अध्याय 17: शल्य के सात सौ मद्रक रथियों का विनाश

शल्येऽथ निहते राजन्मद्रराजपदानुगाः ।
रथाः सप्तशता वीरा दुद्रुवुर्महतो बलात्

śalye'tha nihate rājanmadrarājapadānugāḥ |
rathāḥ saptaśatā vīrā dudruvurmahato balāt

दुर्योधनस्तु द्विरदमारुह्याचलसन्निभम् ।
छत्रेण ध्रियमाणेन वीज्यमानश्च चामरैः ।
न गन्तव्यं न गन्तव्यमिति मद्रानवारयत्

duryodhanastu dviradamāruhyācalasannibham |
chatreṇa dhriyamāṇena vījyamānaśca cāmaraiḥ |
na gantavyaṃ na gantavyamiti madrānavārayat

दुर्योधनेन ते वीरा वार्यमाणाः पुनः पुनः ।
युधिष्ठिरं जिघांसन्तः पाण्डूनां प्राविशन्बलम्

duryodhanena te vīrā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ jighāṃsantaḥ pāṇḍūnāṃ prāviśanbalam

ते तु शूरा महाराज कृतचित्ताश्च योधने ।
धनुःशब्दं महत्कृत्वा सहायुध्यन्त पाण्डवैः

te tu śūrā mahārāja kṛtacittāśca yodhane |
dhanuḥśabdaṃ mahatkṛtvā sahāyudhyanta pāṇḍavaiḥ

श्रुत्वा च निहतं शल्यं धर्मपुत्रं च पीडितम् ।
मद्रराजप्रिये युक्तैर्मद्रकाणां महारथैः

śrutvā ca nihataṃ śalyaṃ dharmaputraṃ ca pīḍitam |
madrarājapriye yuktairmadrakāṇāṃ mahārathaiḥ

आजगाम ततः पार्थो गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः ।
पूरयन्रथघोषेण दिशः सर्वा महारथः

ājagāma tataḥ pārtho gāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ |
pūrayanrathaghoṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ

ततोऽर्जुनश्च भीमश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
सात्यकिश्च नरव्याघ्रो द्रौपदेयाश्च सर्वशः

tato'rjunaśca bhīmaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
sātyakiśca naravyāghro draupadeyāśca sarvaśaḥ

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाः सह सोमकैः ।
युधिष्ठिरं परीप्सन्तः समन्तात्पर्यवारयन्

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāḥ saha somakaiḥ |
yudhiṣṭhiraṃ parīpsantaḥ samantātparyavārayan

ते समन्तात्परिवृताः पाण्डवैः पुरुषर्षभैः ।
क्षोभयन्ति स्म तां सेनां मकराः सागरं यथा ।
वृक्षानिव महावाताः कम्पयन्ति स्म तावकाः

te samantātparivṛtāḥ pāṇḍavaiḥ puruṣarṣabhaiḥ |
kṣobhayanti sma tāṃ senāṃ makarāḥ sāgaraṃ yathā |
vṛkṣāniva mahāvātāḥ kampayanti sma tāvakāḥ

पुरोवातेन गङ्गेव--क्षोभ्यमाणा महानदी ।
अक्षोभ्यत तदा राजन्पाण्डूनां ध्वजिनी ततः

purovātena gaṅgeva--kṣobhyamāṇā mahānadī |
akṣobhyata tadā rājanpāṇḍūnāṃ dhvajinī tataḥ

प्रस्कन्द्य सेनां महतीं महात्मानो महारथाः ।
बहवश्चुक्रुशुस्तत्र क्व स राजा युधिष्ठिरः ।
भ्रातरो वाऽस्य ते शूरा दृश्यन्ते नेह केचन

praskandya senāṃ mahatīṃ mahātmāno mahārathāḥ |
bahavaścukruśustatra kva sa rājā yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātaro vā'sya te śūrā dṛśyante neha kecana

धृष्टद्युम्नोऽथ शैनेयो द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
पाञ्चालाश्च महावीर्याः शिखण्डी च महारथः

dhṛṣṭadyumno'tha śaineyo draupadeyāśca sarvaśaḥ |
pāñcālāśca mahāvīryāḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

