अध्याय 60: गिरे हुए राजा के सिर पर भीम का पैर

तं पातितं ततो दृष्ट्वा महासालमिवोद्गतम् ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे बभूवुस्तत्र पाण्डवाः

taṃ pātitaṃ tato dṛṣṭvā mahāsālamivodgatam |
prahṛṣṭamanasaḥ sarve babhūvustatra pāṇḍavāḥ

उन्मत्तमिव मातङ्गं सिंहेन विनिपातितम् ।
ददृशुर्हृष्टरोमाणः सर्वे ते चापि सोमकाः

unmattamiva mātaṅgaṃ siṃhena vinipātitam |
dadṛśurhṛṣṭaromāṇaḥ sarve te cāpi somakāḥ

ततो दुर्योधनं हत्वा भीमसेनः प्रतापवान् ।
पातितं कौरवेन्द्रं तमुपगम्येदमब्रवीत्

tato duryodhanaṃ hatvā bhīmasenaḥ pratāpavān |
pātitaṃ kauravendraṃ tamupagamyedamabravīt

गौर्गौरिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवाससम् ।
यत्सभायां हसन्नस्मांस्तदा वदसि दुर्मते ।
तस्यावहासस्य फलमद्य त्वं समवाप्नुहि

gaurgauriti purā manda draupadīmekavāsasam |
yatsabhāyāṃ hasannasmāṃstadā vadasi durmate |
tasyāvahāsasya phalamadya tvaṃ samavāpnuhi

एवमुक्त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत् ।
शिरश्च राजसिंहस्य पादेन समलोडयत्

evamuktvā sa vāmena padā maulimupāspṛśat |
śiraśca rājasiṃhasya pādena samaloḍayat

तथैव क्रोधसंरक्तो भीमः परबलार्दनः ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं यत्तच्छृणु नराधिप

tathaiva krodhasaṃrakto bhīmaḥ parabalārdanaḥ |
punarevābravīdvākyaṃ yattacchṛṇu narādhipa

येऽस्मान्पुरा प्रनृत्यन्ति मूढा गौरिति गौरिति ।
तान्वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौरिति गौरिति

ye'smānpurā pranṛtyanti mūḍhā gauriti gauriti |
tānvayaṃ pratinṛtyāmaḥ punargauriti gauriti

नास्माकं निकृतिर्वह्निर्नाक्षद्यूतं न वञ्चना ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून्

nāsmākaṃ nikṛtirvahnirnākṣadyūtaṃ na vañcanā |
svabāhubalamāśritya prabādhāmo vayaṃ ripūn

सोऽवाप्य वैरस्य चिरस्य पारं
वृकोदरः प्राह शनैः प्रहस्य ।
युधिष्ठिरं केशवसृञ्जयांश्च
धनञ्जयं माद्रवतीसुतौ च

so'vāpya vairasya cirasya pāraṃ
vṛkodaraḥ prāha śanaiḥ prahasya |
yudhiṣṭhiraṃ keśavasṛñjayāṃśca
dhanañjayaṃ mādravatīsutau ca

रजस्वला द्रौपदीमानयन्ते
ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम् ।
0
रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्याः

rajasvalā draupadīmānayante
ye cāpyakurvanta sadasyavastrām |
0
raṇe hatāṃstapasā yājñasenyāḥ

ये नः पुरा षण्ढतिलानवोचन्
क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्राः ।
ते नो हताः सगणाः सानुबन्धाः
कामं स्वर्गं नरकं वा व्रजामः

ye naḥ purā ṣaṇḍhatilānavocan
krūrā rājño dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ |
te no hatāḥ sagaṇāḥ sānubandhāḥ
kāmaṃ svargaṃ narakaṃ vā vrajāmaḥ

पुनश्च राज्ञः पतितस्य भूमौ
स तां गदां स्कन्धगतां प्रगृह्य ।
वामेन पादेन शिरः प्रमृद्य
दुर्योधनं नैकृतिकेत्यवोचत्

punaśca rājñaḥ patitasya bhūmau
sa tāṃ gadāṃ skandhagatāṃ pragṛhya |
vāmena pādena śiraḥ pramṛdya
duryodhanaṃ naikṛtiketyavocat

हृष्टेन राजन्कुरुपार्थिवस्य
क्षुद्रात्मना भीमसेनेन पादम् ।
दृष्ट्वा कृतं मूर्धनि नाभ्यनन्दन्
धर्मात्मानः सोमकानां प्रबर्हाः

hṛṣṭena rājankurupārthivasya
kṣudrātmanā bhīmasenena pādam |
dṛṣṭvā kṛtaṃ mūrdhani nābhyanandan
dharmātmānaḥ somakānāṃ prabarhāḥ

तव पुत्रं तथा हत्वा कत्थमानं वृकोदरम् ।
नृत्यमानं च बहुशो धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

tava putraṃ tathā hatvā katthamānaṃ vṛkodaram |
nṛtyamānaṃ ca bahuśo dharmarājo'bravīdidam

गतोऽसि वैरस्यानृण्यं प्रतिज्ञा पूरिता त्वया ।
शुभेनाथाशुभेनैव कर्मणा विरमाधुना

gato'si vairasyānṛṇyaṃ pratijñā pūritā tvayā |
śubhenāthāśubhenaiva karmaṇā viramādhunā

