अध्याय 54: सान्दीपनि से शिक्षा और कंस के बल का स्मरण

ततस्तौ जग्मतुस्तत्र गुरुं सान्दीपिनिं पुनः ।
गुरुशुश्रूषणायुक्तौ धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ

tatastau jagmatustatra guruṃ sāndīpiniṃ punaḥ |
guruśuśrūṣaṇāyuktau dharmajñau dharmacāriṇau

व्रतमुग्रं महात्मानौ विचरन्ताववन्तिषु ।
अहोरात्रैश्चतुष्पष्ट्या साङ्गान्वेदानवापतुः

vratamugraṃ mahātmānau vicarantāvavantiṣu |
ahorātraiścatuṣpaṣṭyā sāṅgānvedānavāpatuḥ

लेख्यं च गणितं चोभौ प्राप्नुतां यदुनन्दनौ ।
गान्धर्ववेदं वैद्यं च सकलं समावापतुः

lekhyaṃ ca gaṇitaṃ cobhau prāpnutāṃ yadunandanau |
gāndharvavedaṃ vaidyaṃ ca sakalaṃ samāvāpatuḥ

हस्तिशिक्षामश्विशिक्षां द्वादशाहेन चाप्नुताम् ।
तावुभौ जग्मतुर्वीरौ गुरुं सान्दीपिनिं पुनः

hastiśikṣāmaśviśikṣāṃ dvādaśāhena cāpnutām |
tāvubhau jagmaturvīrau guruṃ sāndīpiniṃ punaḥ

धनुर्वेदचिकीर्षार्थं धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ ।
ताविष्वासवराचार्यमभिगम्य प्रणम्य च

dhanurvedacikīrṣārthaṃ dharmajñau dharmacāriṇau |
tāviṣvāsavarācāryamabhigamya praṇamya ca

तेन वै सत्कृतौ राजंश्चरन्तौ ताववन्तिषु ।
पञ्चाशद्भिरहोरात्रैर्दशाङ्गं सुप्रतिष्ठितम्

tena vai satkṛtau rājaṃścarantau tāvavantiṣu |
pañcāśadbhirahorātrairdaśāṅgaṃ supratiṣṭhitam

सरहस्यं धनुर्वेदं सकलं ताववापतुः ।
दृष्ट्वा कृतार्थो विप्रेन्द्रो गुर्वर्थे तावचोदयत्

sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sakalaṃ tāvavāpatuḥ |
dṛṣṭvā kṛtārtho viprendro gurvarthe tāvacodayat

अयाचतार्थं गोविन्दं तदा सान्दीपिनिर्विभुम् ।
मम पुत्रः समुद्रेऽस्मिंस्तिमिना चापवाहितः

ayācatārthaṃ govindaṃ tadā sāndīpinirvibhum |
mama putraḥ samudre'smiṃstiminā cāpavāhitaḥ

पुत्रमानय भद्रं ते भक्षितं तिमिना मम ।
आर्ताय गुरवे तत्र प्रतिशुश्राव दुष्करम्

putramānaya bhadraṃ te bhakṣitaṃ timinā mama |
ārtāya gurave tatra pratiśuśrāva duṣkaram

अशक्यं सर्वभूतेषु कर्तुमन्येन केनचित् ।
यश्च सान्दीपिनेः पुत्रं जहार भरतर्षभ

aśakyaṃ sarvabhūteṣu kartumanyena kenacit |
yaśca sāndīpineḥ putraṃ jahāra bharatarṣabha

सोऽसुरः समरे ताभ्यां समुद्रे विनिपातितः ।
ततः सान्दीपिनेः पुत्रः प्रसादादमितौजसः

so'suraḥ samare tābhyāṃ samudre vinipātitaḥ |
tataḥ sāndīpineḥ putraḥ prasādādamitaujasaḥ

दीर्घकालं कृतः प्रेतः पुनरासीच्छरीरवान् ।
तदशक्यमचिन्त्यं च दृष्ट्वा सुमहदद्भुतम्

dīrghakālaṃ kṛtaḥ pretaḥ punarāsīccharīravān |
tadaśakyamacintyaṃ ca dṛṣṭvā sumahadadbhutam

सर्वेषामेव भूतानां विस्मयः समजायत ।
आसनानि च सर्वाणि गवाश्वं च धनादिकम्

sarveṣāmeva bhūtānāṃ vismayaḥ samajāyata |
āsanāni ca sarvāṇi gavāśvaṃ ca dhanādikam

सर्वं तदुपजहाते गुरवे रामकेशवौ ।
गदापरिघयुद्धे च सर्वास्त्रेषु च केशवः

sarvaṃ tadupajahāte gurave rāmakeśavau |
gadāparighayuddhe ca sarvāstreṣu ca keśavaḥ

परमां मुख्यतां प्राप्तः सर्वलोकेषु विश्रुतः ।
कश्च नारायणादन्यः सर्वरत्नविभूषितम्

paramāṃ mukhyatāṃ prāptaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ |
kaśca nārāyaṇādanyaḥ sarvaratnavibhūṣitam

रथमादित्यसङ्काशमातिष्ठेत शचीपतेः ।
कस्य चाप्रतिमो यन्ता वज्रपाणेः प्रियः सखा

rathamādityasaṅkāśamātiṣṭheta śacīpateḥ |
kasya cāpratimo yantā vajrapāṇeḥ priyaḥ sakhā

