अध्याय 322: प्राण निकलने का मार्ग और मृत्यु के लक्षण

तथैवोत्क्रमतां स्थानं शृणुष्वावहितो नृप ।
पद्भ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते

tathaivotkramatāṃ sthānaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa |
padbhyāmutkramamāṇasya vaiṣṇavaṃ sthānamucyate

जङ्घाभ्यां तु वसून्देवानाप्नुयादिति नः श्रुतम् ।
जानुभ्यां च महाभागान्साध्यान्देवानवाप्नुयात्

jaṅghābhyāṃ tu vasūndevānāpnuyāditi naḥ śrutam |
jānubhyāṃ ca mahābhāgānsādhyāndevānavāpnuyāt

पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानमवाप्नुयात् ।
पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां च प्रजापतिम्

pāyunotkramamāṇastu maitraṃ sthānamavāpnuyāt |
pṛthivīṃ jaghanenātha ūrubhyāṃ ca prajāpatim

पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान्नासाभ्यामिन्दुमेव च ।
बाहुभ्यामिन्द्रमित्याहुरुरसा रुद्रमेव च

pārśvābhyāṃ maruto devānnāsābhyāmindumeva ca |
bāhubhyāmindramityāhururasā rudrameva ca

ग्रीवया तु मुनिश्रेष्ठं नरमाप्नोत्यनुत्तमम् ।
विश्वेदेवान्मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात्

grīvayā tu muniśreṣṭhaṃ naramāpnotyanuttamam |
viśvedevānmukhenātha diśaḥ śrotreṇa cāpnuyāt

घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यमेव च ।
भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललाटेन पितृनथ

ghrāṇena gandhavahanaṃ netrābhyāṃ sūryameva ca |
bhrūbhyāṃ caivāśvinau devau lalāṭena pitṛnatha

ब्रह्माणमाप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा ।
एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर

brahmāṇamāpnoti vibhuṃ mūrdhnā devāgrajaṃ tathā |
etānyutkramaṇasthānānyuktāni mithileśvara

अरिगनि प्रवक्ष्यामि विहितानि मनीषिभिः ।
संवत्सराद्धिमोक्षस्तु संभवेत शरीरिणः

arigani pravakṣyāmi vihitāni manīṣibhiḥ |
saṃvatsarāddhimokṣastu saṃbhaveta śarīriṇaḥ

योऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वा कदाचन ।
तथैव ध्रुवमतित्याहुः पूर्णेन्दुं दीपमेव च

yo'rundhatīṃ na paśyeta dṛṣṭapūrvā kadācana |
tathaiva dhruvamatityāhuḥ pūrṇenduṃ dīpameva ca

खण्डाभासं दक्षिणतस्तेऽपि संवत्सरायुषः ।
परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिवः

khaṇḍābhāsaṃ dakṣiṇataste'pi saṃvatsarāyuṣaḥ |
paracakṣuṣi cātmānaṃ ye na paśyanti pārthivaḥ

आत्मच्छायाकृतीभूतं तेऽपि संवत्सरायुषः ।
अतिद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा

ātmacchāyākṛtībhūtaṃ te'pi saṃvatsarāyuṣaḥ |
atidyutiratiprajñā aprajñā cādyutistathā

प्रकृतेर्विक्रियापत्तिः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ।
दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्च विरुध्यते

prakṛtervikriyāpattiḥ ṣaṇmāsānmṛtyulakṣaṇam |
daivatānyavajānāti brāhmaṇaiśca virudhyate

कृष्णश्यावच्छविच्छायः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ।
शीर्णनाभिं यथा चक्रं छिद्रं सोमं प्रपश्यति

kṛṣṇaśyāvacchavicchāyaḥ ṣaṇmāsānmṛtyulakṣaṇam |
śīrṇanābhiṃ yathā cakraṃ chidraṃ somaṃ prapaśyati

तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ।
शवगन्धमुपाघ्राति सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ।

tathaiva ca sahasrāṃśuṃ saptarātreṇa mṛtyubhāk |
śavagandhamupāghrāti saptarātreṇa mṛtyubhāk |

कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागितां ॥
कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता

karṇanāsāvanamanaṃ dantadṛṣṭivirāgitāṃ ||
karṇanāsāvanamanaṃ dantadṛṣṭivirāgitā

संज्ञालोपो निरूष्मत्वं सद्योमृत्युनिदर्शनम् ।
अकस्माच्च स्रवेद्यस्य वाममक्षि नराधिप

saṃjñālopo nirūṣmatvaṃ sadyomṛtyunidarśanam |
akasmācca sravedyasya vāmamakṣi narādhipa

मूर्ध्रतश्चोत्पतेद्धूमः सद्योमृत्युनिदर्शनम् ।
एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवोऽऽत्मवान्

mūrdhrataścotpateddhūmaḥ sadyomṛtyunidarśanam |
etāvanti tvariṣṭāni viditvā mānavo''tmavān

निशि चाहनि चात्मानं योजयेत्परमात्मनि ।
प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यः कालः प्रकृतो भवेत्

niśi cāhani cātmānaṃ yojayetparamātmani |
pratīkṣamāṇastatkālaṃ yaḥ kālaḥ prakṛto bhavet

अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुमिच्छेदिमां क्रियाम् ।
सर्वगन्धान्रसांश्चैव धारयीत समाहितः

athāsya neṣṭaṃ maraṇaṃ sthātumicchedimāṃ kriyām |
sarvagandhānrasāṃścaiva dhārayīta samāhitaḥ

तथा मृत्युमुपादाय तत्परेणान्दरात्मना ।
स साङ्ख्यधारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ ।
जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना

tathā mṛtyumupādāya tatpareṇāndarātmanā |
sa sāṅkhyadhāraṇaṃ caiva viditvā manujarṣabha |
jayecca mṛtyuṃ yogena tatpareṇāntarātmanā

गच्छेत्प्राप्याक्षयं कृत्स्नमजन्म शिवमव्ययम् ।
शाश्वतं स्थानमचलं दुष्प्रापमकृतात्मभिः

gacchetprāpyākṣayaṃ kṛtsnamajanma śivamavyayam |
śāśvataṃ sthānamacalaṃ duṣprāpamakṛtātmabhiḥ