अध्याय 77: पिता समझाते हैं, पुत्र फिर व्यथा कहता है

कथं समभवद्द्यूतं भ्रातॄणां तन्महात्ययम् ।
यत्र तद्व्यसनं प्राप्तं पाण्डवैर्मे पितामहैः

kathaṃ samabhavaddyūtaṃ bhrātṝṇāṃ tanmahātyayam |
yatra tadvyasanaṃ prāptaṃ pāṇḍavairme pitāmahaiḥ

के च तत्र समास्तारा राजानो ब्रह्मवित्तम ।
के चैनमन्वमोदन्त के चैनं प्रत्यषेधयन्

ke ca tatra samāstārā rājāno brahmavittama |
ke cainamanvamodanta ke cainaṃ pratyaṣedhayan

विस्तरेणैतदिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज ।
मूलं ह्येतद्विनाशस्य पृथिव्या द्विजसत्तम

vistareṇaitadicchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija |
mūlaṃ hyetadvināśasya pṛthivyā dvijasattama

एवमुक्तस्ततो राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान् ।
आचचक्षेऽथ यद्वृत्तं तत्सर्वं वेदतत्त्वविद्

evamuktastato rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān |
ācacakṣe'tha yadvṛttaṃ tatsarvaṃ vedatattvavid

एवमुक्तस्ततो राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान् ।
आचचक्षेऽथ यद्वृत्तं तत्सर्वं वेदतत्त्ववित्

evamuktastato rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān |
ācacakṣe'tha yadvṛttaṃ tatsarvaṃ vedatattvavit

विदुरस्य मतिं ज्ञात्वा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमुवाच विजने पुनः

vidurasya matiṃ jñātvā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
duryodhanamidaṃ vākyamuvāca vijane punaḥ

अलं द्यूतेन गान्धारे विदुरो न प्रशंसति ।
न ह्यसौ सुमहाबुद्धिरहितं नो वदिष्यति

alaṃ dyūtena gāndhāre viduro na praśaṃsati |
na hyasau sumahābuddhirahitaṃ no vadiṣyati

हितं हि परमं मन्ये विदुरो यत्प्रभाषते ।
क्रियतां पुत्र तत्सर्वमेतन्मन्ये हितं तव

hitaṃ hi paramaṃ manye viduro yatprabhāṣate |
kriyatāṃ putra tatsarvametanmanye hitaṃ tava

देवर्षिर्वासवागुरुर्देवराजाय धीमते ।
यत्प्राह शास्त्रं भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः ।
तद्दे विदुरः सर्वं सरहस्यं महाकविः

devarṣirvāsavāgururdevarājāya dhīmate |
yatprāha śāstraṃ bhagavānbṛhaspatirudāradhīḥ |
tadde viduraḥ sarvaṃ sarahasyaṃ mahākaviḥ

स्थितस्तु वचने तस्य सदाऽहमपि पुत्रक ।
विदुरो वापि मेधावी कुरूणां प्रवरो मतः

sthitastu vacane tasya sadā'hamapi putraka |
viduro vāpi medhāvī kurūṇāṃ pravaro mataḥ

उद्धवो वा महाबुद्धिर्वृष्णीनामर्चितो नृप ।
तदलं पुत्र द्यूतेन द्यूते भेदो हि दृश्यते

uddhavo vā mahābuddhirvṛṣṇīnāmarcito nṛpa |
tadalaṃ putra dyūtena dyūte bhedo hi dṛśyate

भेदे विनाशो राज्यस्य तत्पुत्र परिवर्जय

bhede vināśo rājyasya tatputra parivarjaya

पित्रा मात्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम् ।
प्राप्तस्त्वमसि तन्नाम पितृपैतामहं पदम्

pitrā mātrā ca putrasya yadvai kāryaṃ paraṃ smṛtam |
prāptastvamasi tannāma pitṛpaitāmahaṃ padam

