अध्याय 47: वामन ने तीनों लोक लौटाए

पुरा त्रेतायुगे राजन्बलिर्वैरोजनोऽभवत् ।
दैत्यानां पार्थिवो वीरो बलेनाप्रतिमो बली

purā tretāyuge rājanbalirvairojano'bhavat |
daityānāṃ pārthivo vīro balenāpratimo balī

तदा बलिर्महाराज दैत्यसङ्घैः समावृतः ।
विजेतुं तरसा शक्रमिन्द्रस्थानमवाप सः

tadā balirmahārāja daityasaṅghaiḥ samāvṛtaḥ |
vijetuṃ tarasā śakramindrasthānamavāpa saḥ

तेन वित्रासिता देवा बलिनाऽऽखण्डलादयः ।
ब्रह्माणं तु पुरस्कृत्य गत्वा क्षीरोदधिं तदा

tena vitrāsitā devā balinā''khaṇḍalādayaḥ |
brahmāṇaṃ tu puraskṛtya gatvā kṣīrodadhiṃ tadā

तुष्टुवुः सहिताः सर्वे देवं नारायणं प्रभुम् ।
स तेषां दर्शनं चक्रे विबुधानां हरिस्तदा

tuṣṭuvuḥ sahitāḥ sarve devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
sa teṣāṃ darśanaṃ cakre vibudhānāṃ haristadā

प्रसादजं तस्य विभोरदित्यां जन्म उच्यते ।
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दनः

prasādajaṃ tasya vibhoradityāṃ janma ucyate |
aditerapi putratvametya yādavanandanaḥ

एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजोऽभवत् ।
तस्मिन्नेव च काले तु दैत्येन्द्रो बलवीर्यवान्

eṣa viṣṇuriti khyāta indrasyāvarajo'bhavat |
tasminneva ca kāle tu daityendro balavīryavān

अश्वमेधं क्रतुश्रेष्ठमाहर्तुमुपचक्रमे ।
वर्तमाने तदा यज्ञे दैत्येन्द्रस्य युधिष्ठिर

aśvamedhaṃ kratuśreṣṭhamāhartumupacakrame |
vartamāne tadā yajñe daityendrasya yudhiṣṭhira

स विष्णुर्मानवो भूत्वा प्रच्छन्नो ब्रह्मसंवृतः ।
मुण्डो यत्रोपवीती च कृष्णाजिनधरः शिखी

sa viṣṇurmānavo bhūtvā pracchanno brahmasaṃvṛtaḥ |
muṇḍo yatropavītī ca kṛṣṇājinadharaḥ śikhī

पालाशदण्डं सङ्गृह्य वामनोऽद्भुतदर्शनः ।
विश्य स बलेर्यज्ञे वर्तमानो च दक्षिणाम्

pālāśadaṇḍaṃ saṅgṛhya vāmano'dbhutadarśanaḥ |
viśya sa baleryajñe vartamāno ca dakṣiṇām

देहीत्युवाच दैत्येन्द्रं विक्रमांस्त्रीनिहैव ह ।
दीयतां त्रिपदीमात्रमित्ययाचन्महासुरम्

dehītyuvāca daityendraṃ vikramāṃstrīnihaiva ha |
dīyatāṃ tripadīmātramityayācanmahāsuram

स तथेति प्रतिश्रुत्य प्रददौ विष्णवे तदा ।
तेन लब्ध्वा हिरर्भूमिं जृम्भयामास वै भृशम्

sa tatheti pratiśrutya pradadau viṣṇave tadā |
tena labdhvā hirarbhūmiṃ jṛmbhayāmāsa vai bhṛśam

स शिशुः सदिवं खं च पृथिवीं वच विशाम्पते ।
त्रिभिर्विक्रमणैश्चैव सर्वमाक्रमताभिभूः

sa śiśuḥ sadivaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ vaca viśāmpate |
tribhirvikramaṇaiścaiva sarvamākramatābhibhūḥ

बलेर्बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा ।
विक्रमैस्त्रिभिरक्षोभ्याः क्षोभितास्ते महासुराः

balerbalavato yajñe balinā viṣṇunā purā |
vikramaistribhirakṣobhyāḥ kṣobhitāste mahāsurāḥ

विप्रचित्तिमुखाः क्रुद्धाः सर्वसङ्घा महासुराः ।
नानावक्रा महाकाया नानावेषधरा नृप

vipracittimukhāḥ kruddhāḥ sarvasaṅghā mahāsurāḥ |
nānāvakrā mahākāyā nānāveṣadharā nṛpa

नानाप्रहरणा रौद्रा नानामाल्यानुलेपनाः ।
स्वान्यायुधानि सङ्गृह्य प्रदीप्ता इव तेजसा

nānāpraharaṇā raudrā nānāmālyānulepanāḥ |
svānyāyudhāni saṅgṛhya pradīptā iva tejasā

