अध्याय 28: ग्यारह अक्षौहिणी नष्ट, दुर्योधन अकेला रह जाता है

ततः क्रुद्धा महाराज सौबलस्य पदानुगाः ।
त्यक्त्वा जीवितमाक्रन्दे पाण्डवान्पर्यवारयन्

tataḥ kruddhā mahārāja saubalasya padānugāḥ |
tyaktvā jīvitamākrande pāṇḍavānparyavārayan

तानर्जुनः प्रत्यगृह्णात्सहदेवजये धृतः ।
भीमसेनश्च तेजस्वी क्रुद्धाशीविषदर्शनः

tānarjunaḥ pratyagṛhṇātsahadevajaye dhṛtaḥ |
bhīmasenaśca tejasvī kruddhāśīviṣadarśanaḥ

शक्त्यृ-ष्टिप्रासहस्तानां सहदेवं जिघांसताम् ।
सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः

śaktyṛ-ṣṭiprāsahastānāṃ sahadevaṃ jighāṃsatām |
saṅkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanañjayaḥ

सङ्गृहीतायुधान्बाहून्योधानामभिधावताम् ।
भल्लैश्चिच्छेद बीभत्सुः शिरांस्यपि हयानपि

saṅgṛhītāyudhānbāhūnyodhānāmabhidhāvatām |
bhallaiściccheda bībhatsuḥ śirāṃsyapi hayānapi

ते हयाः प्रत्यपद्यन्त वसुधां विगतासवः ।
चरता लोकवीरेण प्रहताः सव्यसाचिना

te hayāḥ pratyapadyanta vasudhāṃ vigatāsavaḥ |
caratā lokavīreṇa prahatāḥ savyasācinā

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा स्वबलसङ्क्षयम् ।
हतशेषान्समानीय क्रुद्धो रथगणान्बहून्

tato duryodhano rājā dṛṣṭvā svabalasaṅkṣayam |
hataśeṣānsamānīya kruddho rathagaṇānbahūn

कुञ्जरांश्च हयांश्चैव पादातांश्च समन्ततः ।
उवाच दुःखितान्सर्वान्धार्तराष्ट्र इदं वचः

kuñjarāṃśca hayāṃścaiva pādātāṃśca samantataḥ |
uvāca duḥkhitānsarvāndhārtarāṣṭra idaṃ vacaḥ

समासाद्य रणे सर्वान्पाण्डवान्ससुहृद्गणान् ।
पाञ्चाल्यं चापि सबलं हत्वा शीघ्रं न्यवर्तत

samāsādya raṇe sarvānpāṇḍavānsasuhṛdgaṇān |
pāñcālyaṃ cāpi sabalaṃ hatvā śīghraṃ nyavartata

तस्य ते शिरसा गृह्य वचनं युद्धदुर्मदाः ।
अभ्युद्ययू रणे पार्थांस्तव पुत्रस्य शासनात्

tasya te śirasā gṛhya vacanaṃ yuddhadurmadāḥ |
abhyudyayū raṇe pārthāṃstava putrasya śāsanāt

तानभ्यापततः शीघ्रं हतशेषान्महारणे ।
शरैराशीविषाकारैः पाण्डवाः समवाकिरन्

tānabhyāpatataḥ śīghraṃ hataśeṣānmahāraṇe |
śarairāśīviṣākāraiḥ pāṇḍavāḥ samavākiran

तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभिः ।
अवध्यत रणं प्राप्य त्रातारं नाभ्यविन्दत

tatsainyaṃ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥ |
avadhyata raṇaṃ prāpya trātāraṃ nābhyavindata

पलायमानं तु भयान्नावतिष्ठति दंशितम् ।
अश्वैर्विपरिधावद्भिः सैन्येन रजसा वृते

palāyamānaṃ tu bhayānnāvatiṣṭhati daṃśitam |
aśvairviparidhāvadbhiḥ sainyena rajasā vṛte

न प्राज्ञायन्त समरे दिशः सप्रदिशस्तथा ।
ततस्तु पाण्डवानीकान्निःसृत्य बहवो जनाः

na prājñāyanta samare diśaḥ sapradiśastathā |
tatastu pāṇḍavānīkānniḥsṛtya bahavo janāḥ

अभ्यघ्नंस्तावकान्युद्धे मुहूर्तादिव भारत ।
ततो निःशेषमभवत्तत्सन्यं तव भारत

abhyaghnaṃstāvakānyuddhe muhūrtādiva bhārata |
tato niḥśeṣamabhavattatsanyaṃ tava bhārata

अक्षौहिण्यः समेतास्तु तव पुत्रस्य भारत ।
एकादश हता युद्धे ताः प्रभो पाण्डुसृञ्जयैः

akṣauhiṇyaḥ sametāstu tava putrasya bhārata |
ekādaśa hatā yuddhe tāḥ prabho pāṇḍusṛñjayaiḥ

तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु महात्मसु ।
एको दुर्योधनो राजन्नदृश्यत भृशं क्षतः

teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu mahātmasu |
eko duryodhano rājannadṛśyata bhṛśaṃ kṣataḥ

ततो वीक्ष्य दिशः सर्वा दृष्ट्वा शून्यां च मेदिनीम् ।
विहीनः सर्वयोधैश्च पाण्डवान्वीक्ष्यं संयुगे

tato vīkṣya diśaḥ sarvā dṛṣṭvā śūnyāṃ ca medinīm |
vihīnaḥ sarvayodhaiśca pāṇḍavānvīkṣyaṃ saṃyuge

मुदितान्सर्वतः सिद्धान्नर्दमानान्समन्ततः ।
बाणशब्दरवांश्चैव श्रुत्वा तेषां महात्मनाम्

muditānsarvataḥ siddhānnardamānānsamantataḥ |
bāṇaśabdaravāṃścaiva śrutvā teṣāṃ mahātmanām

दुर्योधनो महाराज कश्मलेनाभिसंवृतः ।
अपयो मनश्चक्रे विहीनबलवाहनः

duryodhano mahārāja kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ |
apayo manaścakre vihīnabalavāhanaḥ