एवं तान्वादिनः शूरान्द्रौपदेया महारथाः ।
अभ्यघ्नन्युयुधानश्च मद्रराजपदानुगान्

evaṃ tānvādinaḥ śūrāndraupadeyā mahārathāḥ |
abhyaghnanyuyudhānaśca madrarājapadānugān

चक्रैर्विमथितैः केचित्केचिच्छिन्नैर्महाध्वजैः ।
सम्प्रदृश्यन्त समरे तावका निहताः परैः

cakrairvimathitaiḥ kecitkecicchinnairmahādhvajaiḥ |
sampradṛśyanta samare tāvakā nihatāḥ paraiḥ

आलोक्य पाण्डवान्युद्धे योधा राजन्समन्ततः ।
वार्यमाणा ययुर्वेगात्पुत्रेण तव भारत

ālokya pāṇḍavānyuddhe yodhā rājansamantataḥ |
vāryamāṇā yayurvegātputreṇa tava bhārata

दुर्योधनश्च तान्वीरान्वारयामास सान्त्वयन् ।
न चास्य शासनं केचित्तत्र चक्रुर्महारथाः

duryodhanaśca tānvīrānvārayāmāsa sāntvayan |
na cāsya śāsanaṃ kecittatra cakrurmahārathāḥ

ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरब्रवीत् ।
दुर्योधनं महाराज वचनं वचनक्षमम्

tato gāndhārarājasya putraḥ śakunirabravīt |
duryodhanaṃ mahārāja vacanaṃ vacanakṣamam

किं नः सम्प्रेक्षमाणानां मद्राणां हन्यते बलम् ।
न युक्तमेतत्समरे त्वयि तिष्ठति भारत

kiṃ naḥ samprekṣamāṇānāṃ madrāṇāṃ hanyate balam |
na yuktametatsamare tvayi tiṣṭhati bhārata

सहितैर्नाम योद्धव्यमित्येष समयः कृतः ।
अथ कस्मात्स्मरन्नेव घ्नतो मर्षयसे नृप

sahitairnāma yoddhavyamityeṣa samayaḥ kṛtaḥ |
atha kasmātsmaranneva ghnato marṣayase nṛpa

वार्यमाणा मया पूर्वं नैते चक्रुर्वचो मम ।
एते विनिहताः सर्वे प्रस्कन्नाः पाण्डुवाहिनीम्

vāryamāṇā mayā pūrvaṃ naite cakrurvaco mama |
ete vinihatāḥ sarve praskannāḥ pāṇḍuvāhinīm

न भर्तुः शासनं वीरा रणे कुर्वन्त्यमर्षिताः ।
अलं क्रोद्वुमथैतेषां नायं काल उपेक्षितुम्

na bhartuḥ śāsanaṃ vīrā raṇe kurvantyamarṣitāḥ |
alaṃ krodvumathaiteṣāṃ nāyaṃ kāla upekṣitum

यामः सर्वेऽत्र सम्भूय सवाजिरथकुञ्जराः ।
परित्रातुं महेष्वासान्मद्रराजपदानुगान्

yāmaḥ sarve'tra sambhūya savājirathakuñjarāḥ |
paritrātuṃ maheṣvāsānmadrarājapadānugān

अन्योन्यं परिरक्षामो यत्नेन महता नृप ।
एवं सर्वेऽनुसञ्चिन्त्य प्रययुर्यत्र सैनिकाः

anyonyaṃ parirakṣāmo yatnena mahatā nṛpa |
evaṃ sarve'nusañcintya prayayuryatra sainikāḥ

एवमुक्तस्तदा राजा बलेन महता वृतः ।
प्रययौ सिंहनादेन कम्पयन्निव मेदिनीम्

evamuktastadā rājā balena mahatā vṛtaḥ |
prayayau siṃhanādena kampayanniva medinīm

हत विध्यत गृह्णीत प्रहरध्वं निकृन्तत ।
इत्यासीत्तुमुलः शब्दस्तव सैन्यस्य भारत

hata vidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntata |
ityāsīttumulaḥ śabdastava sainyasya bhārata

