अध्याय 168: कर्ण ने सहदेव को छोड़ा, शल्य से विराट हारे

सहदेवमथायान्तं द्रोणप्रेप्तुं विशाम्पते ।
कर्णो वैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत

sahadevamathāyāntaṃ droṇapreptuṃ viśāmpate |
karṇo vaikartano yuddhe vārayāmāsa bhārata

सहदेवस्तु राधेयं विद्ध्वा नवभिराशुगैः ।
पुनर्विव्याध दशभिर्विशिखैर्नतपर्वभिः

sahadevastu rādheyaṃ viddhvā navabhirāśugaiḥ |
punarvivyādha daśabhirviśikhairnataparvabhiḥ

तं कर्णः प्रतिविव्याध शतेन नतपर्वणाम् ।
सज्यं चास्य धनुः शीघ्रं चिच्छेद लघुहस्तवत्

taṃ karṇaḥ prativivyādha śatena nataparvaṇām |
sajyaṃ cāsya dhanuḥ śīghraṃ ciccheda laghuhastavat

ततोऽन्यद्धनुरादाय माद्रीपुत्रः प्रतापवान ।
कर्णं विव्याध विंशत्या तदद्भुतमिवाभवत्

tato'nyaddhanurādāya mādrīputraḥ pratāpavāna |
karṇaṃ vivyādha viṃśatyā tadadbhutamivābhavat

तस्य कर्णो हयान्हत्वा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
सारथिं चास्य भल्लेन द्रुतं निन्ये यमक्षयम्

tasya karṇo hayānhatvā śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
sārathiṃ cāsya bhallena drutaṃ ninye yamakṣayam

विरथः सहदेवस्तु खङ्गं चर्म समाददे ।
तदप्यस्य शरैः कर्णो व्यधमत्प्रहसन्निव

virathaḥ sahadevastu khaṅgaṃ carma samādade |
tadapyasya śaraiḥ karṇo vyadhamatprahasanniva

अथ गुर्वीं महाघोरां हेमचित्रां महागदाम् ।
प्रेषयामास सङ्क्रुद्धो वैकर्तनरथं प्रति

atha gurvīṃ mahāghorāṃ hemacitrāṃ mahāgadām |
preṣayāmāsa saṅkruddho vaikartanarathaṃ prati

तामापतन्तीं सहसा सहदेवप्रचोदिताम् ।
व्यष्टम्भयच्छरैः कर्णो भूमौ चैनामपातयत्

tāmāpatantīṃ sahasā sahadevapracoditām |
vyaṣṭambhayaccharaiḥ karṇo bhūmau caināmapātayat

गदां विनिहतां दृष्ट्वा सहदेवस्त्वरान्वितः ।
शक्तिं चिक्षेप कर्णाय तामप्यस्याच्छिनच्छरैः

gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā sahadevastvarānvitaḥ |
śaktiṃ cikṣepa karṇāya tāmapyasyācchinaccharaiḥ

ससम्भ्रमं ततस्तूर्णमवप्लुत्य रथोत्तमात् ।
सहदेवो महाराज दृष्ट्वा कर्णं व्यवस्थितम्

sasambhramaṃ tatastūrṇamavaplutya rathottamāt |
sahadevo mahārāja dṛṣṭvā karṇaṃ vyavasthitam

रथचक्रं प्रगृह्याजौ मुमोचाधिरथं प्रति ।
तदापतद्वै सहसा कालचक्रमिवोद्यतम् ।
शरैरनेकसाहस्रैराच्छिनत्सूतनन्दनः

rathacakraṃ pragṛhyājau mumocādhirathaṃ prati |
tadāpatadvai sahasā kālacakramivodyatam |
śarairanekasāhasrairācchinatsūtanandanaḥ

तस्मिंस्तु निहते चक्रे सूतजेन महात्मना ।
ईषादण्डकयोक्रांश्च युगानि विविधानि च

tasmiṃstu nihate cakre sūtajena mahātmanā |
īṣādaṇḍakayokrāṃśca yugāni vividhāni ca

