अध्याय 26: भीम नृत्यशाला में कीचक का वध करते हैं

तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे ।
अदृश्यमानस्तस्याहं तमिस्रायां सकुण्डलम् ॥ 1

tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |
adṛśyamānastasyāhaṃ tamisrāyāṃ sakuṇḍalam || 1

नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्यामि तच्छिरः ।
अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मनः ॥ 2

nāgo bilvamivākramya pothayiṣyāmi tacchiraḥ |
alabhyāmicchatastasya kīcakasya durātmanaḥ || 2

मया यदुक्तं पाञ्चालि धर्मराजसुतं प्रति ।
कोपादृते किमन्यत्तु नानुवर्तेत को नृपम् ॥ 3

mayā yaduktaṃ pāñcāli dharmarājasutaṃ prati |
kopādṛte kimanyattu nānuvarteta ko nṛpam || 3

एवमुक्तवा महाबाहुस्तत्र पाण्डवनन्दनः ।
अर्धरात्रे तदोत्थाय सत्ववान्भीमविक्रमः ॥ 4

evamuktavā mahābāhustatra pāṇḍavanandanaḥ |
ardharātre tadotthāya satvavānbhīmavikramaḥ || 4

अवदातेन मृदुना पटेनाच्छादितस्तथा ।
द्रौपदीं पृष्ठतः कृत्वा यत्रासीन्नर्तनालयः ॥ 5

avadātena mṛdunā paṭenācchāditastathā |
draupadīṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā yatrāsīnnartanālayaḥ || 5

स भीमः प्रथमं गत्वा तमिस्रायामुपाविशत् ।
मृगं सिंह इवादृश्यः प्रत्याकाङ्क्षत्स कीचकम् ॥ 6

sa bhīmaḥ prathamaṃ gatvā tamisrāyāmupāviśat |
mṛgaṃ siṃha ivādṛśyaḥ pratyākāṅkṣatsa kīcakam || 6

कीचकस्तु शिरःस्नातो निशायां समलंकृतः ।
सङ्केतमगमत्तूर्णं शून्यागारमपावृतम् ॥ 7

kīcakastu śiraḥsnāto niśāyāṃ samalaṃkṛtaḥ |
saṅketamagamattūrṇaṃ śūnyāgāramapāvṛtam || 7

तदेव नर्तनागारं पाञ्चाली यदभाषत ।
तां मन्यमानः संकेते सैरन्ध्रीं काममोहितः ॥ 8

tadeva nartanāgāraṃ pāñcālī yadabhāṣata |
tāṃ manyamānaḥ saṃkete sairandhrīṃ kāmamohitaḥ || 8

प्रविश्य नर्तनागारं ततस्तं पुरुषर्षभम् ।
पूर्वागतं भीमसेनं दृप्तमप्रतिमजसम् ॥ 9

praviśya nartanāgāraṃ tatastaṃ puruṣarṣabham |
pūrvāgataṃ bhīmasenaṃ dṛptamapratimajasam || 9

शयानं शयने तत्र मृत्युं मूढः परामृशत् ।
जाज्वल्यमानं कोपेन कृष्णाधर्षणजेन च ॥ 10

śayānaṃ śayane tatra mṛtyuṃ mūḍhaḥ parāmṛśat |
jājvalyamānaṃ kopena kṛṣṇādharṣaṇajena ca || 10

एकान्ते भीममासाद्य कीचकः कालचोदितः ।
हर्षोन्मथितचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ 11

ekānte bhīmamāsādya kīcakaḥ kālacoditaḥ |
harṣonmathitacittātmā smayamāno'bhyabhāṣata || 11

प्रहितं ते मया भद्रे बहुवित्तं शुचिस्मिते ।
त्वयि तिष्ठतु तत्सर्वं यथाऽसि स्वयमागता ॥ 12

prahitaṃ te mayā bhadre bahuvittaṃ śucismite |
tvayi tiṣṭhatu tatsarvaṃ yathā'si svayamāgatā || 12

अकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगताः स्त्रियः ।
बलवान्दर्शनीयश्च नान्यस्ते सदृशः पुमान् ॥ 13

akasmānmāṃ praśaṃsanti sadā gṛhagatāḥ striyaḥ |
balavāndarśanīyaśca nānyaste sadṛśaḥ pumān || 13

अहं रूपेण संपन्नः स्नातो गुरुविभूषितः ।
नित्यमेव प्रियः स्त्रीणां सौभाग्यात्प्रियदर्शनः ।
रूपस्य तन्मया प्राप्तं फलं कमललोचने ॥ 14

ahaṃ rūpeṇa saṃpannaḥ snāto guruvibhūṣitaḥ |
nityameva priyaḥ strīṇāṃ saubhāgyātpriyadarśanaḥ |
rūpasya tanmayā prāptaṃ phalaṃ kamalalocane || 14

