अध्याय 18: सुदेष्णा द्रौपदी को मदिरा लाने भेजती हैं

प्रत्याख्यातश्च पाञ्चाल्या कीचकः काममोहितः ।
प्रविश्य राजभवनं भगिन्या अग्रतः स्थितः ॥ 1

pratyākhyātaśca pāñcālyā kīcakaḥ kāmamohitaḥ |
praviśya rājabhavanaṃ bhaginyā agrataḥ sthitaḥ || 1

सोभिवीक्ष्य सुकेशान्तां सुदेष्णां भगिनीं प्रियाम् ।
अमर्यादेन कामेन घोरेणाभिपरिप्लुतः ॥ 2

sobhivīkṣya sukeśāntāṃ sudeṣṇāṃ bhaginīṃ priyām |
amaryādena kāmena ghoreṇābhipariplutaḥ || 2

स तु मूर्ध्र्यञ्जलिं कृत्वा भगिन्याश्चरणावुभौ ।
संमोहाभिहतस्तूर्णं वातोद्धृत इवार्णवः ॥ 3

sa tu mūrdhryañjaliṃ kṛtvā bhaginyāścaraṇāvubhau |
saṃmohābhihatastūrṇaṃ vātoddhṛta ivārṇavaḥ || 3

स प्रोवाच सुदुःखार्तो भगिनीं निश्वसन्मुहुः ।
अव्यक्तमृदुना साम्ना शुष्यता च पुनःपुनः ॥ 4

sa provāca suduḥkhārto bhaginīṃ niśvasanmuhuḥ |
avyaktamṛdunā sāmnā śuṣyatā ca punaḥpunaḥ || 4

यथा सुदेष्णे सैरन्ध्र्या संगच्छेयं सकामया ।
तथा शीघ्रं कुरुष्वाद्य माऽहं प्राणान्प्रहासिषम् ॥ 5

yathā sudeṣṇe sairandhryā saṃgaccheyaṃ sakāmayā |
tathā śīghraṃ kuruṣvādya mā'haṃ prāṇānprahāsiṣam || 5

यदीयमनवद्याङ्गी न मामद्यापि काङ्क्षते ।
चेतसाऽभिप्रसन्नेन गतोस्मि यमसादनम् ॥ 6

yadīyamanavadyāṅgī na māmadyāpi kāṅkṣate |
cetasā'bhiprasannena gatosmi yamasādanam || 6

तमुवाच परिष्वज्य सुदेष्णा भ्रातरं प्रियम् ।
भ्रातुर्जीवितरक्षार्थं समाश्वास्यासितेक्षणा ॥ 7

tamuvāca pariṣvajya sudeṣṇā bhrātaraṃ priyam |
bhrāturjīvitarakṣārthaṃ samāśvāsyāsitekṣaṇā || 7

शरणागतेयं सुश्रोणी मया दत्ताभया च सा ।
शुभाचारा च भद्रं ते नैनां वक्तुमिहोत्सहे ॥ 8

śaraṇāgateyaṃ suśroṇī mayā dattābhayā ca sā |
śubhācārā ca bhadraṃ te naināṃ vaktumihotsahe || 8

एषा हि शक्या नान्येन स्प्रष्टुं पापेन चेतसा ।
गन्धर्वाः किल पञ्चेमां रक्षन्ति रमयन्ति च ॥ 9

eṣā hi śakyā nānyena spraṣṭuṃ pāpena cetasā |
gandharvāḥ kila pañcemāṃ rakṣanti ramayanti ca || 9

एवमेषा ममाचष्टे तथा प्रथमसंगमे ।
तथैव गजनासोरूः सत्यमाह ममान्तिके ।
ते हि क्रुद्धा महात्मानो नाशयेयुर्हि जीवितम् ॥ 10

evameṣā mamācaṣṭe tathā prathamasaṃgame |
tathaiva gajanāsorūḥ satyamāha mamāntike |
te hi kruddhā mahātmāno nāśayeyurhi jīvitam || 10

राजा चैव समीक्ष्यैनां संमोहं गतवानिह ।
मया च सत्यवचनैरनुनीतो महीपतिः ॥ 11

rājā caiva samīkṣyaināṃ saṃmohaṃ gatavāniha |
mayā ca satyavacanairanunīto mahīpatiḥ || 11