हस्त्यङ्गानि तथाश्वांश्च मृतांश्च पुरुषान्बहून् ।
चिक्षेप कर्णमुद्दिश्य कर्णस्तान्व्यधमच्छरैः

hastyaṅgāni tathāśvāṃśca mṛtāṃśca puruṣānbahūn |
cikṣepa karṇamuddiśya karṇastānvyadhamaccharaiḥ

स निरायुधमात्मानं ज्ञात्वा माद्रवतीसुतः ।
वार्यमाणस्तु विशिखैः सहदेवो रणं जहौ

sa nirāyudhamātmānaṃ jñātvā mādravatīsutaḥ |
vāryamāṇastu viśikhaiḥ sahadevo raṇaṃ jahau

तमभिद्रुत्य राधेयो मुहूर्ताद्भरतर्षभ ।
अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं सहदेवं विशाम्पते

tamabhidrutya rādheyo muhūrtādbharatarṣabha |
abravītprahasanvākyaṃ sahadevaṃ viśāmpate

मा युध्यस्व रणेऽधीर विशिष्टै रथिभिः सह ।

mā yudhyasva raṇe'dhīra viśiṣṭai rathibhiḥ saha |

सदृशैर्युध्य माद्रेय वचो मे मा विशङ्किथाः ॥
अथैनं धनुषोग्रेण तुदन्भूयोऽब्रवीद्वचः

sadṛśairyudhya mādreya vaco me mā viśaṅkithāḥ ||
athainaṃ dhanuṣogreṇa tudanbhūyo'bravīdvacaḥ

एषोऽर्जुनो रणे तूर्णं युध्यते कुरुभिः सह ।
तत्र गच्छस्व माद्रेय गृहं वा यदि मन्यसे

eṣo'rjuno raṇe tūrṇaṃ yudhyate kurubhiḥ saha |
tatra gacchasva mādreya gṛhaṃ vā yadi manyase

एवमुक्त्वा तु तं कर्णो रथेन रथिनां वरः ।
प्रायात्पाञ्चालपाण्डूनां सैन्यानि प्रदहन्निव

evamuktvā tu taṃ karṇo rathena rathināṃ varaḥ |
prāyātpāñcālapāṇḍūnāṃ sainyāni pradahanniva

वधं प्राप्तं तु माद्रेयं नावधीत्समरेऽरिहा ।
कुन्त्याःस्मृत्वा वचो राजन्सत्यसन्धो महायशाः

vadhaṃ prāptaṃ tu mādreyaṃ nāvadhītsamare'rihā |
kuntyāḥsmṛtvā vaco rājansatyasandho mahāyaśāḥ

सहदेवस्ततो राजन्विमनाः शरपीडितः ।
कर्णवाक्शरतप्तश्च जीवितान्निरविद्यत

sahadevastato rājanvimanāḥ śarapīḍitaḥ |
karṇavākśarataptaśca jīvitānniravidyata

आरुरोह रथं चापि पाञ्चाल्यस्य महात्मनः ।
जनमेजयस्य समरे त्वरायुक्तो महारथः

āruroha rathaṃ cāpi pāñcālyasya mahātmanaḥ |
janamejayasya samare tvarāyukto mahārathaḥ

विराटं सहसेनं तु द्रोणार्थे द्रुतमागतम् ।
मद्रराजः शरौघेण च्छादयामास धन्विनम्

virāṭaṃ sahasenaṃ tu droṇārthe drutamāgatam |
madrarājaḥ śaraugheṇa cchādayāmāsa dhanvinam

तयोः समभवद्युद्धं समरे दृढधन्विनोः ।
यादृशं ह्यभवद्राजञ्जम्भवासवयोः पुरा

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ samare dṛḍhadhanvinoḥ |
yādṛśaṃ hyabhavadrājañjambhavāsavayoḥ purā

मद्रराजो महाराज विराटं वाहिनीपतिम् ।
आजघ्ने त्वरितस्तूर्णं शतेन नतपर्वणाम्

madrarājo mahārāja virāṭaṃ vāhinīpatim |
ājaghne tvaritastūrṇaṃ śatena nataparvaṇām

