अध्याय 148: जयद्रथ का सिर वृद्धक्षत्र की गोद में गिरता है

एवस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणे दिवाकरे ।
अब्रवीत्पाण्डवं तत्र त्वरमाणो जनार्दनः

evasminneva kāle tu tvaramāṇe divākare |
abravītpāṇḍavaṃ tatra tvaramāṇo janārdanaḥ

पार्थ पार्थ शिरो ह्येनद्यत्कृते न पतेद्भुवि ।
श्रूयतां तद्यथावृत्तं कारणं सैन्धवं *प्रति

pārtha pārtha śiro hyenadyatkṛte na patedbhuvi |
śrūyatāṃ tadyathāvṛttaṃ kāraṇaṃ saindhavaṃ *prati

वृद्धक्षत्रः सैन्धवस्य पिता जगति विश्रुतः ।
स च घोरेण तपसा दैन्धवं प्राप्तवान्सुतम्

vṛddhakṣatraḥ saindhavasya pitā jagati viśrutaḥ |
sa ca ghoreṇa tapasā daindhavaṃ prāptavānsutam

जयद्रथममित्रघ्नं वागुवाचाशरीरिणी ।
नृपमन्तर्हिता वाणी मेघदुन्दुभिनिःस्वना

jayadrathamamitraghnaṃ vāguvācāśarīriṇī |
nṛpamantarhitā vāṇī meghadundubhiniḥsvanā

तवात्मजो मनुष्येन्द्र कुलशीलदमादिभिः ।
गुणैर्भविष्यति विभो सदृशो वंशयोर्द्वयोः ।
क्षत्रियप्रवरो लोके नित्यं शूराभिसत्कृतः

tavātmajo manuṣyendra kulaśīladamādibhiḥ |
guṇairbhaviṣyati vibho sadṛśo vaṃśayordvayoḥ |
kṣatriyapravaro loke nityaṃ śūrābhisatkṛtaḥ

शिरश्छेत्स्यति सङ्क्रुद्धः शत्रुश्चालक्षितो भुवि

śiraśchetsyati saṅkruddhaḥ śatruścālakṣito bhuvi

एतच्छ्रुत्वा सिन्धुराजो ध्यात्वा चिरमरिन्दमः ।
ज्ञातीन्सर्वानुवाचेदं पुत्रस्नेहाभिचोदितः

etacchrutvā sindhurājo dhyātvā ciramarindamaḥ |
jñātīnsarvānuvācedaṃ putrasnehābhicoditaḥ

सङ्ग्रामे युध्यमानस्य वहतो महतीं धुरम् ।
धरण्यां मम पुत्रस्य पातयिष्यति यः शिरः

saṅgrāme yudhyamānasya vahato mahatīṃ dhuram |
dharaṇyāṃ mama putrasya pātayiṣyati yaḥ śiraḥ

तस्यापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः ।
यदि चेदस्ति मे लाभस्तपसो वा दमस्य वा

tasyāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṃśayaḥ |
yadi cedasti me lābhastapaso vā damasya vā

एवमुक्त्वा ततो राज्ये स्थापयित्वा जयद्रथम् ।
वृद्धक्षत्रो वनं यातस्तपश्चोग्रं समास्थितः

evamuktvā tato rājye sthāpayitvā jayadratham |
vṛddhakṣatro vanaṃ yātastapaścograṃ samāsthitaḥ

सोऽयं तप्यति तेजस्वी तपो घोरं दुरासदम् ।
स्यमन्तपञ्चकादस्माद्बहिर्वानरकेतन

so'yaṃ tapyati tejasvī tapo ghoraṃ durāsadam |
syamantapañcakādasmādbahirvānaraketana

तस्माज्जयद्रथस्य त्वं शिरश्छित्त्वा महामृधे ।
दिव्येनास्त्रेण रिपुहन्घोरेणाद्भुतकर्मणा

tasmājjayadrathasya tvaṃ śiraśchittvā mahāmṛdhe |
divyenāstreṇa ripuhanghoreṇādbhutakarmaṇā

सकुण्डलं सिन्धुपतेः प्रभञ्जनसुतानुज ।
उत्सङ्गे पातयस्वास्य वृद्धक्षत्रस्य भारत

sakuṇḍalaṃ sindhupateḥ prabhañjanasutānuja |
utsaṅge pātayasvāsya vṛddhakṣatrasya bhārata

अथ त्वमस्य मूर्धानं पातयिष्यसि भूतले ।
तवापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः

atha tvamasya mūrdhānaṃ pātayiṣyasi bhūtale |
tavāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṃśayaḥ

यथा चेदं न जानीयात्स राजा तपसि स्थितः ।
तथा कुरु कुरुश्रेष्ठ दिव्यमस्त्रमुपाश्रितः

yathā cedaṃ na jānīyātsa rājā tapasi sthitaḥ |
tathā kuru kuruśreṣṭha divyamastramupāśritaḥ

न ह्यसाध्यमकार्यं वा विद्यते तव किञ्चन ।
समस्तेष्वपि लोकेषु त्रिषु वासवनन्दन

na hyasādhyamakāryaṃ vā vidyate tava kiñcana |
samasteṣvapi lokeṣu triṣu vāsavanandana

यथैतत्सैन्धवशिरः शरैरेव धनञ्जय ।
वृद्धक्षत्रे पतत्येव तथा नीतिर्विधीयताम्

yathaitatsaindhavaśiraḥ śaraireva dhanañjaya |
vṛddhakṣatre patatyeva tathā nītirvidhīyatām

ततः सुमहदाश्चर्यं तत्रापश्याम भारत ।
स्यमन्तपञ्चकाद्बाह्यं शिरो यद्व्यहरत्ततः

tataḥ sumahadāścaryaṃ tatrāpaśyāma bhārata |
syamantapañcakādbāhyaṃ śiro yadvyaharattataḥ

