अध्याय 334: जनक का शुक को उपदेश, मुक्ति की घोषणा

ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारत ।
पुरोहितं पुरस्कृत्य सर्वाण्यन्तः पुराणि च

tataḥ sa rājā janako mantribhiḥ saha bhārata |
purohitaṃ puraskṛtya sarvāṇyantaḥ purāṇi ca

आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च ।
शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात्

āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni ca |
śirasā cārdhyamādāya guruputraṃ samabhyagāt

स तदासनमादाय बहुरत्नविभूषितम् ।
स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रमृद्धिमत्

sa tadāsanamādāya bahuratnavibhūṣitam |
spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ sarvatobhadramṛddhimat

पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः ।
प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम्

purodhasā saṃgṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥ |
pradadau guruputrāya śukāya paramārcitam

तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णि शास्त्रतः प्रतिपूज्य च ।
पाद्यं निवेद्य प्रथममर्ध्यं गां च न्यवेदयत्

tatropaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇi śāstrataḥ pratipūjya ca |
pādyaṃ nivedya prathamamardhyaṃ gāṃ ca nyavedayat

स च तां मन्त्रवत्पूजां प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ।
प्रतिगृह्य तु तां पूजां जनकाद्द्विजसत्तमः

sa ca tāṃ mantravatpūjāṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi |
pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ janakāddvijasattamaḥ

गां चैव समनुज्ञाय राजानमनुमान्य च ।
पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलमव्ययम्

gāṃ caiva samanujñāya rājānamanumānya ca |
paryapṛcchanmahātejā rājñaḥ kuśalamavyayam

अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह ।
अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः

anāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha |
anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ

कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः ।
किमागमनमित्येवं पर्यपृच्छत पार्थिवः

kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥ |
kimāgamanamityevaṃ paryapṛcchata pārthivaḥ

पित्राऽहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः ।
विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः

pitrā'hamukto bhadraṃ te mokṣadharmārthakovidaḥ |
videharājo yājyo me janako nāma viśrutaḥ

तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः ।
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते च्छेत्स्यति संशयं

tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥ |
pravṛttau vā nivṛttau vā sa te cchetsyati saṃśayaṃ

सोहं पितुर्नियोगात्त्वामुपप्रष्टुमिहागतः ।
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि

sohaṃ piturniyogāttvāmupapraṣṭumihāgataḥ |
tanme dharmabhṛtāṃ śreṣṭha yathāvadvaktumarhasi

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः ।
कथं च मोक्षः प्राप्तव्यो ज्ञानेन तपसाऽथवा

kiṃ kāryaṃ brāhmaṇeneha mokṣārthaśca kimātmakaḥ |
kathaṃ ca mokṣaḥ prāptavyo jñānena tapasā'thavā

यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु ।
कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः

yatkāryaṃ brāhmaṇeneha janmaprabhṛti tacchṛṇu |
kṛtopanayanastāta bhavedvedaparāyaṇaḥ

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चाभिभो ।
देवतानामृषीणां चाप्यनृणो ह्यनसूयकः

tapasā guruvṛttyā ca brahmacaryeṇa cābhibho |
devatānāmṛṣīṇāṃ cāpyanṛṇo hyanasūyakaḥ

वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्ज्य च ।
अभ्यनुज्ञामथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः

vedānadhītya niyato dakṣiṇāmapavarjya ca |
abhyanujñāmatha prāpya samāvarteta vai dvijaḥ

समावृत्तश्च गार्हस्थ्ये स्वदारनिरतो वसेत् ।
अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनावृतः

samāvṛttaśca gārhasthye svadāranirato vaset |
anasūyuryathānyāyamāhitāgniranāvṛtaḥ

उत्पाद्य पुत्रं पौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत् ।
तानेवाग्नीन्यथाशास्त्रमर्चयन्नतिथिप्रियः

utpādya putraṃ pautraṃ tu vanyāśramapade vaset |
tānevāgnīnyathāśāstramarcayannatithipriyaḥ

स वनेऽग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् ।
निर्द्वन्द्वो बीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत्

sa vane'gnīnyathānyāyamātmanyāropya dharmavit |
nirdvandvo bītarāgātmā brahmāśramapade vaset

उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शाश्वते ।
किमवश्यं निवस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु वा

utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hṛdi śāśvate |
kimavaśyaṃ nivastavyamāśrameṣu vaneṣu vā

एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ।
यथा वेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप

etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānvaktumarhati |
yathā vedārthatattvena brūhi me tvaṃ janādhipa

न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् ।
न विना गुरुसंबन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः

na vinā jñānavijñāne mokṣasyādhigamo bhavet |
na vinā gurusaṃbandhaṃ jñānasyādhigamaḥ smṛtaḥ

गुरुः प्लावयिता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते ।
विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तदुभयं त्यजेत्

guruḥ plāvayitā tasya jñānaṃ plava ihocyate |
vijñāya kṛtakṛtyastu tīrṇastadubhayaṃ tyajet

अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् ।
पूर्वैराचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंश्रितः

anucchedāya lokānāmanucchedāya karmaṇām |
pūrvairācarito dharmaścāturāśramyasaṃśritaḥ

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणाम् ।
कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते

anena kramayogena bahujātiṣu karmaṇām |
kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mokṣo nāmeha labhyate

भावितैः करणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु ।
आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे

bhāvitaiḥ karaṇaiścāyaṃ bahusaṃsārayoniṣu |
āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame

तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः ।
त्रिष्वाश्रमेषु कोऽन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः

tamāsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ |
triṣvāśrameṣu ko'nvartho bhavetparamabhīpsataḥ

राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विवर्जयेत् ।
सात्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना

rājasāṃstāmasāṃścaiva nityaṃ doṣānvivarjayet |
sātvikaṃ mārgamāsthāya paśyedātmānamātmanā

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
संपश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
saṃpaśyannopalipyeta jale vāricaro yathā

पक्षिवत्प्रायणादूर्ध्वममुत्रानन्त्यमश्नुते ।
विहाय देहान्निर्मुक्तो निर्द्वन्द्वः प्रशमं गतः

pakṣivatprāyaṇādūrdhvamamutrānantyamaśnute |
vihāya dehānnirmukto nirdvandvaḥ praśamaṃ gataḥ

अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना ।
धार्यन्तो या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः

atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinā |
dhāryanto yā dvijaistāta mokṣaśāstraviśāradaiḥ

ज्योतिरात्मनि नान्यत्र सर्वजन्तुषु तत्समम् ।
स्वयं च शक्यते द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा

jyotirātmani nānyatra sarvajantuṣu tatsamam |
svayaṃ ca śakyate draṣṭuṃ susamāhitacetasā

न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः ।
यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तु सः

na bibheti paro yasmānna bibheti parācca yaḥ |
yaśca necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tu saḥ

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

संयोज्य मनसाऽऽत्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहनीम् ।
त्यक्त्वा कामं च मोहं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते

saṃyojya manasā''tmānamīrṣyāmutsṛjya mohanīm |
tyaktvā kāmaṃ ca mohaṃ ca tato brahmatvamaśnute

यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम् ।
समो भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā śrāvye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāpyayam |
samo bhavati nirdvandvo brahma saṃpadyate tadā

यदा स्तुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति ।
काञ्चनं चायसं चैव सुखं दुःखं तथैव च

yadā stutiṃ ca nindāṃ ca samatvenaiva paśyati |
kāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaṃ duḥkhaṃ tathaiva ca

शीतमुष्णं तथैवार्थमनर्थं प्रियमप्रियम् ।
जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा

śītamuṣṇaṃ tathaivārthamanarthaṃ priyamapriyam |
jīvitaṃ maraṇaṃ caiva brahma saṃpadyate tadā

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा

prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ |
tathendriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā

तमः परिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते ।
तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम्

tamaḥ parigataṃ veśma yathā dīpena dṛśyate |
tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣitum

एतत्सर्वं च पश्यामि त्वयि बुद्धिमतां वर ।
यच्चान्यदपि नोक्तं मे तत्त्वतो वेद तद्भवान्

etatsarvaṃ ca paśyāmi tvayi buddhimatāṃ vara |
yaccānyadapi noktaṃ me tattvato veda tadbhavān

ब्रह्मर्षे विदितश्चासि विषयान्तमुपागतः ।
गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया

brahmarṣe viditaścāsi viṣayāntamupāgataḥ |
gurostava prasādena tava caivopaśikṣayā

तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महात्मनः ।
ज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम

tasyaiva ca prasādena prādurbhūtaṃ mahātmanaḥ |
jñānaṃ divyaṃ mamāpīdaṃ tenāsi vidito mama

अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तव ।
अधिकं तव चैश्वर्यं तच्च त्वं नावबुध्यसे

adhikaṃ tava vijñānamadhikā ca gatistava |
adhikaṃ tava caiśvaryaṃ tacca tvaṃ nāvabudhyase

बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वाऽप्यविमोक्षणात् ।
उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिं

bālyādvā saṃśayādvāpi bhayādvā'pyavimokṣaṇāt |
utpanne cāpi vijñāne nādhigacchati tāṃ gatiṃ

व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयः ।
विमुच्य हृदयग्रन्थीनासादयति तां गतिम्

vyavasāyena śuddhena madvidhaiśchinnasaṃśayaḥ |
vimucya hṛdayagranthīnāsādayati tāṃ gatim

भवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबुद्धिरलोलुपः ।
व्यवसायादृते ब्रह्मन्नासादयति तत्परम्

bhavāṃścotpannavijñānaḥ sthirabuddhiralolupaḥ |
vyavasāyādṛte brahmannāsādayati tatparam

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति लोलुपः ।
नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते

nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣo nāsti lolupaḥ |
nautsukyaṃ nṛtyagīteṣu na rāga upajāyate

न बन्धुष्वनुबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् ।
पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यलोष्टाश्मकाञ्चनम्

na bandhuṣvanubandhaste na bhayeṣvasti te bhayam |
paśyāmi tvāṃ mahābhāga tulyaloṣṭāśmakāñcanam

अहं त्वामनुपश्यामि ये चाप्यन्ते मनीषिणः ।
आस्थितं परमं मार्गमक्षयं तमनामयम्

ahaṃ tvāmanupaśyāmi ye cāpyante manīṣiṇaḥ |
āsthitaṃ paramaṃ mārgamakṣayaṃ tamanāmayam

यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्च यदात्मकः ।
तस्मिन्वै वर्तसे विप्र किमन्यत्परिपृच्छसि

yatphalaṃ brāhmaṇasyeha mokṣārthaśca yadātmakaḥ |
tasminvai vartase vipra kimanyatparipṛcchasi