प्रतिविव्याध तं राजन्नवभिर्निशितै शरैः ।
पुनश्चैनं त्रिसप्तत्या भूयश्चैव शतेन तु

prativivyādha taṃ rājannavabhirniśitai śaraiḥ |
punaścainaṃ trisaptatyā bhūyaścaiva śatena tu

तस्य मद्राधिपो हत्वा चतुरो रथवाजिनः ।
सूतं ध्वजं च समरे शराभ्यां सन्न्यपातयत्

tasya madrādhipo hatvā caturo rathavājinaḥ |
sūtaṃ dhvajaṃ ca samare śarābhyāṃ sannyapātayat

हताश्वात्तुं रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
तस्थौ विष्फारयंश्चापं विमुञ्चंश्च शिताञ्छरान्

hatāśvāttuṃ rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥ |
tasthau viṣphārayaṃścāpaṃ vimuñcaṃśca śitāñcharān

शतानीकस्ततो दृष्ट्वा भ्रातरं हतवाहनम् ।
रथेनाभ्यपतत्तूर्णं सर्वलोकस्य पश्यतः

śatānīkastato dṛṣṭvā bhrātaraṃ hatavāhanam |
rathenābhyapatattūrṇaṃ sarvalokasya paśyataḥ

शतानीकमथायान्तं मद्राराजो महामृधे ।
विशिखैर्बहुभिर्विद्ध्वा ततो निन्ये यमक्षयम्

śatānīkamathāyāntaṃ madrārājo mahāmṛdhe |
viśikhairbahubhirviddhvā tato ninye yamakṣayam

तस्मिंस्तु निहते वीरे विराटो रथसत्तमः ।
आरुरोह रथं तूर्णं तमेव ध्वजमालिनम्

tasmiṃstu nihate vīre virāṭo rathasattamaḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ tameva dhvajamālinam

ततो विष्फार्य नयने क्रोधाद्द्विगुणविक्रमः ।
मद्रराजरथं तूर्णं छादयामास पत्रिभिः

tato viṣphārya nayane krodhāddviguṇavikramaḥ |
madrarājarathaṃ tūrṇaṃ chādayāmāsa patribhiḥ

ततो मद्राधिपः क्रुद्धः शरेणानतपर्वणा ।
आजघानोरसि दृढं विराटं वाहिनीपतिम्

tato madrādhipaḥ kruddhaḥ śareṇānataparvaṇā |
ājaghānorasi dṛḍhaṃ virāṭaṃ vāhinīpatim

सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् ।
कश्मलं चाविशत्तीव्रं विराटो भरतर्षभ ।
सारथिस्तमपोवाह समरे शरविक्षतम्

so'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat |
kaśmalaṃ cāviśattīvraṃ virāṭo bharatarṣabha |
sārathistamapovāha samare śaravikṣatam

ततः सा महती सेना प्राद्रवन्निशि भारत ।
वध्यमाना शरशतैः शल्येनाहवशोभिना

tataḥ sā mahatī senā prādravanniśi bhārata |
vadhyamānā śaraśataiḥ śalyenāhavaśobhinā

तां दृष्ट्वा विद्रुतां सेनां वासुदेवधनञ्जयौ ।
प्रयातौ तत्र राजेन्द्र यत्र शल्यो व्यवस्थितः

tāṃ dṛṣṭvā vidrutāṃ senāṃ vāsudevadhanañjayau |
prayātau tatra rājendra yatra śalyo vyavasthitaḥ

तौ तु प्रत्युद्ययौ राजन्राक्षसेन्द्रो ह्यलायुधः ।
अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय प्रवरं रथम्

tau tu pratyudyayau rājanrākṣasendro hyalāyudhaḥ |
aṣṭacakrasamāyuktamāsthāya pravaraṃ ratham