क्रममाणं हरि तत्र उपावर्तन्त भारत ।
प्रमथ्य सर्वान्दैतेयान्पादहस्ततलैस्तु तान्

kramamāṇaṃ hari tatra upāvartanta bhārata |
pramathya sarvāndaiteyānpādahastatalaistu tān

रूपं कृत्वा महाभीमं जहाराशु स मेदिनीम् ।
सम्प्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितः

rūpaṃ kṛtvā mahābhīmaṃ jahārāśu sa medinīm |
samprāpya divamākāśamādityasadane sthitaḥ

अत्यरोचत भूतात्मा आदित्यस्यैव तेजसा ।
प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः

atyarocata bhūtātmā ādityasyaiva tejasā |
prakāśayandiśaḥ sarvāḥ pradiśaśca mahāyaśāḥ

शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् ।
तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे

śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvalokānprakāśayan |
tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare

नभस्तु क्रममाणस्य नाभ्यां किल तदा स्थितौ ।
परमाक्रममाणस्य नानुभ्यां तौ व्यवस्थितौ

nabhastu kramamāṇasya nābhyāṃ kila tadā sthitau |
paramākramamāṇasya nānubhyāṃ tau vyavasthitau

विष्णोरमितवीर्यस्य वदन्त्येवं द्विजातयः ।
अथास्य पादाक्रमणात्पफालाण्डो युधिष्ठिरः

viṣṇoramitavīryasya vadantyevaṃ dvijātayaḥ |
athāsya pādākramaṇātpaphālāṇḍo yudhiṣṭhiraḥ

तच्छिद्रात्स्यन्दिनी तस्य पादभ्रष्टा तु निम्नगा ।
ससार सागरं सा तु पावनी सागरंगमा

tacchidrātsyandinī tasya pādabhraṣṭā tu nimnagā |
sasāra sāgaraṃ sā tu pāvanī sāgaraṃgamā

जहार मेदिनीं सर्वां हत्वा दानवपुङ्गवान् ।
आसुरी श्रियमाहृत्य त्रील्लोकान्स जनार्दन

jahāra medinīṃ sarvāṃ hatvā dānavapuṅgavān |
āsurī śriyamāhṛtya trīllokānsa janārdana

सपुत्रदारानसुरान्पाताले संन्यवेशयत् ।
नमुचिः शम्बरश्चैव प्रह्लादश्च महामनाः

saputradārānasurānpātāle saṃnyaveśayat |
namuciḥ śambaraścaiva prahlādaśca mahāmanāḥ

महाभूतानि भूतात्मा सविशेषानि वै हरिः ।
कालं च सकलं राजन्गात्रभूतान्यदर्शयत्

mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāni vai hariḥ |
kālaṃ ca sakalaṃ rājangātrabhūtānyadarśayat

तस्य गात्रे जगत्सर्वमानीतमधिपश्यति ।
न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदनाप्तं महात्मना

tasya gātre jagatsarvamānītamadhipaśyati |
na kiñcidasti lokeṣu yadanāptaṃ mahātmanā

तद्धि रूपमुपेन्द्रस्य देवदानवमानवाः ।
दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोऽभिपीडिताः

taddhi rūpamupendrasya devadānavamānavāḥ |
dṛṣṭvā saṃmumuhuḥ sarve viṣṇutejo'bhipīḍitāḥ

बलिर्बद्धोऽभिमानी च यज्ञवाटे महात्मना ।
विरोचनकुलं सर्वं पाताले विनिवेशितम्

balirbaddho'bhimānī ca yajñavāṭe mahātmanā |
virocanakulaṃ sarvaṃ pātāle viniveśitam

एवंविधानि कर्माणि कृत्वा गरुडावाहनः ।
न विस्मयमुपागच्छत्पारमेष्ठ्येन तेजसा

evaṃvidhāni karmāṇi kṛtvā garuḍāvāhanaḥ |
na vismayamupāgacchatpārameṣṭhyena tejasā

स सर्वमसुरैश्वर्यं सम्प्रदाय शचीपतेः ।
त्रैलोक्यं च ददौ शक्रे विष्णुर्दानवसूदनः

sa sarvamasuraiśvaryaṃ sampradāya śacīpateḥ |
trailokyaṃ ca dadau śakre viṣṇurdānavasūdanaḥ

एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः ।
वेदविद्भिर्द्विजैरेतच्छ्रूयते वैष्णवं यशः ।
मानुषेषु ततो विष्णोः प्रादुर्भावांस्तथा शृणु

eṣa te vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ |
vedavidbhirdvijairetacchrūyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ |
mānuṣeṣu tato viṣṇoḥ prādurbhāvāṃstathā śṛṇu