अध्याय 62: दुर्योधन का श्रीकृष्ण को उलाहना और दिव्य सम्मान

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय

hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge |
pāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva kimakurvata sañjaya

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं यथा

hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge |
siṃheneva mahārāja mattaṃ vanagajaṃ yathā

प्रहृष्टमनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः ।
पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव निहते कुरुनन्दने ।
आविध्यन्नुत्तरीयाणि सिंहनादांश्च नेदिरे

prahṛṣṭamanasastatra kṛṣṇena saha pāṇḍavāḥ |
pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva nihate kurunandane |
āvidhyannuttarīyāṇi siṃhanādāṃśca nedire

नैतान्हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुन्धरा

naitānharṣasamāviṣṭāniyaṃ sehe vasundharā

धनूंष्येके व्याक्षिपन्त ज्याश्चाप्यन्ये तथाऽक्षिपन् ।
दध्मुरन्ये महाशङ्खानन्ये जघ्नुश्च दुन्दुभीन्

dhanūṃṣyeke vyākṣipanta jyāścāpyanye tathā'kṣipan |
dadhmuranye mahāśaṅkhānanye jaghnuśca dundubhīn

चिकीडुश्च तथैवान्ये जहसुश्च तवाहिताः ।
अब्रुवंश्चासकृद्वीरा भीमसेनमिदं वचः

cikīḍuśca tathaivānye jahasuśca tavāhitāḥ |
abruvaṃścāsakṛdvīrā bhīmasenamidaṃ vacaḥ

दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत्कृतम् ।
कौरवेयं रणे हत्वा गदयाऽतिकृतश्रमम्

duṣkaraṃ bhavatā karma raṇe'dya sumahatkṛtam |
kauraveyaṃ raṇe hatvā gadayā'tikṛtaśramam

इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे ।
त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जनाः

indreṇeva hi vṛtrasya vadhaṃ paramasaṃyuge |
tvayā kṛtamamanyanta śatrorvadhamimaṃ janāḥ

चरन्तं विविधान्मार्गान्मण्डलानि च सर्वशः ।
दुर्योधनमिमं शूरं कोऽन्यो हन्याद्वृकोदरात्

carantaṃ vividhānmārgānmaṇḍalāni ca sarvaśaḥ |
duryodhanamimaṃ śūraṃ ko'nyo hanyādvṛkodarāt

वैरस्य च गतः पारं त्वमिहान्यैः सुदुर्गमम् ।
अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदृशम्

vairasya ca gataḥ pāraṃ tvamihānyaiḥ sudurgamam |
aśakyametadanyena sampādayitumīdṛśam

कुञ्जरेणेव मत्तेन वीरसङ्ग्राममूर्धनि ।
दुर्योधपशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया

kuñjareṇeva mattena vīrasaṅgrāmamūrdhani |
duryodhapaśiro diṣṭyā pādena mṛditaṃ tvayā

सिंहेन महिषस्येव कृत्वा सङ्गरमुत्तमम् ।
दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयाऽनघ

siṃhena mahiṣasyeva kṛtvā saṅgaramuttamam |
duḥśāsanasya rudhiraṃ diṣṭyā pītaṃ tvayā'nagha

ये विप्रकुर्वन्राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
मूर्ध्नि तेषां कृतः पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा

ye viprakurvanrājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
mūrdhni teṣāṃ kṛtaḥ pādo diṣṭyā te svena karmaṇā

अमित्राणामधिष्ठानाद्वधाद्दुर्योधनस्य च ।
भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद्यशः

amitrāṇāmadhiṣṭhānādvadhādduryodhanasya ca |
bhīma diṣṭyā pṛthivyāṃ te prathitaṃ sumahadyaśaḥ

एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः ।
तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत

evaṃ nūnaṃ hate vṛtre śakraṃ nandanti bandinaḥ |
tathā tvāṃ nihatāmitraṃ vayaṃ nandāma bhārata

दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि नः ।
अद्यापि न विकृष्यन्ते तानि तद्विद्धि भारत ।
इत्यब्रुन्भीमसेनं वातिकास्तत्र सङ्गताः

duryodhanavadhe yāni romāṇi hṛṣitāni naḥ |
adyāpi na vikṛṣyante tāni tadviddhi bhārata |
ityabrunbhīmasenaṃ vātikāstatra saṅgatāḥ

तान्हृष्टान्पुरुषव्याघ्रान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह ।
ब्रुवतोऽसदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदनः

tānhṛṣṭānpuruṣavyāghrānpāñcālānpāṇḍavaiḥ saha |
bruvato'sadṛśaṃ tatra provāca madhusūdanaḥ

न न्याय्यं निहतं शत्रुं भूयो हन्तुं नराधिपाः ।
असकृद्वाग्भिरुग्राभिर्निहतो ह्येष मन्दधीः

na nyāyyaṃ nihataṃ śatruṃ bhūyo hantuṃ narādhipāḥ |
asakṛdvāgbhirugrābhirnihato hyeṣa mandadhīḥ

तदैवैष हतः पापो यदैव निरपत्रपः ।
लुब्धः पापसहायश्च सुहृदां शासनातिगः

tadaivaiṣa hataḥ pāpo yadaiva nirapatrapaḥ |
lubdhaḥ pāpasahāyaśca suhṛdāṃ śāsanātigaḥ

बहुशो विदुरद्रोणकृपगाङ्गेयसृञ्जयैः ।
पाण्डुभ्यः प्रार्थ्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान्

bahuśo viduradroṇakṛpagāṅgeyasṛñjayaiḥ |
pāṇḍubhyaḥ prārthyamāno'pi pitryamaṃśaṃ na dattavān

नैव तेभ्योऽद्य मित्रं वा शत्रुर्वा पुरुषाधमः ।
किमनेन वितुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा

naiva tebhyo'dya mitraṃ vā śatrurvā puruṣādhamaḥ |
kimanena vitunnena vāgbhiḥ kāṣṭhasadharmaṇā

रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपाः ।
दिष्ट्या हतोऽयं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धवः

ratheṣvārohata kṣipraṃ gacchāmo vasudhādhipāḥ |
diṣṭyā hato'yaṃ pāpātmā sāmātyajñātibāndhavaḥ

इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद्दुर्योधनो नृपः ।
अमर्षवशमापन्न उदतिष्ठद्विशाम्पते

iti śrutvā tvadhikṣepaṃ kṛṣṇādduryodhano nṛpaḥ |
amarṣavaśamāpanna udatiṣṭhadviśāmpate

स्फिग्देशेनोपविष्टः स दोर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम् ।
दृष्टिं भ्रूसङ्कटां कृत्वा वासुदेवे न्यपातयत्

sphigdeśenopaviṣṭaḥ sa dorbhyāṃ viṣṭabhya medinīm |
dṛṣṭiṃ bhrūsaṅkaṭāṃ kṛtvā vāsudeve nyapātayat

अर्धोन्नतशरीरस्य रूपमासीन्नृपस्य तु ।
क्रुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भोगिनः

ardhonnataśarīrasya rūpamāsīnnṛpasya tu |
kruddhasyāśīviṣasyeva cchinnapucchasya bhoginaḥ

प्राणान्तकरिणीं घोरां वेदनामप्यचिन्तयन् ।
दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत्

prāṇāntakariṇīṃ ghorāṃ vedanāmapyacintayan |
duryodhano vāsudevaṃ vāgbhirugrābhirārdayat

कंसदासस्य दायाद न ते लज्जाऽस्त्यनेन वै ।
अधर्मेण गदायुद्धे यदर्हं विनिपातितः ।
ऊरूभिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्याप्रयच्छता

kaṃsadāsasya dāyāda na te lajjā'styanena vai |
adharmeṇa gadāyuddhe yadarhaṃ vinipātitaḥ |
ūrūbhindhīti bhīmasya smṛtiṃ mithyāprayacchatā

किं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोचथाः ।
घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान्सहस्रशः ।
जिह्मैरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा

kiṃ na vijñātametanme yadarjunamavocathāḥ |
ghātayitvā mahīpālānṛjuyuddhānsahasraśaḥ |
jihmairupāyairbahubhirna te lajjā na te ghṛṇā