दिष्ट्या त्वं दर्शनीयोसि दिष्ट्याऽऽत्मानं प्रशंससि ॥ 15

diṣṭyā tvaṃ darśanīyosi diṣṭyā''tmānaṃ praśaṃsasi || 15

त्वयाऽपीदृग्गुणा नारी रूपशीलसमन्विता ।
अदृष्टपूर्वा पश्य त्वं यतो जानासि सूतज ।
द्रक्ष्यसि त्वं मुहूर्तेन यथेयं स्त्री गुणान्विता ॥ 16

tvayā'pīdṛgguṇā nārī rūpaśīlasamanvitā |
adṛṣṭapūrvā paśya tvaṃ yato jānāsi sūtaja |
drakṣyasi tvaṃ muhūrtena yatheyaṃ strī guṇānvitā || 16

उपरंस्यसि कामाच्च शीघ्रं त्वं स्प्रष्टुमर्हसि ।
ईदृशस्तु त्वया स्पर्शः स्पृष्टपूर्वो न कर्हिचित् ॥ 17

uparaṃsyasi kāmācca śīghraṃ tvaṃ spraṣṭumarhasi |
īdṛśastu tvayā sparśaḥ spṛṣṭapūrvo na karhicit || 17

स्पर्शं वेत्सि विदग्धस्त्वं कामधर्मविचक्षणः ।
स्त्रीणां प्रीतिकरो नान्यस्त्वत्समः पुरुषस्त्विह ॥ 18

sparśaṃ vetsi vidagdhastvaṃ kāmadharmavicakṣaṇaḥ |
strīṇāṃ prītikaro nānyastvatsamaḥ puruṣastviha || 18

इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः ।
सहसोत्पत्य कौन्तेयः प्रहस्येदमुवाच ह ॥ 19

ityuktvā taṃ mahābāhurbhīmo bhīmaparākramaḥ |
sahasotpatya kaunteyaḥ prahasyedamuvāca ha || 19

अद्य त्वां भगिनी पापं कृष्यमाणं मया भुवि ।
द्रक्ष्यतेऽद्रिप्रतीकाशं सिंहेनेव महागजम् ॥ 20

adya tvāṃ bhaginī pāpaṃ kṛṣyamāṇaṃ mayā bhuvi |
drakṣyate'dripratīkāśaṃ siṃheneva mahāgajam || 20

निराबाधा त्वयि हते सैरन्ध्री विचरिष्यति ।
सुखमेव चरिष्यन्ति सैरन्ध्र्याः पतयः सदा ॥ 21

nirābādhā tvayi hate sairandhrī vicariṣyati |
sukhameva cariṣyanti sairandhryāḥ patayaḥ sadā || 21

ततो जग्राह केशेषु माल्यवत्सु सुगन्धिषु ॥ 22

tato jagrāha keśeṣu mālyavatsu sugandhiṣu || 22

गृहीत्वा कीचकं भीमो विरराज महाबलः ।
गृहीत्वा ग्रासकामस्तु सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ 23

gṛhītvā kīcakaṃ bhīmo virarāja mahābalaḥ |
gṛhītvā grāsakāmastu siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 23

स केशेषु परामृष्टो बलेन बलिनां वरः ।
आक्षिप्य केशान्वेगेन बाह्वोर्जग्राह पाण्डवम् ॥ 24

sa keśeṣu parāmṛṣṭo balena balināṃ varaḥ |
ākṣipya keśānvegena bāhvorjagrāha pāṇḍavam || 24

बाहुयुद्धं तयोरासीत्क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः ।
वसन्ते वासिताहेतोर्बलिनोर्नागयोरिव ॥ 25

bāhuyuddhaṃ tayorāsītkruddhayornarasiṃhayoḥ |
vasante vāsitāhetorbalinornāgayoriva || 25

कीचकानां तु मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च ।
वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः ॥ 26

kīcakānāṃ tu mukhyasya narāṇāmuttamasya ca |
vālisugrīvayorbhrātroḥ pureva kapisiṃhayoḥ || 26

शार्दूलाविव गर्जन्तौ तार्क्ष्यनागाविवोद्यतौ ।
समयत्नौ समक्रोधौ पतितौ भीमकीचकौ ॥ 27

śārdūlāviva garjantau tārkṣyanāgāvivodyatau |
samayatnau samakrodhau patitau bhīmakīcakau || 27

गजाविव मदोन्मत्तौ नदन्तौ पतितौ क्षितौ ।
वृषभाविव वल्मीकं मृद्गन्तौ समविक्रमौ ॥28

gajāviva madonmattau nadantau patitau kṣitau |
vṛṣabhāviva valmīkaṃ mṛdgantau samavikramau ||28

