अध्याय 31: युधिष्ठिर केवल पाँच गाँव माँगते हैं

उत सन्तमसन्तं वा बालं वृद्धं च सञ्जय ।
उताबलं बलीयांसं धाता प्रकुरुते वशे

uta santamasantaṃ vā bālaṃ vṛddhaṃ ca sañjaya |
utābalaṃ balīyāṃsaṃ dhātā prakurute vaśe

उत बालाय पाण्डित्यं पण्डितायोत बालताम् ।
ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन्

uta bālāya pāṇḍityaṃ paṇḍitāyota bālatām |
dadāti sarvamīśānaḥ purastācchukramuccaran

बलं जिज्ञासमानस्य आचक्षीथा यथातथम् ।
अथ मन्त्र मन्त्रयित्वा याथातथ्येन हृष्टवत्

balaṃ jijñāsamānasya ācakṣīthā yathātatham |
atha mantra mantrayitvā yāthātathyena hṛṣṭavat

गावल्गणे कुरून्गत्वा धृतराष्ट्रं महाबलम् ।
अभिवाद्योपसंगृह्य ततः पृच्छेरनामयम्

gāvalgaṇe kurūngatvā dhṛtarāṣṭraṃ mahābalam |
abhivādyopasaṃgṛhya tataḥ pṛccheranāmayam

ब्रूयाश्चैनं त्वमासीनं कुरुभिः परिवारितम् ।
तवैव राजन्वीर्येण सुखं जीवन्ति पाण्डवाः

brūyāścainaṃ tvamāsīnaṃ kurubhiḥ parivāritam |
tavaiva rājanvīryeṇa sukhaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ

तव प्रसादाद्बालास्ते प्राप्ता राज्यमरिन्दम ।
राज्ये तान्स्थापयित्वाऽग्रे नोपेक्षस्व विनश्यतः

tava prasādādbālāste prāptā rājyamarindama |
rājye tānsthāpayitvā'gre nopekṣasva vinaśyataḥ

सर्वमप्येतदेकस्य नालं सञ्जय कस्यचित् ।
तात संहत्य जीवामो द्विषतां मा वशं गमः

sarvamapyetadekasya nālaṃ sañjaya kasyacit |
tāta saṃhatya jīvāmo dviṣatāṃ mā vaśaṃ gamaḥ

तथा भीष्मं शान्तनवं भारतानां पितामहम् ।
शिरसाऽभिवदेथास्त्वं मम नाम प्रकीर्तयन्

tathā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ bhāratānāṃ pitāmaham |
śirasā'bhivadethāstvaṃ mama nāma prakīrtayan

अभिवाद्य च वक्तव्यस्ततोऽस्माकं पितामहः ।
भवता शन्तनोर्वंशो निमग्नः पुनरुद्धृतः

abhivādya ca vaktavyastato'smākaṃ pitāmahaḥ |
bhavatā śantanorvaṃśo nimagnaḥ punaruddhṛtaḥ

स त्वं कुरु तथा तात स्वमतेन पितामह ।
यथा जीवन्ति ते पौत्राः प्रीतिमन्तः परस्परम्

sa tvaṃ kuru tathā tāta svamatena pitāmaha |
yathā jīvanti te pautrāḥ prītimantaḥ parasparam

तथैव विदुरं ब्रूयाः कुरूणां मन्त्रधारिणम् ।
अयुद्धं सौम्य भाषस्व हितकामो युधिष्ठिरे

tathaiva viduraṃ brūyāḥ kurūṇāṃ mantradhāriṇam |
ayuddhaṃ saumya bhāṣasva hitakāmo yudhiṣṭhire

अथ दुर्योधनं ब्रूया राजपुत्रममर्षणम् ।
मध्ये कुरूणामासीनमनुनीय पुनः पुनः

atha duryodhanaṃ brūyā rājaputramamarṣaṇam |
madhye kurūṇāmāsīnamanunīya punaḥ punaḥ

अपापां यदुपैक्षस्त्वं कृष्णामेतां सभागताम् ।
तद्दुःखमतितिक्षाम मा वधीष्म कुरूनिति

apāpāṃ yadupaikṣastvaṃ kṛṣṇāmetāṃ sabhāgatām |
tadduḥkhamatitikṣāma mā vadhīṣma kurūniti

एवं पूर्वापरान्क्लेशानतितिक्षन्त पाण्डवाः ।
बलीयांसोऽपि सन्तो यत्तत्सर्वं कुरवो विदुः

evaṃ pūrvāparānkleśānatitikṣanta pāṇḍavāḥ |
balīyāṃso'pi santo yattatsarvaṃ kuravo viduḥ

यन्नः प्रव्राजयेः सौम्य अजिनैः प्रतिवासितान् ।
तद्दुःखमतितिक्षाम मा वधीषय कुरूनिति

yannaḥ pravrājayeḥ saumya ajinaiḥ prativāsitān |
tadduḥkhamatitikṣāma mā vadhīṣaya kurūniti

यत्कुन्तीं समतिक्रम्य कृष्णां केशेष्वधर्षयत् ।
दुःशासनस्तेऽनुमते तच्चास्माभिरुपेक्षितम्

yatkuntīṃ samatikramya kṛṣṇāṃ keśeṣvadharṣayat |
duḥśāsanaste'numate taccāsmābhirupekṣitam

अथोचितं स्वकं भागं लभेमहि परन्तप ।
निवर्तय परद्रव्याद्बुद्धिं गृद्धां नरर्षभ

athocitaṃ svakaṃ bhāgaṃ labhemahi parantapa |
nivartaya paradravyādbuddhiṃ gṛddhāṃ nararṣabha

शान्तिरेवं भवेद्राजन्प्रीतिश्चैव परस्परम् ।
राज्यैकदेशमपि नः प्रयच्छ शममिच्छताम्

śāntirevaṃ bhavedrājanprītiścaiva parasparam |
rājyaikadeśamapi naḥ prayaccha śamamicchatām

अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दीं वारणावतम् ।
अवसानं भवत्वत्र किंचिदेकं च पञ्चमम्

avisthalaṃ vṛkasthalaṃ mākandīṃ vāraṇāvatam |
avasānaṃ bhavatvatra kiṃcidekaṃ ca pañcamam

भ्रातॄणां देहि पञ्चानां पञ्च ग्रामान्सुयोधन ।
शान्तिर्नोस्तु महाप्राज्ञ ज्ञातिभिः सह सञ्जय

bhrātṝṇāṃ dehi pañcānāṃ pañca grāmānsuyodhana |
śāntirnostu mahāprājña jñātibhiḥ saha sañjaya

भ्राता भ्रातरमन्वेतु पिता पुत्रेण युज्यताम् ।
स्मयमानाः समायान्तु पाञ्चालाः कुरुभिः सह

bhrātā bhrātaramanvetu pitā putreṇa yujyatām |
smayamānāḥ samāyāntu pāñcālāḥ kurubhiḥ saha

अक्षतान्कुरु पाञ्चालान्पश्येयमिति कामये ।
सर्वे सुमनसस्तात शाम्याय भरतर्षभ

akṣatānkuru pāñcālānpaśyeyamiti kāmaye |
sarve sumanasastāta śāmyāya bharatarṣabha

अलमेव शमायास्मि तथा युद्धाय सञ्जय ।
धर्मार्थयोरलं चाहं मृदवे दारुणाय च

alameva śamāyāsmi tathā yuddhāya sañjaya |
dharmārthayoralaṃ cāhaṃ mṛdave dāruṇāya ca