सोप्येनामनिशं दृष्ट्वा मनसैवाभ्यनन्दत ।
भयाद्गन्धर्वमुख्यानां जीवितस्योपघातिनाम् ।
मनसाऽपि ततस्त्वेनां न चिन्तयति पार्थिवः ॥ 12

sopyenāmaniśaṃ dṛṣṭvā manasaivābhyanandata |
bhayādgandharvamukhyānāṃ jīvitasyopaghātinām |
manasā'pi tatastvenāṃ na cintayati pārthivaḥ || 12

ते हि क्रुद्धा महात्मानो गरुडानिलतेजसः ।
दहेयुरपि लोकांस्त्रीन्युगान्तेष्विव भास्करः ॥ 13

te hi kruddhā mahātmāno garuḍānilatejasaḥ |
daheyurapi lokāṃstrīnyugānteṣviva bhāskaraḥ || 13

सैनन्ध्र्या ह्येतदाख्यातं मम तेषां महद्बलम् ।
तव चाहमिदं गुह्यं स्नेहाद्वक्ष्यामि बन्धुवत् ॥ 14

sainandhryā hyetadākhyātaṃ mama teṣāṃ mahadbalam |
tava cāhamidaṃ guhyaṃ snehādvakṣyāmi bandhuvat || 14

मा गमिष्यसि वै कृच्छ्रां गतिं परमदुर्गमाम् ।
बलिनस्ते रुजं कुर्युः कुलस्य च धनस्य च ॥ 15

mā gamiṣyasi vai kṛcchrāṃ gatiṃ paramadurgamām |
balinaste rujaṃ kuryuḥ kulasya ca dhanasya ca || 15

तस्मान्नास्यां मनः कर्तुं यदि प्राणा प्रियास्तव ।
न चिन्तयेथा मागास्त्वं मत्प्रियं च यदीच्छसि ॥ 16

tasmānnāsyāṃ manaḥ kartuṃ yadi prāṇā priyāstava |
na cintayethā māgāstvaṃ matpriyaṃ ca yadīcchasi || 16

एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा भगिनीं कीचकोऽब्रवीत् ।
गन्धर्वाणां शतं वाऽपि सहस्रमयुतानि वा ।
अहमेको वधिष्यामि गन्धर्वान्पञ्च किं पुनः ॥ 17

evamuktastu duṣṭātmā bhaginīṃ kīcako'bravīt |
gandharvāṇāṃ śataṃ vā'pi sahasramayutāni vā |
ahameko vadhiṣyāmi gandharvānpañca kiṃ punaḥ || 17

न च त्वमभिजानीषे स्त्रीणां गुह्यमनुत्तमम् ।
पुत्रं वा किल पौत्रं वा भ्रातरं वा मनस्विनम् ॥ 18

na ca tvamabhijānīṣe strīṇāṃ guhyamanuttamam |
putraṃ vā kila pautraṃ vā bhrātaraṃ vā manasvinam || 18

रहसीह नरं दृष्ट्वा नानागन्धविभूषितम् ।
योनिरुत्स्विद्यते स्त्रीणां सतीनामपि च श्रुतम् ॥ 19

rahasīha naraṃ dṛṣṭvā nānāgandhavibhūṣitam |
yonirutsvidyate strīṇāṃ satīnāmapi ca śrutam || 19

मां निरीक्ष्यानुलिप्ताङ्गं सर्वाभरणभूषितम् ।
वशमेष्यति सैरन्ध्री मन्मथेनाभिपीडिता ।
सा त्वं दृष्ट्वा ब्रूहि चैनां मम चेञ्जीवितं प्रियं ॥ 20

māṃ nirīkṣyānuliptāṅgaṃ sarvābharaṇabhūṣitam |
vaśameṣyati sairandhrī manmathenābhipīḍitā |
sā tvaṃ dṛṣṭvā brūhi caināṃ mama ceñjīvitaṃ priyaṃ || 20

एवमुक्ता सुदेष्णा तु शोकेनाभिप्रपीडिता ।
अहो दुःखमहो कृच्छ्रमहो पापमिति स्मह ॥ 21

evamuktā sudeṣṇā tu śokenābhiprapīḍitā |
aho duḥkhamaho kṛcchramaho pāpamiti smaha || 21