ईषदागलितं चापि क्रोधाच्चावाङ्मुखं स्थितम् ।
कीचको बलवान्भीमं जानुभ्यां पातयद्भुवि ॥ 29

īṣadāgalitaṃ cāpi krodhāccāvāṅmukhaṃ sthitam |
kīcako balavānbhīmaṃ jānubhyāṃ pātayadbhuvi || 29

पातितो भीमसेनस्तु कीचकेन बलीयसा ।
उत्पपाताथ वेगेन दण्डाहत इवोरगः ॥ 30

pātito bhīmasenastu kīcakena balīyasā |
utpapātātha vegena daṇḍāhata ivoragaḥ || 30

स्पर्धया च बलोन्मत्तौ तावुभौ भीमकीचकौ ।
निश्शब्दं पर्यकर्षेतामन्योन्यस्य विनिर्जये ॥ 31

spardhayā ca balonmattau tāvubhau bhīmakīcakau |
niśśabdaṃ paryakarṣetāmanyonyasya vinirjaye || 31

ततस्तद्भवनश्रेष्ठं प्राकम्पत तदा भृशम् ।
तौ क्रोधवशमापन्नावन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ 32

tatastadbhavanaśreṣṭhaṃ prākampata tadā bhṛśam |
tau krodhavaśamāpannāvanyonyamabhijaghnatuḥ || 32

तलाभ्यां भीमसेनेन वक्षस्यभिहतो बली ।
कीचको रोषरक्ताक्षो न चचाल पदात्पदम् ॥ 33

talābhyāṃ bhīmasenena vakṣasyabhihato balī |
kīcako roṣaraktākṣo na cacāla padātpadam || 33

मुहूर्तमशकत्सोढुं वेगं तस्य महात्मनः ।
कीचको भीमसेनेन पश्चात्पश्चादहीयत ॥ 34

muhūrtamaśakatsoḍhuṃ vegaṃ tasya mahātmanaḥ |
kīcako bhīmasenena paścātpaścādahīyata || 34

तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबलः ।
वक्षस्यानीय वेगेन प्रममाथ विचेतसम् ॥ 35

taṃ hīyamānaṃ vijñāya bhīmaseno mahābalaḥ |
vakṣasyānīya vegena pramamātha vicetasam || 35

क्रोधाविष्टो विनिश्चस्य पुनश्चैनं वृकोदरः ।
जग्राह जयतांश्रेष्ठः केशेष्वेव भृशं तदा ॥ 36

krodhāviṣṭo viniścasya punaścainaṃ vṛkodaraḥ |
jagrāha jayatāṃśreṣṭhaḥ keśeṣveva bhṛśaṃ tadā || 36

गृहीत्वा कीचकं भीमो विरराज महाबलः ।
आमिषार्थे गृहीत्वैव शार्दूलो मृगयूथपम् ॥ 37

gṛhītvā kīcakaṃ bhīmo virarāja mahābalaḥ |
āmiṣārthe gṛhītvaiva śārdūlo mṛgayūthapam || 37

पुनश्चातिबलस्तत्र कीचको बलदर्पितः ।
व्यायच्छन्नेव दुर्धर्षः पाण्डवेन तरस्विना ॥ 38

punaścātibalastatra kīcako baladarpitaḥ |
vyāyacchanneva durdharṣaḥ pāṇḍavena tarasvinā || 38

मुष्टिना भीमसेनेन शिरस्यभिहतो भृशम् ।
कीचको वृत्तरक्ताक्षो गतासुरपतद्भुवि ॥ 39

muṣṭinā bhīmasenena śirasyabhihato bhṛśam |
kīcako vṛttaraktākṣo gatāsurapatadbhuvi || 39

आस्ये पाणी च पादौ च शिरोग्रीवां सकुण्डलाम् ।
काये प्रवेशयामास मृदित्वाऽङ्गानि सर्वशः ॥ 40

āsye pāṇī ca pādau ca śirogrīvāṃ sakuṇḍalām |
kāye praveśayāmāsa mṛditvā'ṅgāni sarvaśaḥ || 40

स तं मथितसर्वाङ्गं मांसपिण्डमथाकरोत् ॥ 41

sa taṃ mathitasarvāṅgaṃ māṃsapiṇḍamathākarot || 41

तत्राग्निं स्वयमुज्ज्वाल्य पाणिसंघर्षजं बली ।
कष्णायै दर्शयामास भीमसेनो महाबलः ॥ 42

tatrāgniṃ svayamujjvālya pāṇisaṃgharṣajaṃ balī |
kaṣṇāyai darśayāmāsa bhīmaseno mahābalaḥ || 42