अधीतवान्कृती शास्त्रे लालितः सततं गृहे ।
भ्रातृज्येष्ठः स्थितो राज्ये विन्दसरे किं न शोभनम्

adhītavānkṛtī śāstre lālitaḥ satataṃ gṛhe |
bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye vindasare kiṃ na śobhanam

पृथग्जनैरलभ्यं यद्भोजनाच्छादनं परम् ।
तत्प्राप्तोसि महाबाहो कस्माच्छोनसि पुत्रक

pṛthagjanairalabhyaṃ yadbhojanācchādanaṃ param |
tatprāptosi mahābāho kasmācchonasi putraka

स्फीतं राष्ट्रं महाबाहो पितृपैतामहं महत् ।
नित्यमाज्ञापयन्भासि दिवि देवेश्वरो यथा

sphītaṃ rāṣṭraṃ mahābāho pitṛpaitāmahaṃ mahat |
nityamājñāpayanbhāsi divi deveśvaro yathā

यादृशं च तवैश्वर्यं तदन्येषां सुदुर्लभम् ।
ये चोपभोगास्ते राजन्मया ते परिकीर्तिताः

yādṛśaṃ ca tavaiśvaryaṃ tadanyeṣāṃ sudurlabham |
ye copabhogāste rājanmayā te parikīrtitāḥ

तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम् ।
समुत्थितं दुःखकरं तन्मे शंसितुमर्हसि

tasya te viditaprajña śokamūlamidaṃ katham |
samutthitaṃ duḥkhakaraṃ tanme śaṃsitumarhasi

अश्नाम्याच्छादयामीति प्रपश्यन्हीनपौरुषः ।
नामर्षं कुरुते यस्तु पुरुषः सोऽधमः स्मृतः

aśnāmyācchādayāmīti prapaśyanhīnapauruṣaḥ |
nāmarṣaṃ kurute yastu puruṣaḥ so'dhamaḥ smṛtaḥ

न मां प्रीणाति राजेन्द्र लक्ष्मीः साधारणी विभो ।
ज्वलितामेव कौन्येये श्रियं दृष्ट्वा च विव्यथे

na māṃ prīṇāti rājendra lakṣmīḥ sādhāraṇī vibho |
jvalitāmeva kaunyeye śriyaṃ dṛṣṭvā ca vivyathe

सर्वां च पृथिवीं चैव युधिष्ठिरवशानुगाम् ।
स्थिरोऽस्मि योऽहं जीवामि दुःखादेतद्ब्रवीमि ते ।

sarvāṃ ca pṛthivīṃ caiva yudhiṣṭhiravaśānugām |
sthiro'smi yo'haṃ jīvāmi duḥkhādetadbravīmi te |

आवर्जिता इवाभान्ति नीपाश्चित्रककौकुराः ।
कारस्कारा लोहजङ्घा युधिष्ठिरनिवेशने

āvarjitā ivābhānti nīpāścitrakakaukurāḥ |
kāraskārā lohajaṅghā yudhiṣṭhiraniveśane

हिमवत्सागरानुपाः सर्वे रत्नाकरास्तथा ।
अन्त्याः सर्वे पर्युदस्ता युधिष्ठिरनिवेशने

himavatsāgarānupāḥ sarve ratnākarāstathā |
antyāḥ sarve paryudastā yudhiṣṭhiraniveśane

ज्येष्ठोऽयमिति मां मत्वा श्रेष्ठश्चेति विशाम्पते ।
युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तो रत्नपरिग्रहे

jyeṣṭho'yamiti māṃ matvā śreṣṭhaśceti viśāmpate |
yudhiṣṭhireṇa satkṛtya yukto ratnaparigrahe

उपस्थितानां रत्नानां श्रेष्ठानामर्घहारिणाम् ।
नादृश्यत परः पारो नापरस्तत्र भारत

upasthitānāṃ ratnānāṃ śreṣṭhānāmarghahāriṇām |
nādṛśyata paraḥ pāro nāparastatra bhārata