प्रारुदद्भृशदुःखार्ता विपाकं तस्य वीक्ष्य सा ।
पातालेषु पतत्येष विलपन्बडवामुखे ॥ 22

prārudadbhṛśaduḥkhārtā vipākaṃ tasya vīkṣya sā |
pātāleṣu patatyeṣa vilapanbaḍavāmukhe || 22

त्वत्कृते विनशिष्यन्ति भ्रातरः सुहृदश्च मे ।
किंनु शक्यं मया कर्तुं यत्त्वमेवमभिप्लुतः ॥ 23

tvatkṛte vinaśiṣyanti bhrātaraḥ suhṛdaśca me |
kiṃnu śakyaṃ mayā kartuṃ yattvamevamabhiplutaḥ || 23

न च श्रेयोऽभिजानीषे काममेवानुवर्तसे ।
ध्रुवं गतायुस्त्वं पाप यदेवं काममोहितः ।
अकर्तव्ये हि मां पापे नियुनङ्क्षि नराधम ॥ 24

na ca śreyo'bhijānīṣe kāmamevānuvartase |
dhruvaṃ gatāyustvaṃ pāpa yadevaṃ kāmamohitaḥ |
akartavye hi māṃ pāpe niyunaṅkṣi narādhama || 24

अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः ।
एकस्तु कुरुते पापं स्वजातिस्तेन हन्यते ॥ 25

api caitatpurā proktaṃ nipuṇairmanujottamaiḥ |
ekastu kurute pāpaṃ svajātistena hanyate || 25

गतस्त्वं धर्मराजस्य विषयं नात्र संशयः ।
अदूषितमिदं सर्वं स्वजनं घातयिष्यसि ॥ 26

gatastvaṃ dharmarājasya viṣayaṃ nātra saṃśayaḥ |
adūṣitamidaṃ sarvaṃ svajanaṃ ghātayiṣyasi || 26

एतत्तु मे दुःखतरं येनाहं भ्रातृसौहृदात् ।
विदितार्था करिष्यामि तुष्टो भव कुलक्षये ॥ 27

etattu me duḥkhataraṃ yenāhaṃ bhrātṛsauhṛdāt |
viditārthā kariṣyāmi tuṣṭo bhava kulakṣaye || 27

गच्छ शीघ्रमितस्त्वं हि स्वमेव भवनं शुभम् ।
किंचित्कार्यं समुद्दिश्य सुरामन्नं च कारय ॥ 28

gaccha śīghramitastvaṃ hi svameva bhavanaṃ śubham |
kiṃcitkāryaṃ samuddiśya surāmannaṃ ca kāraya || 28

कृते चान्ने सुरायां च प्रेषयिष्यसि मे पुनः ।
तामहं प्रेषयिष्यामि मध्वन्नार्थं तवान्तिकम् ॥ 29

kṛte cānne surāyāṃ ca preṣayiṣyasi me punaḥ |
tāmahaṃ preṣayiṣyāmi madhvannārthaṃ tavāntikam || 29

ततः संप्रेषितामेनां विजने निरवग्रहाम् ।
सान्त्वयेथा यथान्यायं यदि साम सहिष्यति ॥ 30

tataḥ saṃpreṣitāmenāṃ vijane niravagrahām |
sāntvayethā yathānyāyaṃ yadi sāma sahiṣyati || 30

सद्यः कृतमिदं सर्वं शेषमत्रानुचिन्तय ॥ 31

sadyaḥ kṛtamidaṃ sarvaṃ śeṣamatrānucintaya || 31

सुदेष्णयैवमुक्तस्तु कीचकः कालचोदितः ।
त्वरमाणः प्रचक्राम स्वगृहं राजवेश्मनः ॥ 32

sudeṣṇayaivamuktastu kīcakaḥ kālacoditaḥ |
tvaramāṇaḥ pracakrāma svagṛhaṃ rājaveśmanaḥ || 32

आगम्य च गृहं रम्यं सुरामन्नं चकार ह ।
अजैडकं च सुकृतं बहु चोच्चावचान्मृगान् ॥ 33

āgamya ca gṛhaṃ ramyaṃ surāmannaṃ cakāra ha |
ajaiḍakaṃ ca sukṛtaṃ bahu coccāvacānmṛgān || 33

भक्षांश्च विविधाकारान्बहूंश्चोच्चावचांस्तदा ।
कारयामास कुशलैरन्नपानैः सुसंस्कृतम् ॥ 34

bhakṣāṃśca vividhākārānbahūṃścoccāvacāṃstadā |
kārayāmāsa kuśalairannapānaiḥ susaṃskṛtam || 34