मातलिः सङ्गृहीता स्यादन्यत्र पुरुषोत्तमात् ।
भोजराजात्मजो वापि कंसस्तात युधिष्ठिर

mātaliḥ saṅgṛhītā syādanyatra puruṣottamāt |
bhojarājātmajo vāpi kaṃsastāta yudhiṣṭhira

अस्त्रजाते बले वीर्ये कार्तवीर्यसमोऽभवत् ।
तस्य भोजपतेः पुत्राद्भोजराजन्यवर्धनात्

astrajāte bale vīrye kārtavīryasamo'bhavat |
tasya bhojapateḥ putrādbhojarājanyavardhanāt

उद्विजन्ते स्म राजानः सुपर्णादिव पन्नगाः ।
चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशविमलप्रासयोधिनः

udvijante sma rājānaḥ suparṇādiva pannagāḥ |
citrakārmukanistriṃśavimalaprāsayodhinaḥ

शतं शतसहस्राणि पादातास्तस्य भारत ।
अष्टौ शतसहस्राणि शूराणामनिवर्तिनाम्

śataṃ śatasahasrāṇi pādātāstasya bhārata |
aṣṭau śatasahasrāṇi śūrāṇāmanivartinām

अभवन्भोजराजस्य जाम्बूनदमया ध्वजाः ।
रुक्मकाञ्चनकक्ष्यास्तु रथास्तस्य युधिष्ठि

abhavanbhojarājasya jāmbūnadamayā dhvajāḥ |
rukmakāñcanakakṣyāstu rathāstasya yudhiṣṭhi

अभवन्भोजपुत्रस्य द्विपास्तावद्धि तद्बलम् ।
चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशविमलप्रासयोधिनाम्

abhavanbhojaputrasya dvipāstāvaddhi tadbalam |
citrakārmukanistriṃśavimalaprāsayodhinām

षोडशाश्वसहस्राणि किंशुकाभानि तस्य वै ।
अपरस्तु महाव्यूहः किशोरणां युधिष्ठिर

ṣoḍaśāśvasahasrāṇi kiṃśukābhāni tasya vai |
aparastu mahāvyūhaḥ kiśoraṇāṃ yudhiṣṭhira

आरोहवरसम्पन्नो दुर्धर्षः केनचिद्बलान् ।
स च षोडशसाहस्रः कंसभ्रातृपुरः सरः

ārohavarasampanno durdharṣaḥ kenacidbalān |
sa ca ṣoḍaśasāhasraḥ kaṃsabhrātṛpuraḥ saraḥ

सुनामा सर्वतस्त्वेनं स कंसं पर्यपालयत् ।
सगणो मिश्रको नाम षष्टिमसाहस्र उच्यते

sunāmā sarvatastvenaṃ sa kaṃsaṃ paryapālayat |
sagaṇo miśrako nāma ṣaṣṭimasāhasra ucyate

कंसरोषमहावेगां वैवस्वतवशानुगाम् ॥
मत्तद्विपमहाग्राहां वैवस्वतवशानुगाम्

kaṃsaroṣamahāvegāṃ vaivasvatavaśānugām ||
mattadvipamahāgrāhāṃ vaivasvatavaśānugām

शस्रजालमहाफेनां सादिवेगमहाजलाम् ।
गदापरिघपाठीनां नानाकवचशैवलाम्

śasrajālamahāphenāṃ sādivegamahājalām |
gadāparighapāṭhīnāṃ nānākavacaśaivalām

रथनागमहावर्तां नानारुधिरकर्दमाम् ।
चित्रकार्मुककल्लोलां रथाश्वकलिलह्रदाम्

rathanāgamahāvartāṃ nānārudhirakardamām |
citrakārmukakallolāṃ rathāśvakalilahradām

महामृधनदीं घोरां योधावर्तननिस्वनाम् ।
कोऽन्यो नारायणादेत्य कंसहन्ता युधिष्ठिर

mahāmṛdhanadīṃ ghorāṃ yodhāvartananisvanām |
ko'nyo nārāyaṇādetya kaṃsahantā yudhiṣṭhira

एष शक्ररथे तिष्ठंस्तान्यनीकानि भारत ।
व्यधमद्भोजपुत्रस्य महाभ्राणीव मारुतः

eṣa śakrarathe tiṣṭhaṃstānyanīkāni bhārata |
vyadhamadbhojaputrasya mahābhrāṇīva mārutaḥ

तं सभास्थं सहामात्यं हत्वा कंसं सहान्वयम् ।
आनयामास मानार्हां देवकीं समुहृद्गणाम्

taṃ sabhāsthaṃ sahāmātyaṃ hatvā kaṃsaṃ sahānvayam |
ānayāmāsa mānārhāṃ devakīṃ samuhṛdgaṇām

यशोदां रोहिणीं चैव अभिवाद्य पुनः पुनः ।
उग्रसेनं च राजानमभिषिच्य जनार्दनः

yaśodāṃ rohiṇīṃ caiva abhivādya punaḥ punaḥ |
ugrasenaṃ ca rājānamabhiṣicya janārdanaḥ

अर्चितो यदुमुख्यैश्च भगवान्वासवानुजः ।
ततः पार्थिवमायान्तं सहितं सर्वराजभिः ।
सरस्वत्यां जरासन्धमजयत्पुरुषोत्तमः

arcito yadumukhyaiśca bhagavānvāsavānujaḥ |
tataḥ pārthivamāyāntaṃ sahitaṃ sarvarājabhiḥ |
sarasvatyāṃ jarāsandhamajayatpuruṣottamaḥ