अहन्यहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत् ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामहः

ahanyahani śūrāṇāṃ kurvāṇaḥ kadanaṃ mahat |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya ghātitaste pitāmahaḥ

अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मते ।
आचार्यो न्यासितः शस्त्रं किं तन्न विदितं मया

aśvatthāmnaḥ sanāmānaṃ hatvā nāgaṃ sudurmate |
ācāryo nyāsitaḥ śastraṃ kiṃ tanna viditaṃ mayā

स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् ।
पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारयः

sa cānena nṛśaṃsena dhṛṣṭadyumnena vīryavān |
pātyamānastvayā dṛṣṭo na cainaṃ tvamavārayaḥ

वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च ।
घटोत्कचे व्यंसयतः कस्त्वत्तः पापकृत्तमः

vadhārthaṃ pāṇḍuputrasya yācitāṃ śaktimeva ca |
ghaṭotkace vyaṃsayataḥ kastvattaḥ pāpakṛttamaḥ

छिन्नहस्तः प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली ।
त्वयाऽभिसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना

chinnahastaḥ prāyagatastathā bhūriśravā balī |
tvayā'bhisṛṣṭena hataḥ śaineyena durātmanā

कुर्वाणश्चोत्तमं कर्म कर्णः पार्थजिगीषया ।
व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रस्य वै पुनः

kurvāṇaścottamaṃ karma karṇaḥ pārthajigīṣayā |
vyaṃsanenāśvasenasya pannagendrasya vai punaḥ

पुनश्च पतिते चक्रे व्यसनार्तः पराजितः ।
पापितः समरे कर्णश्चक्रव्याग्रोऽग्रणीर्नृणाम्

punaśca patite cakre vyasanārtaḥ parājitaḥ |
pāpitaḥ samare karṇaścakravyāgro'graṇīrnṛṇām

यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रोणौ च संयुगे ।
ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्याद्विजयो ध्रुवम्

yadi māṃ cāpi karṇaṃ ca bhīṣmadroṇau ca saṃyuge |
ṛjunā pratiyudhyethā na te syādvijayo dhruvam

त्वया पुनरनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः ।
स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिताः

tvayā punaranāryeṇa jihmamārgeṇa pārthivāḥ |
svadharmamanutiṣṭhanto vayaṃ cānye ca ghātitāḥ

त्वया मायाविना कृष्ण मायां कर्मप्रमोषिणीम् ।
कृत्वा हतः सिन्धुपतिः किं तन्न विदितं मम

tvayā māyāvinā kṛṣṇa māyāṃ karmapramoṣiṇīm |
kṛtvā hataḥ sindhupatiḥ kiṃ tanna viditaṃ mama

हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः ।
सगणः ससुहृच्चैव पापं मार्गमनुष्ठितः

hatastvamasi gāndhāre sabhrātṛsutabāndhavaḥ |
sagaṇaḥ sasuhṛccaiva pāpaṃ mārgamanuṣṭhitaḥ

तवैव दुष्कृतैर्वीरौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ ।
कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये तव शीलानुवर्तकः

tavaiva duṣkṛtairvīrau bhīṣmadroṇau nipātitau |
karṇaśca nihataḥ saṅkhye tava śīlānuvartakaḥ

याच्यमानं मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि ।
पाण्डवेभ्यः स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात्

yācyamānaṃ mayā mūḍha pitryamaṃśaṃ na ditsasi |
pāṇḍavebhyaḥ svarājyaṃ ca lobhācchakuniniścayāt

विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः ।
प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते

viṣaṃ te bhīmasenāya dattaṃ sarve ca pāṇḍavāḥ |
pradīpitā jatugṛhe mātrā saha sudurmate

सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला ।
तदैव तावद्दुष्टात्मन्वध्यस्त्वं निरपत्रप

sabhāyāṃ yājñasenī ca kṛṣṭā dyūte rajasvalā |
tadaiva tāvadduṣṭātmanvadhyastvaṃ nirapatrapa

अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिना ।
निकृत्या यत्पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे

anakṣajñaṃ ca dharmajñaṃ saubalenākṣavedinā |
nikṛtyā yatparājaiṣīstasmādasi hato raṇe

जयद्रथेन पापेन यत्कृष्णा क्लेशिता वने ।
यातेषु मृगयां चैव तृणबिन्दोरथाश्रमम्

jayadrathena pāpena yatkṛṣṇā kleśitā vane |
yāteṣu mṛgayāṃ caiva tṛṇabindorathāśramam

अभिमन्युश्च यद्बाल एको बहुभिराहवे ।
त्वद्दोषैर्निहतः पाप तस्मादसि हतो रणे

abhimanyuśca yadbāla eko bahubhirāhave |
tvaddoṣairnihataḥ pāpa tasmādasi hato raṇe

कुर्वाणं कर्म समरे पाण्डवानर्थकाङ्क्षिणम् ।
यच्छिखण्ड्यवधीद्भीष्मं मित्रार्थे न व्यतिक्रमः

kurvāṇaṃ karma samare pāṇḍavānarthakāṅkṣiṇam |
yacchikhaṇḍyavadhīdbhīṣmaṃ mitrārthe na vyatikramaḥ

स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा आचार्यस्त्वत्प्रियेप्सया ।
पार्षतेन हतः सङ्ख्ये वर्तमानोऽसतां पथि

svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā ācāryastvatpriyepsayā |
pārṣatena hataḥ saṅkhye vartamāno'satāṃ pathi

प्रतिज्ञामात्मनः सत्यां चिकीर्षन्समरे निपुम् ।
हतवान्सात्वतो विद्वान्सौमदत्तिं महारथम्

pratijñāmātmanaḥ satyāṃ cikīrṣansamare nipum |
hatavānsātvato vidvānsaumadattiṃ mahāratham

अर्जुनः समरे राजन्युध्यमानः कदाचन ।
निन्दितं पुरुषव्याघ्रः करोति न कथञ्चन

arjunaḥ samare rājanyudhyamānaḥ kadācana |
ninditaṃ puruṣavyāghraḥ karoti na kathañcana

लब्ध्वाऽपि बहुधा छिद्रं वीरवृत्तमनुस्मरन् ।
निजघान रणे कर्णं मैवं वोचः सुदुर्मते

labdhvā'pi bahudhā chidraṃ vīravṛttamanusmaran |
nijaghāna raṇe karṇaṃ maivaṃ vocaḥ sudurmate

देवानां मतमाज्ञाय तेषां प्रियहितेप्सया ।
अर्जुनस्य महानागं मया व्यंसितमस्त्रजम्

devānāṃ matamājñāya teṣāṃ priyahitepsayā |
arjunasya mahānāgaṃ mayā vyaṃsitamastrajam

त्वं च भीष्मश्च कर्णश्च द्रोणो द्रौणायनिस्तथा ।
विराटनगरे तस्य ह्यानृशंस्येन जीविताः

tvaṃ ca bhīṣmaśca karṇaśca droṇo drauṇāyanistathā |
virāṭanagare tasya hyānṛśaṃsyena jīvitāḥ

स्मर पार्थस्य विक्रान्तं गन्धर्वेषु कृतं तथा ।
अधर्मं नात्र गान्धारे पाण्डवैर्यत्कृतं त्वयि

smara pārthasya vikrāntaṃ gandharveṣu kṛtaṃ tathā |
adharmaṃ nātra gāndhāre pāṇḍavairyatkṛtaṃ tvayi

स्वबाहुबलमास्थाय स्वधर्मेण परन्तपाः ।
जितवन्तो रणे वीराः पापोसि निधनं गतः

svabāhubalamāsthāya svadharmeṇa parantapāḥ |
jitavanto raṇe vīrāḥ pāposi nidhanaṃ gataḥ

[यान्यकार्याणि चास्माकं कृतानिति प्रभाषसे ।
वैगुण्येन तवात्यर्थं सर्वं हि तदनुष्ठितम्

[yānyakāryāṇi cāsmākaṃ kṛtāniti prabhāṣase |
vaiguṇyena tavātyarthaṃ sarvaṃ hi tadanuṣṭhitam

