मुण्डकोपनिषद्

अध्याय 1: शौनक का प्रश्न: किसे जानकर सब जाना जाता है?

इति मुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः

9 श्लोक · 1 में से 6

इस अध्याय में क्या होता है

शौनक का प्रश्न: किसे जानकर सब जाना जाता है?

देवताओं में प्रथम, विश्व के कर्ता ब्रह्मा ने ब्रह्मविद्या अपने ज्येष्ठ पुत्र अथर्वा को दी; वह अङ्गिर, सत्यवाह भारद्वाज और फिर अङ्गिरस तक पहुँची। महागृहस्थ शौनक विधिपूर्वक अङ्गिरस के पास जाकर पूछते हैं: भगवन्, किसे जान लेने पर यह सब जान लिया जाता है? अङ्गिरस कहते हैं कि दो विद्याएँ जाननी हैं, परा और अपरा। अपरा है चारों वेद और शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष। परा वह है जिससे अक्षर ब्रह्म जाना जाता है: जो अदृश्य है, गोत्र और वर्ण से रहित, नित्य, सर्वव्यापी और प्राणियों का स्रोत। जैसे मकड़ी जाला बनाती और समेट लेती है, जैसे पृथ्वी से ओषधियाँ उगती हैं, वैसे ही अक्षर से यह विश्व प्रकट होता है।

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |
sthirairaṅgaistuṣṭuvām̐sastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |
svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu |
1.1

ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता
भुवनस्य गोप्ता ।
स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय
ज्येष्ठपुत्राय प्राह

oṃ brahmā devānāṃ prathamaḥ saṃbabhūva viśvasya kartā
bhuvanasya goptā |
sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya
jyeṣṭhaputrāya prāha

ॐ। देवताओं में सबसे पहले भगवान ब्रह्मा प्रकट हुए, जो विश्व के कर्ता और भुवन के रक्षक हैं। उन्होंने सब विद्याओं की आधार ब्रह्मविद्या अपने ज्येष्ठ पुत्र अथर्वा को सिखाई।

1.2

अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्वा तं
पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् ।
स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह
भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम्

atharvaṇe yāṃ pravadeta brahmā'tharvā taṃ
purovācāṅgire brahmavidyām |
sa bhāradvājāya satyavāhāya prāha
bhāradvājo'ṅgirase parāvarām

जो ब्रह्मविद्या ब्रह्मा ने अथर्वा को दी, वह अथर्वा ने पूर्वकाल में अंगिर को सिखाई। अंगिर ने उसे भारद्वाज वंश के सत्यवाह को दिया, और सत्यवाह ने गुरु से शिष्य तक चली आई यह विद्या अंगिरा को दी।

1.3

शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ ।
कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति

śaunako ha vai mahāśālo'ṅgirasaṃ vidhivadupasannaḥ papraccha |
kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavatīti

महान गृहस्थ शौनक विधिपूर्वक अंगिरा के पास पहुँचे और पूछा: "भगवन्, वह क्या है जिसे जान लेने पर यह सब कुछ जान लिया जाता है?"

1.4

तस्मै स होवाच ।
द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म
यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च

tasmai sa hovāca |
dve vidye veditavye iti ha sma
yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca

अंगिरा ने उनसे कहा: "ब्रह्म को जानने वाले कहते हैं कि दो विद्याएँ जानने योग्य हैं, परा और अपरा।"

1.5

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति ।
अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते

tatrāparā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvavedaḥ
śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyotiṣamiti |
atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate

इनमें अपरा विद्या है ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद, तथा शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष। और परा विद्या वह है जिससे उस अक्षर ब्रह्म की प्राप्ति होती है।

1.6

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण-
मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् ।
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं
तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः

yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇa-
macakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam |
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ

जो देखा नहीं जा सकता, पकड़ा नहीं जा सकता, जिसका न गोत्र है न वर्ण, न नेत्र-कान हैं न हाथ-पैर, जो नित्य, व्यापक, सर्वगत, अत्यन्त सूक्ष्म और अविनाशी है, जो सब भूतों का उद्गम है, उसे धीर पुरुष सर्वत्र देखते हैं।

1.7

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च
यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति ।
यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि
तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम्

yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca
yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ saṃbhavanti |
yathā sataḥ puruṣāt keśalomāni
tathā'kṣarāt saṃbhavatīha viśvam

जैसे मकड़ी जाला बनाती है और फिर समेट लेती है, जैसे पृथ्वी पर औषधियाँ उगती हैं, जैसे जीवित मनुष्य के शरीर पर केश और रोम उगते हैं, वैसे ही अक्षर ब्रह्म से यह विश्व प्रकट होता है।

1.8

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते ।
अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम्

tapasā cīyate brahma tato'nnamabhijāyate |
annāt prāṇo manaḥ satyaṃ lokāḥ karmasu cāmṛtam

तप से ब्रह्म विस्तार पाता है, उससे अन्न उत्पन्न होता है। अन्न से प्राण, मन, सत्य, लोक, और कर्मों में उनका अमृत फल उत्पन्न होता है।

1.9

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः ।
तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते

yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ |
tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate

जो सर्वज्ञ और सर्ववित् है, जिसका तप ज्ञानमय ही है, उसी से यह ब्रह्मा, नाम, रूप और अन्न उत्पन्न होते हैं।

अंग्रेज़ी अनुवाद · F. Max Müller

1. Brahmâ was the first of the Devas, the maker of the universe, the preserver of the world. He told the knowlede of Brahman, the foundation of all knowledge, to his eldest son Atharva.

2. Whatever Brahmâ told Atharvan, that knowledge of Brahman Atharvan formerly told to Angir; he told it to Satyavâha Bhâradvâga, and Bhâradvâga told it in succession to Angiras.

3. Saunaka, the great householder, approached Angiras respectfully and asked: "Sir, what is that through which, if it is known, everything else becomes known?"

4. He said to him: "Two kinds of knowledge must be known, this is what all who know Brahman tell us, the higher and the lower knowledge."

5. "The lower knowledge is the Rig-veda, Yagur-veda, Sâma-veda, Atharva-veda, Sikshâ (phonetics), Kalpa (ceremonial), Vyâkarana (grammar), Nirukta (etymology), Khandas (metre), Gyotisha (astronomy); but the higher knowledge is that by which the Indestructible (Brahman) is apprehended."

6. That which cannot be seen, nor seized, which has no family and no caste, no eyes nor ears, no hands nor feet, the eternal, the omnipresent (all-pervading), infinitesimal, that which is imperishable, that it is which the wise regard as the source of all beings."

7. As the spider sends forth and draws in its thread, as plants grow on the earth, as from every man hairs spring forth on the head and the body, thus does everything arise here from the Indestructible.

8. The Brahman swells by means of brooding (penance); hence is produced matter (food); from matter breath, mind, the true, the worlds (seven), and from the works (performed by men in the worlds), the immortal (the eternal effects, rewards, and punishments of works).

9. From him who perceives all and who knows all, whose brooding (penance) consists of knowledge, from him (the highest Brahman) is born that Brahman, name, form, and matter (food)."

F. Max Müller (1884) का सार्वजनिक-अधिकार अनुवाद।

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)