अध्याय 24: राजा का न्याय और हयग्रीव का रणयज्ञ

पुनरेव महर्षिस्तं कृष्णद्वैपायनोऽर्थवत् ।
अजातशत्रुं कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत्

punareva maharṣistaṃ kṛṣṇadvaipāyano'rthavat |
ajātaśatruṃ kaunteyamidaṃ vacanamabravīt

अरण्ये वसतां तात भ्रातॄणां ते मनिस्विनाम् ।
मनोरथा महाराज ये तत्रासन्युधिष्ठिर

araṇye vasatāṃ tāta bhrātṝṇāṃ te manisvinām |
manorathā mahārāja ye tatrāsanyudhiṣṭhira

तानि मे भरतश्रेष्ठ प्राप्नुवन्तु महारथाः ।
प्रशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिरिव नाहुषः

tāni me bharataśreṣṭha prāpnuvantu mahārathāḥ |
praśādhi pṛthivīṃ pārtha yayātiriva nāhuṣaḥ

अरण्ये दुःखवसतिरनुभूता तपस्विभिः ।
दुःखस्यान्ते नरव्याघ्र सुखान्यनुभवन्तु वै

araṇye duḥkhavasatiranubhūtā tapasvibhiḥ |
duḥkhasyānte naravyāghra sukhānyanubhavantu vai

धर्ममर्थं च कामं च भ्रातृभिः सह भारत ।
अनुभूय ततः पश्चात्प्रस्थाताऽसि विशांपते

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha bhārata |
anubhūya tataḥ paścātprasthātā'si viśāṃpate

अर्थिनां च पितृणां च देवतानां च भारत ।
आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः स्वर्गं गमिष्यसि

arthināṃ ca pitṛṇāṃ ca devatānāṃ ca bhārata |
ānṛṇyaṃ gaccha kaunteya tataḥ svargaṃ gamiṣyasi

सर्वमेधाश्चमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन ।
ततः पश्चान्महाराज गमिष्यसि परां गतिम्

sarvamedhāścamedhābhyāṃ yajasva kurunandana |
tataḥ paścānmahārāja gamiṣyasi parāṃ gatim

भ्रातृंश्च सर्वान्क्रतुभिः संयोज्य बहुदक्षिणैः ।
संप्राप्तः कीर्तिमतुलां पाण्डवेय गमिष्यसि

bhrātṛṃśca sarvānkratubhiḥ saṃyojya bahudakṣiṇaiḥ |
saṃprāptaḥ kīrtimatulāṃ pāṇḍaveya gamiṣyasi

विझस्ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुसत्तम ।
शृणुष्वैवं यथा कुर्वन्न धर्माच्च्यवसे नृप

vijhaste puruṣavyāghra vacanaṃ kurusattama |
śṛṇuṣvaivaṃ yathā kurvanna dharmāccyavase nṛpa

आददानस्य विजयं विग्रहं च युधिष्ठिर ।
समानधर्मकुशलाः स्थापयन्ति नरेश्वर

ādadānasya vijayaṃ vigrahaṃ ca yudhiṣṭhira |
samānadharmakuśalāḥ sthāpayanti nareśvara

प्रत्यक्षमनुमानं च उपमानं तथाऽऽगमः ।
अर्थापत्तिस्तथैतिह्यं संशयो निर्णयस्तथा

pratyakṣamanumānaṃ ca upamānaṃ tathā''gamaḥ |
arthāpattistathaitihyaṃ saṃśayo nirṇayastathā

आकार इङ्गितं चैव गतिश्चेष्टा च भारत ।
प्रतिज्ञा चैव हेतुश्च दृष्टान्तोपनयस्तथा

ākāra iṅgitaṃ caiva gatiśceṣṭā ca bhārata |
pratijñā caiva hetuśca dṛṣṭāntopanayastathā

उक्तिर्निगमनं तेषां प्रमेयं च प्रयोजनम् ।
एतानि साधनान्याहुर्बहुवर्गप्रसिद्धये

uktirnigamanaṃ teṣāṃ prameyaṃ ca prayojanam |
etāni sādhanānyāhurbahuvargaprasiddhaye

प्रत्यक्षमनुमानं च सर्वेषां योनिरुच्यते ।
प्रमाणज्ञो हि शक्नोति दण्डयोनौ विचक्षणः ।
अप्रमाणवता नीतो दण्डो हन्यान्महीपतिम्

pratyakṣamanumānaṃ ca sarveṣāṃ yonirucyate |
pramāṇajño hi śaknoti daṇḍayonau vicakṣaṇaḥ |
apramāṇavatā nīto daṇḍo hanyānmahīpatim