बृहस्पतेरुशनसो नोपदेशः श्रुतस्त्वया ।
वृद्धा नोपासिताश्चैव हितं वाक्यं न ते श्रुतभ्

bṛhaspateruśanaso nopadeśaḥ śrutastvayā |
vṛddhā nopāsitāścaiva hitaṃ vākyaṃ na te śrutabh

लोभेनातिबलेन त्वं तृष्णया च वशीकृतः ।
कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम् ॥]

lobhenātibalena tvaṃ tṛṣṇayā ca vaśīkṛtaḥ |
kṛtavānasyakāryāṇi vipākastasya bhujyatām ||]

अधीतं विधिवद्दत्तं भूः प्रभुक्ता ससागरा ।
मूर्ध्नि स्थिममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया

adhītaṃ vidhivaddattaṃ bhūḥ prabhuktā sasāgarā |
mūrdhni sthimamitrāṇāṃ ko nu svantataro mayā

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम् ।
तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया

yadiṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmamanupaśyatām |
tadidaṃ nidhanaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā

देवार्हा मानुषा भोगाः प्राप्ता असुलभा नृपैः ।
ऐश्वर्यं चोत्तमं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया

devārhā mānuṣā bhogāḥ prāptā asulabhā nṛpaiḥ |
aiśvaryaṃ cottamaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā

ससुहृत्सानुबन्धस्च स्वर्गं गन्ताऽहमच्युत ।
यूयं गर्हितसङ्कल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ

sasuhṛtsānubandhasca svargaṃ gantā'hamacyuta |
yūyaṃ garhitasaṅkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha

न मे विषादो भीमेन पादेन शिर आहतम् ।
काका वा कङ्कगृध्रा वा निधास्यन्ति पदं क्षणात्

na me viṣādo bhīmena pādena śira āhatam |
kākā vā kaṅkagṛdhrā vā nidhāsyanti padaṃ kṣaṇāt

अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य धीमतः ।
अपतत्सुमहद्वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम्

asya vākyasya nidhane kururājasya dhīmataḥ |
apatatsumahadvarṣaṃ puṣpāṇāṃ puṇyagandhinām

अवादयन्त गन्धर्वा वादित्रं सुमनोहरम्

avādayanta gandharvā vāditraṃ sumanoharam

जगुश्चाप्सरसो राज्ञो यशः सम्बद्धमेव च ।
सिद्धाश्च मुमुचुर्वाचः साधुसाध्विति पार्थिव

jaguścāpsaraso rājño yaśaḥ sambaddhameva ca |
siddhāśca mumucurvācaḥ sādhusādhviti pārthiva

ववौ च सुरभिर्वायुः पुण्यगन्धो मृदुःसुखः ।
व्यराजंश्च दिशः सर्वा नभो वैदूर्यसन्निभम्

vavau ca surabhirvāyuḥ puṇyagandho mṛduḥsukhaḥ |
vyarājaṃśca diśaḥ sarvā nabho vaidūryasannibham

अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमाः ।
दुर्योधनस्य पूजां तु दृष्ट्वा व्रीडामुपागमन्

atyadbhutāni te dṛṣṭvā vāsudevapurogamāḥ |
duryodhanasya pūjāṃ tu dṛṣṭvā vrīḍāmupāgaman

हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ताः शुशुचुर्हि ते ।
भीष्मं द्रोणं तथा कर्णं भूरिश्रवसमेव च

hatāṃścādharmataḥ śrutvā śokārtāḥ śuśucurhi te |
bhīṣmaṃ droṇaṃ tathā karṇaṃ bhūriśravasameva ca

तांस्तु चिन्तापरान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः ।
प्रोवाचेदं वचः कृष्णो मेघदुन्दुभिनिस्वनः

tāṃstu cintāparāndṛṣṭvā pāṇḍavāndīnacetasaḥ |
provācedaṃ vacaḥ kṛṣṇo meghadundubhinisvanaḥ

नैष शक्योऽतिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथाः ।
ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे

naiṣa śakyo'tiśīghrāstraste ca sarve mahārathāḥ |
ṛjuyuddhena vikrāntā hantuṃ yuṣmābhirāhave

