अध्याय 173: दुर्योधन के ताने, द्रोण और कर्ण का भीषण रात्रि-युद्ध

विद्रुतं स्वबलं दृष्ट्वा वध्यमानं महात्मभिः ।
क्रोधेन महताऽविष्टः पुत्रस्तव विशाम्पते

vidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ |
krodhena mahatā'viṣṭaḥ putrastava viśāmpate

अभ्येत्य सहसा कर्णं द्रोणं च जयतां वरम् ।
अमर्षवशमापन्नो वाक्यज्ञो वाक्यमब्रवीत्

abhyetya sahasā karṇaṃ droṇaṃ ca jayatāṃ varam |
amarṣavaśamāpanno vākyajño vākyamabravīt

भवद्ध्भामिह सङ्ग्रामः क्रुद्धाभ्यां सम्प्रवर्तितः ।
आहवे निहतं दृष्ट्वा सैन्धवं सव्यसाचिना

bhavaddhbhāmiha saṅgrāmaḥ kruddhābhyāṃ sampravartitaḥ |
āhave nihataṃ dṛṣṭvā saindhavaṃ savyasācinā

निहन्यमानां पाण्‍डूनां बलेन मम वाहिनीम् ।
भूत्वा तद्विजये शक्तावशक्ताविव पश्यतः

nihanyamānāṃ pāṇ‍ḍūnāṃ balena mama vāhinīm |
bhūtvā tadvijaye śaktāvaśaktāviva paśyataḥ

यद्यहं भवतोस्त्याज्यो न वाच्योऽस्मि तदैव हि ।
आवां पाण्डुसुतान्सङ्ख्ये जेष्याव इति मानदौ

yadyahaṃ bhavatostyājyo na vācyo'smi tadaiva hi |
āvāṃ pāṇḍusutānsaṅkhye jeṣyāva iti mānadau

तदैवाहं वचः श्रुत्वा भवद्ध्यामनुसम्पतम् ।
नाकरिष्यमिदं पार्थैर्वैरं योधविनाशनम्

tadaivāhaṃ vacaḥ śrutvā bhavaddhyāmanusampatam |
nākariṣyamidaṃ pārthairvairaṃ yodhavināśanam

यदि नाहं परित्याज्यो भवद्भ्यां पुरुषर्षभौ ॥
युध्यतामनुरूपेण विक्रमेण सुविक्रमौ

yadi nāhaṃ parityājyo bhavadbhyāṃ puruṣarṣabhau ||
yudhyatāmanurūpeṇa vikrameṇa suvikramau

वाक्प्रतोदेन तौ वीरौ प्रणुन्नौ तनयेन ते ।
प्रावर्तयेतां सङ्ग्रामं घट्टिताविव पन्नगौ

vākpratodena tau vīrau praṇunnau tanayena te |
prāvartayetāṃ saṅgrāmaṃ ghaṭṭitāviva pannagau

ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठौ सर्वलोकधनुर्धरौ ।
शैनेयप्रमुखान्पार्थानभिदुद्रुवत् रणे

tatastau rathināṃ śreṣṭhau sarvalokadhanurdharau |
śaineyapramukhānpārthānabhidudruvat raṇe

तथैव सहिताः पार्थाः सर्वसैन्येन संवृताः ।
अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ नर्दमानौ मुहुर्मुहुः

tathaiva sahitāḥ pārthāḥ sarvasainyena saṃvṛtāḥ |
abhyavartanta tau vīrau nardamānau muhurmuhuḥ

अथ द्रोणो महेष्वासो दशभिः शिनिपुङ्गवम् ।
अविध्यत्त्वरितं क्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः

atha droṇo maheṣvāso daśabhiḥ śinipuṅgavam |
avidhyattvaritaṃ kruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

कर्णश्च दशभिर्बाणैः पुत्रश्च तव सप्तभिः ।
दशभिर्वृषसेनश्च सौबलश्चापि सप्तभिः ।
एते कौरव सङ्क्रन्दे शैनेयं पर्यवाकिरन्

karṇaśca daśabhirbāṇaiḥ putraśca tava saptabhiḥ |
daśabhirvṛṣasenaśca saubalaścāpi saptabhiḥ |
ete kaurava saṅkrande śaineyaṃ paryavākiran

दृष्ट्वा च समरे द्रोणं निघ्नन्तं पाण्डवीं चमूम् ।
विव्यधुः सोमकास्तूर्णं समन्ताच्छरवृष्टिभिः

dṛṣṭvā ca samare droṇaṃ nighnantaṃ pāṇḍavīṃ camūm |
vivyadhuḥ somakāstūrṇaṃ samantāccharavṛṣṭibhiḥ