त्वरावान्कालपाशेन कण्ठे बद्धः पशुर्यथा ।
नावबुध्यत मूढात्मा मरणं समुपस्थितम् ॥ 35

tvarāvānkālapāśena kaṇṭhe baddhaḥ paśuryathā |
nāvabudhyata mūḍhātmā maraṇaṃ samupasthitam || 35

आनीतायां सुरायां तु कृते चान्ने सुसंस्कृते ।
कीचकः पुनरागम्य सुदेष्णां वाक्यमब्रवीत् ॥ 36

ānītāyāṃ surāyāṃ tu kṛte cānne susaṃskṛte |
kīcakaḥ punarāgamya sudeṣṇāṃ vākyamabravīt || 36

मधु मांसं च बहुधा भक्ष्याश्च बहुधा कृताः ।
सुदेष्णे ब्रूहि सैरन्ध्रीं यथा सा मे गृहं व्रजेत् ॥ 37

madhu māṃsaṃ ca bahudhā bhakṣyāśca bahudhā kṛtāḥ |
sudeṣṇe brūhi sairandhrīṃ yathā sā me gṛhaṃ vrajet || 37

केनचित्त्वद्य कार्येण त्वर शीघ्रं मम प्रियम् ।
अहं हि शरणं देवं प्रतिपद्ये वृषध्वजम् ।
समागमं मे सैरन्ध्र्या मरणं वा दिशेति वै ॥ 38 ।

kenacittvadya kāryeṇa tvara śīghraṃ mama priyam |
ahaṃ hi śaraṇaṃ devaṃ pratipadye vṛṣadhvajam |
samāgamaṃ me sairandhryā maraṇaṃ vā diśeti vai || 38 |

सा तमाह विनिःश्वस्य प्रतिगच्छ स्वकं गृहम् ।
एषाऽहमपि सैरन्ध्रीं सुरार्थे तूर्णमादिशे ॥ 39

sā tamāha viniḥśvasya pratigaccha svakaṃ gṛham |
eṣā'hamapi sairandhrīṃ surārthe tūrṇamādiśe || 39

एवमुक्तस्तु पापात्मा कीचकस्त्वरितः पुनः ।
स्वगृहं प्राविशत्तूर्णं सैरन्ध्रीगतमानसः ॥ 40

evamuktastu pāpātmā kīcakastvaritaḥ punaḥ |
svagṛhaṃ prāviśattūrṇaṃ sairandhrīgatamānasaḥ || 40

कीचकं तु गतं ज्ञात्वा त्वरमाणं स्वकं गृहम् ।
सैरन्ध्रीं तत आहूय सदेष्णा वाक्यमब्रवीत् ॥ 41

kīcakaṃ tu gataṃ jñātvā tvaramāṇaṃ svakaṃ gṛham |
sairandhrīṃ tata āhūya sadeṣṇā vākyamabravīt || 41

गच्छ सैरन्ध्रि मत्प्रीत्यै कीचकस्य निवेशनम् ।
सुरामानय सुश्रोणि तृषिताऽहं विलासिनि ॥ 42

gaccha sairandhri matprītyai kīcakasya niveśanam |
surāmānaya suśroṇi tṛṣitā'haṃ vilāsini || 42

सुदेष्णयैवमुक्ता सा निःश्वसन्ती नृपात्मजा ।
अब्रवीच्छोकसन्तप्ता नाहं तत्र व्रजामि वैः ॥ 43

sudeṣṇayaivamuktā sā niḥśvasantī nṛpātmajā |
abravīcchokasantaptā nāhaṃ tatra vrajāmi vaiḥ || 43

सूतपुत्रो हि मां भद्रे कामात्मा चाभिमन्यते ।
न गच्छेयमहं तस्य राजपुत्रि निवेशनम् ।
त्वमेव भद्रे जानासि यथा स निरपत्रपः ॥ 44

sūtaputro hi māṃ bhadre kāmātmā cābhimanyate |
na gaccheyamahaṃ tasya rājaputri niveśanam |
tvameva bhadre jānāsi yathā sa nirapatrapaḥ || 44