उवाच च महातेजा द्रौपदीं योषितां वराम् ।
त्वयि कामुकमत्यन्तं पापिनं पारदारिकम् ।
पश्यैनमेहि पाञ्चालि कामुकोऽयं मया हतः ॥ 43

uvāca ca mahātejā draupadīṃ yoṣitāṃ varām |
tvayi kāmukamatyantaṃ pāpinaṃ pāradārikam |
paśyainamehi pāñcāli kāmuko'yaṃ mayā hataḥ || 43

प्रार्थयन्ते सुकेशान्ते ये त्वां शीलसमन्विताम् ।
एवं स्वपन्ति ते भीरु शेतेऽयं कीचको यथा ।
यस्त्वामभ्यहनद्भद्रे पदा भूमौ निपात्य च ॥ 44

prārthayante sukeśānte ye tvāṃ śīlasamanvitām |
evaṃ svapanti te bhīru śete'yaṃ kīcako yathā |
yastvāmabhyahanadbhadre padā bhūmau nipātya ca || 44

एवमुक्त्वा महाबाहुर्गन्धर्वेण हतं तदा ।
विज्ञापनार्थमन्येषां विरराम महाहवम् ॥ 45

evamuktvā mahābāhurgandharveṇa hataṃ tadā |
vijñāpanārthamanyeṣāṃ virarāma mahāhavam || 45

तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य निष्कृतिम् ।
आमन्त्र्य द्रौपदीं पश्चात्क्षिप्रमायान्महानसम् ॥ 46

tathā sa kīcakaṃ hatvā gatvā roṣasya niṣkṛtim |
āmantrya draupadīṃ paścātkṣipramāyānmahānasam || 46

स्नात्वाऽनुलेपनं कृत्वा व्यापूर्य च मनोरथम् ।
सुखोपविष्टः शयने भीमो भीमपराक्रमः ॥ 47

snātvā'nulepanaṃ kṛtvā vyāpūrya ca manoratham |
sukhopaviṣṭaḥ śayane bhīmo bhīmaparākramaḥ || 47

ततः कृष्णा यदा मेने गतं भीमं महानसम् ।
कीचकं घातयित्वा च द्रौपदी योषितां वरा ।
प्रहृष्टा गतसंत्रासा सभापालानुवाच ह ॥ 48

tataḥ kṛṣṇā yadā mene gataṃ bhīmaṃ mahānasam |
kīcakaṃ ghātayitvā ca draupadī yoṣitāṃ varā |
prahṛṣṭā gatasaṃtrāsā sabhāpālānuvāca ha || 48

कीचको निहतः शेते गन्धर्वैः पतिभिर्मम ।
परस्त्रीकामसंतप्तं समागच्छन्त पश्यत ॥ 49

kīcako nihataḥ śete gandharvaiḥ patibhirmama |
parastrīkāmasaṃtaptaṃ samāgacchanta paśyata || 49

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागाररक्षिणः ।
सहसैव समुत्तस्थुरुल्कामादाय सर्वशः ॥ 50

tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā nartanāgārarakṣiṇaḥ |
sahasaiva samuttasthurulkāmādāya sarvaśaḥ || 50

तस्यास्तं निहतं श्रुत्वा कीचकस्य सहोदराः ।
ततो गत्वा तु तद्वेश्म कीचकं विनिपातितम् ।
गतासुं ददृशुर्भूमौ रुधिरेण समुक्षितम् ॥ 51

tasyāstaṃ nihataṃ śrutvā kīcakasya sahodarāḥ |
tato gatvā tu tadveśma kīcakaṃ vinipātitam |
gatāsuṃ dadṛśurbhūmau rudhireṇa samukṣitam || 51

पार्ष्णिपामिशिरोहीनं दृष्ट्वा ते विस्मिताऽभवन् ॥ 52

pārṣṇipāmiśirohīnaṃ dṛṣṭvā te vismitā'bhavan || 52

क्वास्य ग्रीवा क्व चरमौ क्व पामी क्व शिरः क्व दृक् ।
इति स्म ते परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा ॥ 53

kvāsya grīvā kva caramau kva pāmī kva śiraḥ kva dṛk |
iti sma te parīkṣante gandharveṇa hataṃ tadā || 53

अमानुषं कृतं कर्म तं दृष्ट्वा विनिपातितम् ।
निरीक्षन्ते ततः सर्वे परं विस्मयमागताः ॥ 54

amānuṣaṃ kṛtaṃ karma taṃ dṛṣṭvā vinipātitam |
nirīkṣante tataḥ sarve paraṃ vismayamāgatāḥ || 54