तत्र द्रोणोऽहरत्प्राणान्क्षत्रियाणां विशाम्पते ।
रश्मिभिर्भास्करो राजंस्तमांसीव समन्ततः

tatra droṇo'haratprāṇānkṣatriyāṇāṃ viśāmpate |
raśmibhirbhāskaro rājaṃstamāṃsīva samantataḥ

द्रोणेन वध्यमानानां पाञ्चालानां विशाम्पते ।
शुश्रुवे तुमुलः शब्दः क्रोशतामितरेतरम्

droṇena vadhyamānānāṃ pāñcālānāṃ viśāmpate |
śuśruve tumulaḥ śabdaḥ krośatāmitaretaram

पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄनन्ये च मातुलान् ।
भागिनेयान्वयस्यांश्च तथा सम्बन्धिबान्धवान् ।
उत्सृज्योत्सृज्य गच्छन्ति त्वरिता जीवितेप्सवः

putrānanye pitṝnanye bhrātṝnanye ca mātulān |
bhāgineyānvayasyāṃśca tathā sambandhibāndhavān |
utsṛjyotsṛjya gacchanti tvaritā jīvitepsavaḥ

अपरे मोहिता मोहात्तमेवाभिमुखा ययुः ।
पाण्डवानां रणे योधाः परलोकं गताः परे

apare mohitā mohāttamevābhimukhā yayuḥ |
pāṇḍavānāṃ raṇe yodhāḥ paralokaṃ gatāḥ pare

सा तथा पाण्‍वी सेना पीड्यमाना महात्मना ।
निशि सम्प्राद्रवद्राजन्नुत्सृज्योल्काः सहस्रशः

sā tathā pāṇ‍vī senā pīḍyamānā mahātmanā |
niśi samprādravadrājannutsṛjyolkāḥ sahasraśaḥ

पश्यतो भीमसेनस्य विजयस्याच्युतस्य च ।
ययमोर्धर्मपुत्रस्य पार्षतस्य च पश्यतः

paśyato bhīmasenasya vijayasyācyutasya ca |
yayamordharmaputrasya pārṣatasya ca paśyataḥ

तमसा संवृते लोके न प्राज्ञायत किञ्चन ।
कौरवाणां प्रकाशेन दृश्यन्ते विद्रुताः परे

tamasā saṃvṛte loke na prājñāyata kiñcana |
kauravāṇāṃ prakāśena dṛśyante vidrutāḥ pare

द्रवमाणं तु तत्सैन्यं द्रोणकर्णौ महारथौ ।
जघ्नतुः पृष्ठतो राजन्किरन्तौ सायकान्बहून्

dravamāṇaṃ tu tatsainyaṃ droṇakarṇau mahārathau |
jaghnatuḥ pṛṣṭhato rājankirantau sāyakānbahūn

पाञ्चालेषु प्रभग्नेषु क्षीयमाणेषु सर्वतः ।
जनार्दनो दीनमानाः प्रत्यभाषत फल्गुनम्

pāñcāleṣu prabhagneṣu kṣīyamāṇeṣu sarvataḥ |
janārdano dīnamānāḥ pratyabhāṣata phalgunam

द्रोणकर्णौ महेष्वासावेतौ पार्षतसात्यकी ।
पाञ्चालांश्चैव सहितौ जघ्नतुः सायकैर्भृशम्

droṇakarṇau maheṣvāsāvetau pārṣatasātyakī |
pāñcālāṃścaiva sahitau jaghnatuḥ sāyakairbhṛśam

एतयोः शरवर्षेण प्रभग्ना नो महारथाः ।
वार्यमाणापि कौन्तेय पृतना नावतिष्ठते

etayoḥ śaravarṣeṇa prabhagnā no mahārathāḥ |
vāryamāṇāpi kaunteya pṛtanā nāvatiṣṭhate

तां तु विद्रवतीं दृष्ट्वा ऊचतुः केशवार्जुनौ ।
मा विद्रवत वित्रस्ता भयं त्यजत पाण्डवाः

tāṃ tu vidravatīṃ dṛṣṭvā ūcatuḥ keśavārjunau |
mā vidravata vitrastā bhayaṃ tyajata pāṇḍavāḥ

तावावां सर्वसैन्यैश्च व्यूहैः सम्यगुदायुधैः ।
द्रोणं च सूतपुत्रं च प्रयतावः प्रबाधितुम्

tāvāvāṃ sarvasainyaiśca vyūhaiḥ samyagudāyudhaiḥ |
droṇaṃ ca sūtaputraṃ ca prayatāvaḥ prabādhitum