समयश्च कृतो भद्रे यथा प्रथमसंगमे ।
तथा निवसमानायां यथाऽहं नान्यचारिणी ॥ 45

samayaśca kṛto bhadre yathā prathamasaṃgame |
tathā nivasamānāyāṃ yathā'haṃ nānyacāriṇī || 45

कीचकश्च सुकेशान्ते मूढो मदनगर्वितः ।
स मामिह गतां दृष्ट्वा व्यवस्यति निराकृतिम् ।
कथं नु वै तत्र गतां मर्षयेन्मामबान्धवाम् ॥ 46

kīcakaśca sukeśānte mūḍho madanagarvitaḥ |
sa māmiha gatāṃ dṛṣṭvā vyavasyati nirākṛtim |
kathaṃ nu vai tatra gatāṃ marṣayenmāmabāndhavām || 46

बह्व्यः सन्ति तव प्रेष्या राजपुत्रि वशानुगाः ।
अन्यां प्रेषय कैकेयि संरक्ष्याऽहमिह त्वया ॥ 47

bahvyaḥ santi tava preṣyā rājaputri vaśānugāḥ |
anyāṃ preṣaya kaikeyi saṃrakṣyā'hamiha tvayā || 47

कीचकस्यालयं देवि न यामि भयकम्पिता ।
यद्यदन्यच्च मे कर्म करोमि च सुदुष्करम् ॥ 48

kīcakasyālayaṃ devi na yāmi bhayakampitā |
yadyadanyacca me karma karomi ca suduṣkaram || 48

एवमुक्ता तु पाञ्चाल्या दैवयोगेन कैकयी ।
तां विराटस्य माहिषी क्रुद्धा भूयोऽन्वशासत ॥ 49

evamuktā tu pāñcālyā daivayogena kaikayī |
tāṃ virāṭasya māhiṣī kruddhā bhūyo'nvaśāsata || 49

कीचकं चैव गच्छ त्वं बलात्कारे चोदिता ।
नास्ति मेऽन्या त्वया तुल्या सा त्वं शीघ्रतरं व्रज ॥ 50

kīcakaṃ caiva gaccha tvaṃ balātkāre coditā |
nāsti me'nyā tvayā tulyā sā tvaṃ śīghrataraṃ vraja || 50

अवश्यं त्वेव गन्तव्यं किमर्थं मां विवक्षसि ।
शीघ्रं गच्छ त्वरस्वेति मत्प्रीतिवशमाचर ॥ 51

avaśyaṃ tveva gantavyaṃ kimarthaṃ māṃ vivakṣasi |
śīghraṃ gaccha tvarasveti matprītivaśamācara || 51

न हीदृशो मम भ्राता किं त्वं समभिशङ्कसे ।
उक्त्वा चैनां बलाच्चैव विनियुज्य प्रभुत्वतः ॥ 52

na hīdṛśo mama bhrātā kiṃ tvaṃ samabhiśaṅkase |
uktvā caināṃ balāccaiva viniyujya prabhutvataḥ || 52

भाजनं प्रददौ चास्यै सपिधानं हिरण्मयम् ।
या सुजाता सुगन्धा च तामानय सुरामिति ॥ 53

bhājanaṃ pradadau cāsyai sapidhānaṃ hiraṇmayam |
yā sujātā sugandhā ca tāmānaya surāmiti || 53

सा शङ्कमाना रुदती वेपन्ती द्रुपदात्मजा ।
दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा श्वशुरेभ्यस्तथाऽब्रवीत् ॥ 54

sā śaṅkamānā rudatī vepantī drupadātmajā |
daivatebhyo namaskṛtvā śvaśurebhyastathā'bravīt || 54

यथाऽहमन्यं पार्थेभ्यो नाभिजानापि मानवम् ।
तेन सत्येन मां दृष्ट्वा कीचको मा वशं नयेत् ॥ 55

yathā'hamanyaṃ pārthebhyo nābhijānāpi mānavam |
tena satyena māṃ dṛṣṭvā kīcako mā vaśaṃ nayet || 55

यथाऽहं पाण्डुपुत्रेभ्यः पञ्चभ्यो नान्यगामिनी ।
तेन सत्येन मां दृष्ट्वा कीचको मा वशं नयेत् ॥ 56

yathā'haṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pañcabhyo nānyagāminī |
tena satyena māṃ dṛṣṭvā kīcako mā vaśaṃ nayet || 56