अध्याय 5ब: अश्वत्थामा शल्य को सेनापति सुझाते हैं

अथ हैमवते प्रस्थे स्थित्वा युद्धाभिनन्दिनः ।
सर्व एव महाराज योधास्तत्र समागताः

atha haimavate prasthe sthitvā yuddhābhinandinaḥ |
sarva eva mahārāja yodhāstatra samāgatāḥ

शल्यश्च चित्रसेनश्च शकुनिश्च महारथः ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः

śalyaśca citrasenaśca śakuniśca mahārathaḥ |
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ

सुषेणोऽरिष्टसेनश्च धृतसेनश्च वीर्यवान् ।
जयत्सेनश्च राजानस्ते रात्रिमुषितास्ततः

suṣeṇo'riṣṭasenaśca dhṛtasenaśca vīryavān |
jayatsenaśca rājānaste rātrimuṣitāstataḥ

रणे कर्णे हते वीरे त्रासिता जितकाशिभिः ।
नालभञ्शर्म ते पुत्रा हिमवन्तमृते गिरिम्

raṇe karṇe hate vīre trāsitā jitakāśibhiḥ |
nālabhañśarma te putrā himavantamṛte girim

तेऽब्रुवन्सहितास्तत्र राजानं सैन्यसंनिधौ ।
कृतयत्ना रणे राजन्सम्पूज्य विधिवत्तदा

te'bruvansahitāstatra rājānaṃ sainyasaṃnidhau |
kṛtayatnā raṇe rājansampūjya vidhivattadā

कृत्वा सेनाप्रणेतारं परांस्त्वं योद्धुमर्हसि ।
येनाभिगुप्ताः सङ्ग्रामे जयेमासुहृदो वयम्

kṛtvā senāpraṇetāraṃ parāṃstvaṃ yoddhumarhasi |
yenābhiguptāḥ saṅgrāme jayemāsuhṛdo vayam

ततो दुर्योधनः स्थित्वा रथे रथवरोत्तमम् ।
सर्वयुद्धविभागज्ञमन्तकप्रतिमं युधि

tato duryodhanaḥ sthitvā rathe rathavarottamam |
sarvayuddhavibhāgajñamantakapratimaṃ yudhi

स्वङ्गं प्रच्छन्नशिरसं कम्बुग्रीवं प्रियंवदम् ।
व्याकोशपद्माभिमुखं व्याघ्रास्यं मेरुगौरवम्

svaṅgaṃ pracchannaśirasaṃ kambugrīvaṃ priyaṃvadam |
vyākośapadmābhimukhaṃ vyāghrāsyaṃ merugauravam

स्थाणोर्वृषस्य सदृशं स्कन्धनेत्रगतिस्वरैः ।
पुष्टश्लिष्टायतभुजं सुविस्तीर्णघनोरसम्

sthāṇorvṛṣasya sadṛśaṃ skandhanetragatisvaraiḥ |
puṣṭaśliṣṭāyatabhujaṃ suvistīrṇaghanorasam

जवे बले च सदृशमरुणानुजवातयोः ।
आदित्यस्य त्विषा तुल्यं बुद्ध्या चोशनसा समम्

jave bale ca sadṛśamaruṇānujavātayoḥ |
ādityasya tviṣā tulyaṃ buddhyā cośanasā samam

कान्तिरूपमुखैश्वर्यैस्त्रिभिश्चन्द्रमसोपमम् ।
काञ्चनोपलसङ्घातैः सदृशं श्लिष्टसन्धिकम्

kāntirūpamukhaiśvaryaistribhiścandramasopamam |
kāñcanopalasaṅghātaiḥ sadṛśaṃ śliṣṭasandhikam

सुवृत्तोरुकटीजङ्घं सुपादं स्वङ्गुलीनखम् ।
स्मृत्वा स्मृत्वैव च गुणान्धात्रा यत्नाद्विनिर्मितम्

suvṛttorukaṭījaṅghaṃ supādaṃ svaṅgulīnakham |
smṛtvā smṛtvaiva ca guṇāndhātrā yatnādvinirmitam

सर्वलक्षणसम्पन्नं निपुणं श्रुतिसागरम् ।
जेतारं तरसारीणामजेयं शत्रुभिर्बलात्

sarvalakṣaṇasampannaṃ nipuṇaṃ śrutisāgaram |
jetāraṃ tarasārīṇāmajeyaṃ śatrubhirbalāt

दशाङ्गं यश्चतुष्पादमिष्वस्त्रं वेद तत्त्वतः ।
साङ्गांश्च चतुरो वेदान्सम्यगाख्यानपञ्चमान्

daśāṅgaṃ yaścatuṣpādamiṣvastraṃ veda tattvataḥ |
sāṅgāṃśca caturo vedānsamyagākhyānapañcamān