उपायान्निहता ह्येते मया तस्मान्नराधिपाः ।
अन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज्जयः क्वचित्

upāyānnihatā hyete mayā tasmānnarādhipāḥ |
anyathā pāṇḍaveyānāṃ nābhaviṣyajjayaḥ kvacit

ते हि सर्वे महेष्वासाश्चत्वारोऽतिरथा मुवि ।
अशक्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम्

te hi sarve maheṣvāsāścatvāro'tirathā muvi |
aśakyā dharmato hantuṃ lokapālairapi svayam

तथैवायं गदापाणिर्धार्तराष्ट्रो गतश्रमः ।
अशक्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापि दि दण्डिना

tathaivāyaṃ gadāpāṇirdhārtarāṣṭro gataśramaḥ |
aśakyo dharmato hantuṃ kālenāpi di daṇḍinā

नैतन्मनसि कर्तव्यं यदयं निहतो नृपः ।
मिथ्याचर्याच्छलोपायैर्बहवः शत्रवो हताः

naitanmanasi kartavyaṃ yadayaṃ nihato nṛpaḥ |
mithyācaryācchalopāyairbahavaḥ śatravo hatāḥ

पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरसुरघातिभिः ।
सद्भिश्चानुगतः पन्थाः सर्वैरनुगमिष्यते

pūrvairanugato mārgo devairasuraghātibhiḥ |
sadbhiścānugataḥ panthāḥ sarvairanugamiṣyate

एवं विधात्रा विहितं स्वयमेषां महात्मनाम् ।
दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम्

evaṃ vidhātrā vihitaṃ svayameṣāṃ mahātmanām |
daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyamativartitum

भूतं भव्यं भविष्यच्च निमेषाद्यो हनिष्यति ।
कृतान्तमन्यथा कर्तुं नेच्छेत्सोऽयं धनञ्जय

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca nimeṣādyo haniṣyati |
kṛtāntamanyathā kartuṃ necchetso'yaṃ dhanañjaya

कृतकृत्याः स्म सायाह्ने निवासं रोचयामहे ।
साश्वनागरथाः सर्वे विश्राम्यन्तु नराधिपाः

kṛtakṛtyāḥ sma sāyāhne nivāsaṃ rocayāmahe |
sāśvanāgarathāḥ sarve viśrāmyantu narādhipāḥ

वासुदेववचः श्रुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह ।
पाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः सिंहसङ्घवत्

vāsudevavacaḥ śrutvā tadānīṃ pāṇḍavaiḥ saha |
pāñcālā bhṛśasaṃhṛṣṭā vineduḥ siṃhasaṅghavat

ततः प्राध्मापयच्छङ्खं पाञ्चजन्यं जनार्दनः ।
देवदत्तं प्रहृष्टात्मा शङ्खप्रवरमर्जुनः

tataḥ prādhmāpayacchaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ janārdanaḥ |
devadattaṃ prahṛṣṭātmā śaṅkhapravaramarjunaḥ

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पोण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
poṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ

नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ।
धृष्टद्युम्नस्तथा जैत्रं सात्यकिर्नन्दिवर्धनम्

nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau |
dhṛṣṭadyumnastathā jaitraṃ sātyakirnandivardhanam

तेषां नादेन महता शङ्खानां भरतर्षभ ।
आपुपूरे नभः सर्वं पृथिवी च चचाल ह

teṣāṃ nādena mahatā śaṅkhānāṃ bharatarṣabha |
āpupūre nabhaḥ sarvaṃ pṛthivī ca cacāla ha

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
पाण्डुसैन्येष्ववाद्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |
pāṇḍusainyeṣvavādyanta sa śabdastumulo'bhavat

अस्तुवन्पाण्डवानन्ये निर्भीश्च स्तुतिमङ्गलैः ।
हृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः

astuvanpāṇḍavānanye nirbhīśca stutimaṅgalaiḥ |
hṛṣṭā duryodhanaṃ dṛṣṭvā nihataṃ puruṣarṣabhāḥ