न मे हस्तः समभवद्वसु तत्प्रतिगृह्णतः ।
अतिष्ठन्त मयि श्रान्ते गृग्य दूराहृतं वसु

na me hastaḥ samabhavadvasu tatpratigṛhṇataḥ |
atiṣṭhanta mayi śrānte gṛgya dūrāhṛtaṃ vasu

कृतां बिन्दुसरोरत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम् ।
अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत

kṛtāṃ bindusaroratnairmayena sphāṭikacchadām |
apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇāmudakasyeva bhārata

वस्त्रमुत्कर्षति मयि प्राहसत्स वृकोदरः ।
शत्रोर्ऋद्धिविशेषेण विमूढ रत्तवर्जितम्

vastramutkarṣati mayi prāhasatsa vṛkodaraḥ |
śatrorṛddhiviśeṣeṇa vimūḍha rattavarjitam

तत्र स्म यदि शक्तः स्यं पातयेऽहं वृकोदरम् ।
यदि कुर्यां समारम्भं भीमं हन्तुं नराधिप

tatra sma yadi śaktaḥ syaṃ pātaye'haṃ vṛkodaram |
yadi kuryāṃ samārambhaṃ bhīmaṃ hantuṃ narādhipa

शिशुपाल इवास्माकं गतिः स्यान्नात्र संशयः ।
सपत्नेनावहासो मे स मां दहति भारत

śiśupāla ivāsmākaṃ gatiḥ syānnātra saṃśayaḥ |
sapatnenāvahāso me sa māṃ dahati bhārata

पुनश्च तादृशीमेव वापीं जलजशालिनीम् ।
मत्वा शिलासमां तोये पतितोऽस्मि नराधिप

punaśca tādṛśīmeva vāpīṃ jalajaśālinīm |
matvā śilāsamāṃ toye patito'smi narādhipa

तत्र मां प्राहसत्कृष्णः पार्थेन सह सुस्वरम् ।
द्रौपदी च सह स्त्रीभिर्व्यथयन्ती मनो मम

tatra māṃ prāhasatkṛṣṇaḥ pārthena saha susvaram |
draupadī ca saha strībhirvyathayantī mano mama

क्लिन्नवस्त्रस्य तु जले किङ्करा राजनोदिताः ।
ददुर्वासांसि मेऽन्यानि तच्च दुःखं परं मम

klinnavastrasya tu jale kiṅkarā rājanoditāḥ |
dadurvāsāṃsi me'nyāni tacca duḥkhaṃ paraṃ mama

प्रलम्भं च शृणुष्वान्यद्वदतो मे नराधिप ।
अद्वारेण विनिर्गच्छन्द्वारसंस्थानरूपिणा ।
अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनास्मि विक्षतः

pralambhaṃ ca śṛṇuṣvānyadvadato me narādhipa |
advāreṇa vinirgacchandvārasaṃsthānarūpiṇā |
abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ

तत्र मां यमजौ दूरादालोक्याभिहतं तदा ।
बाहुभिः परिगृह्णीतां शोचन्तौ सहितावुभौ

tatra māṃ yamajau dūrādālokyābhihataṃ tadā |
bāhubhiḥ parigṛhṇītāṃ śocantau sahitāvubhau

उवाच सहदेवस्तु तत्र मां विस्मयन्निव ।
इद द्वारं धार्तराष्ट्र मा गच्छेति पुनः पुनः

uvāca sahadevastu tatra māṃ vismayanniva |
ida dvāraṃ dhārtarāṣṭra mā gaccheti punaḥ punaḥ

भीमसेनेन तत्रोक्तो धृतराष्ट्रात्मजेति च ।
सम्बोध्य प्रहसित्वा च इतो द्वारं नराधिप

bhīmasenena tatrokto dhṛtarāṣṭrātmajeti ca |
sambodhya prahasitvā ca ito dvāraṃ narādhipa

नामधेयानि रत्नानां पुरस्तान्न श्रुतानि मे ।
यानि दृष्टानि मे तस्यां मनस्तपति तच्च मे

nāmadheyāni ratnānāṃ purastānna śrutāni me |
yāni dṛṣṭāni me tasyāṃ manastapati tacca me