आराध्य त्र्यम्बकं यत्नाद्व्रतैरुग्रैर्महातपाः ।
अयोनिजायामुत्पन्नो द्रोणेनायोनिजेन यः

ārādhya tryambakaṃ yatnādvratairugrairmahātapāḥ |
ayonijāyāmutpanno droṇenāyonijena yaḥ

तमप्रतिमकर्माणं रूपेणासदृशं भुवि ।
पारगं सर्वविद्यानां गुणार्णवमनिन्दितम्
तमभ्येत्यात्मजस्तुभ्यमश्वत्थामानमब्रवीत्

tamapratimakarmāṇaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi |
pāragaṃ sarvavidyānāṃ guṇārṇavamaninditam
tamabhyetyātmajastubhyamaśvatthāmānamabravīt

यं पुरस्कृत्य सहिता युधि जेष्याम पाण्डवान् ।
गुरुपुत्रोऽद्य सर्वेषामस्माकं परमा गतिः
भवांस्तस्मान्नियोगात्ते कोऽस्तु सेनापतिर्मम

yaṃ puraskṛtya sahitā yudhi jeṣyāma pāṇḍavān |
guruputro'dya sarveṣāmasmākaṃ paramā gatiḥ
bhavāṃstasmānniyogātte ko'stu senāpatirmama

अयं कुलेन वीर्येण तेजसा यशसा श्रिया ।
सर्वैर्गुणैः समुदितः शल्यो नोऽस्तु चमूपतिः

ayaṃ kulena vīryeṇa tejasā yaśasā śriyā |
sarvairguṇaiḥ samuditaḥ śalyo no'stu camūpatiḥ

भागिनेयान्निजांस्त्यक्त्वा कृतज्ञोऽस्मानुपागतः ।
महासेनो महाबाहुर्महासेन इवापरः

bhāgineyānnijāṃstyaktvā kṛtajño'smānupāgataḥ |
mahāseno mahābāhurmahāsena ivāparaḥ

एनं सेनापतिं कृत्वा नृपतिं नृपसत्तम ।
शक्यः प्राप्तुं जयोऽस्माभिर्देवैः स्कन्दमिवाजितम्

enaṃ senāpatiṃ kṛtvā nṛpatiṃ nṛpasattama |
śakyaḥ prāptuṃ jayo'smābhirdevaiḥ skandamivājitam

तथोक्ते द्रोणपुत्रेण सर्व एव नराधिपाः ।
परिवार्य स्थिताः शल्यं जयशब्दांश्च चक्रिरे
युद्धाय च मतिं चक्रूरावेशं च परं ययुः

tathokte droṇaputreṇa sarva eva narādhipāḥ |
parivārya sthitāḥ śalyaṃ jayaśabdāṃśca cakrire
yuddhāya ca matiṃ cakrūrāveśaṃ ca paraṃ yayuḥ

ततो दुर्योधनः शल्यं भूमौ स्थित्वा रथे स्थितम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा रामभीष्मसमं रणे

tato duryodhanaḥ śalyaṃ bhūmau sthitvā rathe sthitam |
uvāca prāñjalirbhūtvā rāmabhīṣmasamaṃ raṇe

अयं स कालः सम्प्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल ।
यत्र मित्रममित्रं वा परीक्षन्ते बुधा जनाः

ayaṃ sa kālaḥ samprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala |
yatra mitramamitraṃ vā parīkṣante budhā janāḥ

स भवानस्तु नः शूरः प्रणेता वाहिनीमुखे ।
रणं च याते भवति पाण्डवा मन्दचेतसः
भविष्यन्ति सहामात्याः पाञ्चालाश्च निरुद्यमाः

sa bhavānastu naḥ śūraḥ praṇetā vāhinīmukhe |
raṇaṃ ca yāte bhavati pāṇḍavā mandacetasaḥ
bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālāśca nirudyamāḥ

यत्तु मां मन्यसे राजन्कुरुराज करोमि तत् ।
त्वत्प्रियार्थं हि मे सर्वं प्राणा राज्यं धनानि च

yattu māṃ manyase rājankururāja karomi tat |
tvatpriyārthaṃ hi me sarvaṃ prāṇā rājyaṃ dhanāni ca

सेनापत्येन वरये त्वामहं मातुलातुलम् ।
सोऽस्मान्पाहि युधां श्रेष्ठ स्कन्दो देवानिवाहवे

senāpatyena varaye tvāmahaṃ mātulātulam |
so'smānpāhi yudhāṃ śreṣṭha skando devānivāhave

अभिषिच्यस्व राजेन्द्र देवानामिव पावकिः ।
जहि शत्रून्रणे वीर महेन्द्रो दानवानिव

abhiṣicyasva rājendra devānāmiva pāvakiḥ |
jahi śatrūnraṇe vīra mahendro dānavāniva