पाण्डवास्तु रणे दृष्ट्वा मद्रराजपदानुगान् ।
सहितानभ्यवर्तन्तं गुल्ममास्थाय मध्यमम्

pāṇḍavāstu raṇe dṛṣṭvā madrarājapadānugān |
sahitānabhyavartantaṃ gulmamāsthāya madhyamam

ते मुहूर्ताद्रणे वीरा हस्ताहस्ति विशाम्पते ।
निहताः प्रत्यदृश्यन्त मद्रराजपदानुगाः

te muhūrtādraṇe vīrā hastāhasti viśāmpate |
nihatāḥ pratyadṛśyanta madrarājapadānugāḥ

ततो नः सम्प्रयातानां हता मद्रास्तरस्विनः ।
हृष्टाः किलकिलाशब्दमकुर्वन्सहिताः परे

tato naḥ samprayātānāṃ hatā madrāstarasvinaḥ |
hṛṣṭāḥ kilakilāśabdamakurvansahitāḥ pare

अथोत्थितानि रुण्डानि समदृश्यन्त सर्वशः ।
पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलम्

athotthitāni ruṇḍāni samadṛśyanta sarvaśaḥ |
papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalam

रथैर्भग्नयुगाक्षैश्च निहतैश्च महारथैः ।
अश्वैर्निपातितैश्चैव सञ्छन्नाऽभूद्वसुन्धरा

rathairbhagnayugākṣaiśca nihataiśca mahārathaiḥ |
aśvairnipātitaiścaiva sañchannā'bhūdvasundharā

वातायमानैस्तुरगैर्युगासक्तैस्ततस्ततः ।
अकृष्यन्त महाराज योधास्तत्र रणाजिरे

vātāyamānaisturagairyugāsaktaistatastataḥ |
akṛṣyanta mahārāja yodhāstatra raṇājire

भग्नचक्रान्रथान्केचिदहरंस्तुरगा रणे ।
रथार्धं केचिदादाय दिशो दश विबभ्रमुः ।
तत्रतत्र व्यदृश्यन्त योक्त्रैः श्लिष्टाः स्म वाजिनः

bhagnacakrānrathānkecidaharaṃsturagā raṇe |
rathārdhaṃ kecidādāya diśo daśa vibabhramuḥ |
tatratatra vyadṛśyanta yoktraiḥ śliṣṭāḥ sma vājinaḥ

रथिनः पतमानाश्च दृश्यन्ते स्म नरोत्तमाः ।
गगनात्प्रच्युताः सिद्धाः पुण्यानामिव सङ्क्षये

rathinaḥ patamānāśca dṛśyante sma narottamāḥ |
gaganātpracyutāḥ siddhāḥ puṇyānāmiva saṅkṣaye

निहतेषु च शूरेषु मद्रराजानुगेषु वै ।
अस्मानापततश्चापि दृष्ट्वा पार्था महारथाः

nihateṣu ca śūreṣu madrarājānugeṣu vai |
asmānāpatataścāpi dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ

अभ्यवर्तन्त वेगेन जयगृद्धाः प्रहारिणः ।
बाणशब्दरवान्कृत्वा विमिश्राञ्शङ्खनिःस्वनैः

abhyavartanta vegena jayagṛddhāḥ prahāriṇaḥ |
bāṇaśabdaravānkṛtvā vimiśrāñśaṅkhaniḥsvanaiḥ

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्षाः प्रहारिणः ।
शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादान्प्रचुक्रुशुः

asmāṃstu punarāsādya labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ |
śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādānpracukruśuḥ

ततो हतमभिप्रेक्ष्य मद्रराजबलं महत् ।
मद्रराजं च समरे दृष्ट्वा शूरं निपातितम् ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम्

tato hatamabhiprekṣya madrarājabalaṃ mahat |
madrarājaṃ ca samare dṛṣṭvā śūraṃ nipātitam |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅmukham

वध्यमानं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः ।
दिशो भेजेऽथ सम्भ्रान्तं त्रासितं दृढधन्विभिः

vadhyamānaṃ mahārāja pāṇḍavairjitakāśibhiḥ |
diśo bheje'tha sambhrāntaṃ trāsitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