एतौ हि बलिनौ शूरौ कृतास्त्रौ जितकाशिनौ ।
उपेक्षितौ बलं तूर्णं नाशयेतां निशामिमाम्

etau hi balinau śūrau kṛtāstrau jitakāśinau |
upekṣitau balaṃ tūrṇaṃ nāśayetāṃ niśāmimām

सञ्जय उवाच ।
तयोः संवदतोरेवं भीमकर्मा महाबलः ।

sañjaya uvāca |
tayoḥ saṃvadatorevaṃ bhīmakarmā mahābalaḥ |

आयाद्वृकोदरः शीघ्रं पुनरावर्त्य वाहिनीम् ॥
वृकोदरमथायान्तं दृष्ट्वा तत्र जनार्दनः ।

āyādvṛkodaraḥ śīghraṃ punarāvartya vāhinīm ||
vṛkodaramathāyāntaṃ dṛṣṭvā tatra janārdanaḥ |

पुनरेवाब्रवीद्राजन्हर्षयन्निव पाण्डवम् ॥
एष भीमो रणश्लाघी वृतः सोमकपाण्डवैः ।

punarevābravīdrājanharṣayanniva pāṇḍavam ||
eṣa bhīmo raṇaślāghī vṛtaḥ somakapāṇḍavaiḥ |

अभ्यवर्तत वेगेन द्रोणकर्णौ महारथौ ॥
एतेन सहितो युद्ध्य पाञ्चालैश्च महारथैः ।

abhyavartata vegena droṇakarṇau mahārathau ||
etena sahito yuddhya pāñcālaiśca mahārathaiḥ |

आश्वासनार्थं सैन्यानां सर्वेषां पाण्‍डुनन्दन ॥
ततस्तौ पुरुषव्याघ्रावुभौ माधवपाण्डवौ ।

āśvāsanārthaṃ sainyānāṃ sarveṣāṃ pāṇ‍ḍunandana ||
tatastau puruṣavyāghrāvubhau mādhavapāṇḍavau |

द्रोणकर्णौ समासाद्य धिष्ठितौ रणमूर्धनि
(सञ्जय उवाच)
ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् ।
ततो द्रोणश्च कर्णश्च परान्ममृदतुर्युधि

droṇakarṇau samāsādya dhiṣṭhitau raṇamūrdhani
(sañjaya uvāca)
tatastatpunarāvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat |
tato droṇaśca karṇaśca parānmamṛdaturyudhi

स सम्प्रहारस्तुमुलो निशि प्रत्यभवन्महान् ।
यथा सागरयो राजंश्चन्द्रोदयविरुद्धयोः

sa samprahārastumulo niśi pratyabhavanmahān |
yathā sāgarayo rājaṃścandrodayaviruddhayoḥ

तत उत्सृज्य पाणिभ्यां प्रदीपांस्तव वाहिनी ।
युयुधे पाण्डवैः सार्धमुन्मत्तवदसङ्कुला

tata utsṛjya pāṇibhyāṃ pradīpāṃstava vāhinī |
yuyudhe pāṇḍavaiḥ sārdhamunmattavadasaṅkulā

रजसा तमसा चैव संवृते भृशदारुणे ।
केवलं नामगोत्रेण प्रायुध्यन्त जयैषिणः

rajasā tamasā caiva saṃvṛte bhṛśadāruṇe |
kevalaṃ nāmagotreṇa prāyudhyanta jayaiṣiṇaḥ

अश्रूयन्त हि नामानि श्राव्यमाणानि पार्थिवैः ।
प्रहरद्भिर्महाराज स्वयंवर इवाहवे

aśrūyanta hi nāmāni śrāvyamāṇāni pārthivaiḥ |
praharadbhirmahārāja svayaṃvara ivāhave

निःशब्दमासीत्सहसा पुनः शब्दो महानभूत् ।
क्रुद्धानां युध्यमानानां जीयतां जयतामपि

niḥśabdamāsītsahasā punaḥ śabdo mahānabhūt |
kruddhānāṃ yudhyamānānāṃ jīyatāṃ jayatāmapi

यत्रयत्र स्म दृश्यन्ते प्रदीपाः कुरुसत्तम ।
तत्रतत्र स्म शूरास्ते निपतन्ति पतङ्गवत्

yatrayatra sma dṛśyante pradīpāḥ kurusattama |
tatratatra sma śūrāste nipatanti pataṅgavat

तथा संयुध्यमानानां विगाढाऽऽसीन्महानिशा ।
पाण्डवानां च राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वशः

tathā saṃyudhyamānānāṃ vigāḍhā''sīnmahāniśā |
pāṇḍavānāṃ ca rājendra kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