देशकालप्रतीक्षी यो दस्यून्मर्षयते नृपः ।
शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय युज्यते नैनसा हि सः

deśakālapratīkṣī yo dasyūnmarṣayate nṛpaḥ |
śāstrajāṃ buddhimāsthāya yujyate nainasā hi saḥ

आदाय बलिषङ्भागं यो राष्ट्रं नाभिरक्षति ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं चतुर्थांशेन भूमिपः

ādāya baliṣaṅbhāgaṃ yo rāṣṭraṃ nābhirakṣati |
pratigṛhṇāti tatpāpaṃ caturthāṃśena bhūmipaḥ

निबोध च यथाऽऽतिष्ठन्धर्मान्न च्यवते नृपः ।
निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामनुरुद्ध्यन्नपेतभीः ।
कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः

nibodha ca yathā''tiṣṭhandharmānna cyavate nṛpaḥ |
nigrahāddharmaśāstrāṇāmanuruddhyannapetabhīḥ |
kāmakrodhāvanādṛtya piteva samadarśanaḥ

दैवेनाभ्याहतो राजा कर्मकाले महाद्युते ।
न साधयति यत्कर्म न तत्राहुरतिक्रमम्

daivenābhyāhato rājā karmakāle mahādyute |
na sādhayati yatkarma na tatrāhuratikramam

तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः ।
पापैः सह न संदध्याद्राज्यं पुण्यं च कारयेत्

tarasā buddhipūrvaṃ vā nigrāhyā eva śatravaḥ |
pāpaiḥ saha na saṃdadhyādrājyaṃ puṇyaṃ ca kārayet

शूराश्चार्याश्च सत्कार्या विद्वांसश्च युधिष्ठिर ।
गोमिनो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः

śūrāścāryāśca satkāryā vidvāṃsaśca yudhiṣṭhira |
gomino dhaninaścaiva paripālyā viśeṣataḥ

व्यवाहरेषु धर्मेषु योक्तव्याश्च बहुश्रुताः ।
प्रमाणज्ञा महीपाल न्यायशास्त्रावलम्बिनः

vyavāhareṣu dharmeṣu yoktavyāśca bahuśrutāḥ |
pramāṇajñā mahīpāla nyāyaśāstrāvalambinaḥ

वेदार्थतत्त्वविद्राजंस्तर्कशास्त्रबहुश्रुताः ।
मन्त्रे च व्यवहारे च नियोक्तव्या विजानता

vedārthatattvavidrājaṃstarkaśāstrabahuśrutāḥ |
mantre ca vyavahāre ca niyoktavyā vijānatā

तर्कशास्त्रकृता बुद्धिर्धर्मशास्त्रकृता च या ।
दण्डनीतिकृता चैव त्रैलोक्यमपि साधयेत्

tarkaśāstrakṛtā buddhirdharmaśāstrakṛtā ca yā |
daṇḍanītikṛtā caiva trailokyamapi sādhayet

नियोज्या वेदतत्त्वज्ञा यज्ञकर्मसु पार्तिव ।
वेदज्ञा ये च शास्त्रज्ञास्ते च राजन्सुबुद्धयः

niyojyā vedatattvajñā yajñakarmasu pārtiva |
vedajñā ye ca śāstrajñāste ca rājansubuddhayaḥ

आन्वीक्षकीत्रयीवार्तादण्डनीतिषु पारगाः ।
ते तु सर्वत्र योक्तव्यास्ते च बुद्धेः परं गताः

ānvīkṣakītrayīvārtādaṇḍanītiṣu pāragāḥ |
te tu sarvatra yoktavyāste ca buddheḥ paraṃ gatāḥ

गुणयुक्तेऽपि नैकस्मिन्विश्वसेत विचक्षणः

guṇayukte'pi naikasminviśvaseta vicakṣaṇaḥ

अरक्षिता दुर्विनीतो मानी स्तब्धोऽभ्यसूयकः ।
एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते

arakṣitā durvinīto mānī stabdho'bhyasūyakaḥ |
enasā yujyate rājā durdānta iti cocyate

ये रक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनृभ्याहता नृप ।
तस्करैश्चापि हीयन्ते सर्वं तद्राजकिल्विषम्

ye rakṣyamāṇā hīyante daivenṛbhyāhatā nṛpa |
taskaraiścāpi hīyante sarvaṃ tadrājakilviṣam

सुमन्त्रिते सुनीते च सर्वतश्चोपपादिते ।
पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधर्मो युधिष्ठिर

sumantrite sunīte ca sarvataścopapādite |
pauruṣe karmaṇi kṛte nāstyadharmo yudhiṣṭhira

विच्छिद्यन्ते समारब्धाः सिद्ध्यन्ते चापि दैवतः ।
कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम्

vicchidyante samārabdhāḥ siddhyante cāpi daivataḥ |
kṛte puruṣakāre tu nainaḥ spṛśati pārthivam

अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथामिमाम् ।
यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर्हयग्रीवस्य पाण्डव

atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathāmimām |
yadvṛttaṃ pūrvarājarṣerhayagrīvasya pāṇḍava

शत्रून्हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्टकर्मणः ।
असहायस्य संग्रामे निर्जितस्य युधिष्ठिर

śatrūnhatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
asahāyasya saṃgrāme nirjitasya yudhiṣṭhira

यत्कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां
योगश्चाग्र्यः पालने मानवानाम् ।
कृत्वा कर्म प्राप्य कीर्ति स युद्धा
द्वाजिग्रीवो मोदते स्वर्गलोके

yatkarma vai nigrahe śātravāṇāṃ
yogaścāgryaḥ pālane mānavānām |
kṛtvā karma prāpya kīrti sa yuddhā
dvājigrīvo modate svargaloke

संत्यक्तात्मा समरेष्वाततायी
शस्त्रैश्छिन्नो दस्युभिर्वध्यमानः ।
अश्वग्रीवः कर्मशीलो महात्मा
संसिद्धार्थो मोदते स्वर्गलोके

saṃtyaktātmā samareṣvātatāyī
śastraiśchinno dasyubhirvadhyamānaḥ |
aśvagrīvaḥ karmaśīlo mahātmā
saṃsiddhārtho modate svargaloke

धनुर्यूपो रशना ज्या शरः स्रु
क्स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम् ।
रथो वेदी कामजो युद्धमग्नि
श्चातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्याः

dhanuryūpo raśanā jyā śaraḥ sru
ksruvaḥ khaḍgo rudhiraṃ yatra cājyam |
ratho vedī kāmajo yuddhamagni
ścāturhotraṃ caturo vājimukhyāḥ

हुत्वा तस्मिन्यज्ञवह्नावथारी
न्पापान्मुक्तो राजसिंहस्तरस्वी ।
प्राणान्हुत्वा चावभृथे रणे स
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके

hutvā tasminyajñavahnāvathārī
npāpānmukto rājasiṃhastarasvī |
prāṇānhutvā cāvabhṛthe raṇe sa
vājigrīvo modate devaloke

राष्ट्रं रक्षन्बुद्धिपूर्वं नयेन
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा ।
सर्वांल्लोकान्व्याप्य कीर्त्या मनस्वी
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके

rāṣṭraṃ rakṣanbuddhipūrvaṃ nayena
saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā |
sarvāṃllokānvyāpya kīrtyā manasvī
vājigrīvo modate devaloke

दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं
योगन्यासैः पालयित्वा महीं च ।
तस्माद्राजा धर्मशीलो महात्मा
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके

daivīṃ siddhiṃ mānuṣīṃ daṇḍanītiṃ
yoganyāsaiḥ pālayitvā mahīṃ ca |
tasmādrājā dharmaśīlo mahātmā
vājigrīvo modate devaloke

विद्वांस्त्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञ
स्त्यक्त्वा लोकं मानुषं कर्म कृत्वा ।
मेधाविनां विदुषां संमतानां
तनुत्यजां लोकमाक्रम्य राजा

vidvāṃstyāgī śraddadhānaḥ kṛtajña
styaktvā lokaṃ mānuṣaṃ karma kṛtvā |
medhāvināṃ viduṣāṃ saṃmatānāṃ
tanutyajāṃ lokamākramya rājā

सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य
सम्यग्राज्यं पालयित्वा महात्मा ।
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे
वाजिग्रीवो मोदते देवलोके

samyagvedānprāpya śāstrāṇyadhītya
samyagrājyaṃ pālayitvā mahātmā |
cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme
vājigrīvo modate devaloke

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा प्रजाश्च
सोमं पीत्वा तर्पयित्वा द्विजाग्र्यान् ।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां
युद्धे क्षीणे मोदते देवलोके

jitvā saṃgrāmānpālayitvā prajāśca
somaṃ pītvā tarpayitvā dvijāgryān |
yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ
yuddhe kṣīṇe modate devaloke

वृत्तं यस्य श्लाघनीयं मनुष्याः
सन्तो विद्वांसोऽर्हयन्त्यर्हणीयम् ।
स्वर्गं जित्वा वीरलोकानवाप्य
सिद्धिं प्राप्तः पुण्यकीर्तिर्महात्मा

vṛttaṃ yasya ślāghanīyaṃ manuṣyāḥ
santo vidvāṃso'rhayantyarhaṇīyam |
svargaṃ jitvā vīralokānavāpya
siddhiṃ prāptaḥ puṇyakīrtirmahātmā