मा शिरोऽस्य पदाऽमर्दीर्मा धर्मस्तेऽतिगो भवेत् ।
राजा ज्ञातिर्हतश्चायं नैतन्न्याय्यं तवानघ

mā śiro'sya padā'mardīrmā dharmaste'tigo bhavet |
rājā jñātirhataścāyaṃ naitannyāyyaṃ tavānagha

एकादशचमूनाथं कुरूणामधिपं तथा ।
मास्प्राक्षीर्भीम पादेन राजानं ज्ञातिमेव च

ekādaśacamūnāthaṃ kurūṇāmadhipaṃ tathā |
māsprākṣīrbhīma pādena rājānaṃ jñātimeva ca

हतबन्धुर्हतामात्यो भ्रष्टसैन्यो हतो मृधे ।
सर्वाकारेण शोच्योऽयं नावहास्योऽयमीश्वरः

hatabandhurhatāmātyo bhraṣṭasainyo hato mṛdhe |
sarvākāreṇa śocyo'yaṃ nāvahāsyo'yamīśvaraḥ

विध्वस्तोऽयं हतामात्यो हतबन्धुर्हतात्मजः ।
उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया

vidhvasto'yaṃ hatāmātyo hatabandhurhatātmajaḥ |
utsannapiṇḍo bhrātā ca naitannyāyyaṃ kṛtaṃ tvayā

धार्मिको भीमसेनोऽसावित्याहुस्त्वां पुरा जनाः ।
स कस्माद्भीमसेन त्वं राजानमधितिष्ठसि

dhārmiko bhīmaseno'sāvityāhustvāṃ purā janāḥ |
sa kasmādbhīmasena tvaṃ rājānamadhitiṣṭhasi

इत्युक्त्वा भीमसेनं तु साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः ।
उपसृत्याब्रवीद्दीनो दुर्योधनमरिन्दमम्

ityuktvā bhīmasenaṃ tu sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ |
upasṛtyābravīddīno duryodhanamarindamam

तात मन्युर्न ते कार्यो नात्मा शोच्यस्त्वया तथा ।
नूनं पूर्वकृतं कर्म सुघोरमनुभूयते

tāta manyurna te kāryo nātmā śocyastvayā tathā |
nūnaṃ pūrvakṛtaṃ karma sughoramanubhūyate

धात्रोपदिष्टं विषमं नूनं फलमसंस्कृतम् ।
यद्वयं त्वां जिघांसामस्त्वं चास्मान्कुरुसत्तम

dhātropadiṣṭaṃ viṣamaṃ nūnaṃ phalamasaṃskṛtam |
yadvayaṃ tvāṃ jighāṃsāmastvaṃ cāsmānkurusattama

आत्मनो ह्यपराधेन महद्व्यसनमीहशम् ।
प्राप्तवानसि यल्लोभान्मदाद्बाल्याच्च भारत

ātmano hyaparādhena mahadvyasanamīhaśam |
prāptavānasi yallobhānmadādbālyācca bhārata

घातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄनथ पितॄंस्तथा ।
पुत्रान्पौत्रांस्तथा चान्यांस्ततोसि निधनं गतः

ghātayitvā vayasyāṃśca bhrātṝnatha pitṝṃstathā |
putrānpautrāṃstathā cānyāṃstatosi nidhanaṃ gataḥ

तवापराधादस्माभिर्भ्रातरस्ते निपातिताः ।
निहता ज्ञातयश्चापि दिष्टं मन्ये दुरत्ययम्

tavāparādhādasmābhirbhrātaraste nipātitāḥ |
nihatā jñātayaścāpi diṣṭaṃ manye duratyayam

[आत्मा न शोचनीयस्ते श्लाघ्यो मृत्युस्तवानघ ।
वयमेवाधुना शोच्याः सर्वावस्थासु कौरव

[ātmā na śocanīyaste ślāghyo mṛtyustavānagha |
vayamevādhunā śocyāḥ sarvāvasthāsu kaurava

कृपणं वर्तयिष्यामस्तैर्हीना बन्धुभिः प्रियैः ।
भ्रातॄणां चैव पुत्राणां तथा वै शोकविह्वलाः

kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmastairhīnā bandhubhiḥ priyaiḥ |
bhrātṝṇāṃ caiva putrāṇāṃ tathā vai śokavihvalāḥ

कथं द्रक्ष्यामि विधवा वधूः शोकपरिप्लुताः ।
त्वमेकः सुस्थितो राजन्स्वर्गे ते निलयो ध्रुवः ।
वयं नरकसंज्ञं वै दुःखं प्राप्स्याम दारुणम् ॥]

kathaṃ drakṣyāmi vidhavā vadhūḥ śokapariplutāḥ |
tvamekaḥ susthito rājansvarge te nilayo dhruvaḥ |
vayaṃ narakasaṃjñaṃ vai duḥkhaṃ prāpsyāma dāruṇam ||]

स्नुषाश्च प्रस्नुषाश्चैव धृतराष्ट्रस्य विह्वलाः ।
गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवाः शोककर्शिताः

snuṣāśca prasnuṣāścaiva dhṛtarāṣṭrasya vihvalāḥ |
garhayiṣyanti no nūnaṃ vidhavāḥ śokakarśitāḥ

एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिवः ।
विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

evamuktvā suduḥkhārto niśaśvāsa sa pārthivaḥ |
vilalāpa ciraṃ cāpi dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