तुरङ्गममुखैर्युक्तं पिशाचैर्घोरदर्शनैः ।
लोहितार्द्रपताकं तं रक्तमाल्यविभूषितम् ।
कार्ष्णायसमयं घोरमृक्षचर्मसमावृतम्

turaṅgamamukhairyuktaṃ piśācairghoradarśanaiḥ |
lohitārdrapatākaṃ taṃ raktamālyavibhūṣitam |
kārṣṇāyasamayaṃ ghoramṛkṣacarmasamāvṛtam

रौद्रेण चित्रपक्षेण विवृताक्षेण कूजता ।
ध्वजेनोच्छ्रितदण्डेन गृध्रराजेन राजता ।
स बभौ राक्षसो राजन्भिन्नाञ्जनचयोपमः

raudreṇa citrapakṣeṇa vivṛtākṣeṇa kūjatā |
dhvajenocchritadaṇḍena gṛdhrarājena rājatā |
sa babhau rākṣaso rājanbhinnāñjanacayopamaḥ

रुरोधार्जुनमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट् ।
किरन्बाणगणान्राजञ्शतशोऽर्जुनमूर्धनि

rurodhārjunamāyāntaṃ prabhañjanamivādrirāṭ |
kiranbāṇagaṇānrājañśataśo'rjunamūrdhani

अतितीव्रं महाद्युद्धं नरराक्षसयोस्तदा ।
द्रष्टॄणां प्रीतिजननं सर्वेषां तत्र भारत ।
गृध्रकाकबलोलूककङ्कगोमायुहर्षणम्

atitīvraṃ mahādyuddhaṃ nararākṣasayostadā |
draṣṭṝṇāṃ prītijananaṃ sarveṣāṃ tatra bhārata |
gṛdhrakākabalolūkakaṅkagomāyuharṣaṇam

तमर्जुनः शतेनैव पत्रिणां समताडयत् ।
नवभिश्च शितैर्बाणैर्ध्वजं चिच्छेद भारत

tamarjunaḥ śatenaiva patriṇāṃ samatāḍayat |
navabhiśca śitairbāṇairdhvajaṃ ciccheda bhārata

सारथिं च त्रिभिर्बाणैस्त्रिभिरेव त्रिवेणुकम् ।
धनुरेकेन चिच्छेद चतुर्भिश्चतुरो हयान्

sārathiṃ ca tribhirbāṇaistribhireva triveṇukam |
dhanurekena ciccheda caturbhiścaturo hayān

पुनः सज्यं कृतं चापं तदप्यस्य द्विधाऽच्छिनत् ।
विरथस्योद्यतं खङ्गं शरेणास्य द्विधाऽकरोत्

punaḥ sajyaṃ kṛtaṃ cāpaṃ tadapyasya dvidhā'cchinat |
virathasyodyataṃ khaṅgaṃ śareṇāsya dvidhā'karot

अथैनं निशितैर्बाणैश्चतुर्भिर्भरतर्षभ ।
पार्थोऽविध्यद्राक्षसेन्द्रं स विद्वः प्राद्रवद्भयात्

athainaṃ niśitairbāṇaiścaturbhirbharatarṣabha |
pārtho'vidhyadrākṣasendraṃ sa vidvaḥ prādravadbhayāt

तं विजित्यार्जुनस्तूर्णं द्रोणान्तिकमुपाययौ ।
किऱञ्शरगणान्राजन्नरवारणवाजिषु

taṃ vijityārjunastūrṇaṃ droṇāntikamupāyayau |
kiṟañśaragaṇānrājannaravāraṇavājiṣu

वध्यमाना महाराज पाण्डवेन यशस्विना ।
सैनिका न्यपतन्नुर्व्यां वातनुन्ना इव द्रुमाः

vadhyamānā mahārāja pāṇḍavena yaśasvinā |
sainikā nyapatannurvyāṃ vātanunnā iva drumāḥ

तेषु तूत्साद्यमानेषु फल्गुनेन महात्मना ।
सम्प्राद्रवद्बलं सर्वं पुत्राणां ते विशाम्पते

teṣu tūtsādyamāneṣu phalgunena mahātmanā |
samprādravadbalaṃ sarvaṃ putrāṇāṃ te viśāmpate