एतस्मिन्नेव काले तु वृद्धक्षत्रो महीपतिः ।
सन्ध्यामुपास्ते तेजस्वी सम्बन्धी तव मारिष

etasminneva kāle tu vṛddhakṣatro mahīpatiḥ |
sandhyāmupāste tejasvī sambandhī tava māriṣa

उपासीनस्य तस्याथ कृष्णकेशं सकुण्डलम् ।
सिन्धुराजस्य मूर्धानमुत्सङ्गे समपातयत्

upāsīnasya tasyātha kṛṣṇakeśaṃ sakuṇḍalam |
sindhurājasya mūrdhānamutsaṅge samapātayat

तस्योत्सङ्गे निपतितं शिरस्तच्चारुकुण्डलम् ।
वृद्धक्षत्रस्य नृपतेरलक्षितमरिन्दम

tasyotsaṅge nipatitaṃ śirastaccārukuṇḍalam |
vṛddhakṣatrasya nṛpateralakṣitamarindama

कृतजप्यस्य तस्याथ वृद्धक्षत्रस्य भारत ।
प्रोत्तिष्ठतस्तत्सहसा शिरोऽगच्छद्वरातलम्

kṛtajapyasya tasyātha vṛddhakṣatrasya bhārata |
prottiṣṭhatastatsahasā śiro'gacchadvarātalam

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रमूर्धनि भूतले ।
गते तस्यापि शतधा मूर्धाऽगच्छदरिन्दम

tatastasya narendrasya putramūrdhani bhūtale |
gate tasyāpi śatadhā mūrdhā'gacchadarindama

ततः सर्वाणि सैन्यानि विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ।
वासुदेवश्च बीभत्सुं प्रशशंस महारथम्

tataḥ sarvāṇi sainyāni vismayaṃ jagmuruttamam |
vāsudevaśca bībhatsuṃ praśaśaṃsa mahāratham

ततो दृष्ट्वा विनिहतं सिन्धुराजं जयद्रथम् ।
कर्मणा तेन पार्थस्य विस्मिताः सर्वदेवताः

tato dṛṣṭvā vinihataṃ sindhurājaṃ jayadratham |
karmaṇā tena pārthasya vismitāḥ sarvadevatāḥ

सर्वदा समरे यस्य गोप्ता नित्यं जनार्दनः ।
कथं तस्य जयो न स्यादिति भूतानि मेनिरे

sarvadā samare yasya goptā nityaṃ janārdanaḥ |
kathaṃ tasya jayo na syāditi bhūtāni menire

एतदर्थं शिरस्तस्य व्यापयामास पाण्डवः ।
स्यमन्तपञ्चकाद्बाह्यं शरैरेव यथाक्रमम्

etadarthaṃ śirastasya vyāpayāmāsa pāṇḍavaḥ |
syamantapañcakādbāhyaṃ śaraireva yathākramam

कृत्वा तच्च महत्कर्म निहत्य च जयद्रथम् ।
अस्त्रं पाशुपतं पार्थः संहर्तुमुपचक्रमे

kṛtvā tacca mahatkarma nihatya ca jayadratham |
astraṃ pāśupataṃ pārthaḥ saṃhartumupacakrame

संहरत्यपि कौन्तेये तदस्त्रं तत्र भारत ।
ववौ शीतः सुगन्धश्च पवनो ह्लादयन्निव

saṃharatyapi kaunteye tadastraṃ tatra bhārata |
vavau śītaḥ sugandhaśca pavano hlādayanniva

संहारं च प्रमोक्षं च दृष्ट्वा तत्र दिवौकसः ।
विस्मयं परमं जग्मुः प्रशशंसुश्च पाण्डवम्

saṃhāraṃ ca pramokṣaṃ ca dṛṣṭvā tatra divaukasaḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ praśaśaṃsuśca pāṇḍavam

एवमस्त्रेण तान्वीरो योधयित्वा धनञ्जयः ।
जयद्रथशिरः पश्चाद्व्यापयामास पाण्डवः

evamastreṇa tānvīro yodhayitvā dhanañjayaḥ |
jayadrathaśiraḥ paścādvyāpayāmāsa pāṇḍavaḥ

तच्छिरश्च्यावमानं तु ददृशुस्तावका युधि ।
शल्यकर्णकृपा राजन्मोहिताः सव्यसाचिना

tacchiraścyāvamānaṃ tu dadṛśustāvakā yudhi |
śalyakarṇakṛpā rājanmohitāḥ savyasācinā

शिरसि च्याविते तस्य शरैराशीविषोपमैः ।
पश्चात्कायोऽपतद्भूमिं शोचयन्सर्वपार्थिवान्

śirasi cyāvite tasya śarairāśīviṣopamaiḥ |
paścātkāyo'patadbhūmiṃ śocayansarvapārthivān

दृष्ट्वा तु निहतं सङ्ख्ये सिन्धुराजं महारथम् ।
पुत्राणां तव नेत्रेभ्यो दुःखादास्रं प्रवर्तत

dṛṣṭvā tu nihataṃ saṅkhye sindhurājaṃ mahāratham |
putrāṇāṃ tava netrebhyo duḥkhādāsraṃ pravartata

ततो विनिहते राजन्सिन्धुराजे किरीटिना ।
तमस्तद्वासुदेवेन संहृतं भरतर्षभ

tato vinihate rājansindhurāje kirīṭinā |
tamastadvāsudevena saṃhṛtaṃ bharatarṣabha

पश्चाज्ज्ञातं महीपाल तव पुत्रैः सहानुगैः ।
वासुदेवप्रयुक्तेयं मायेति नृपसत्तम

paścājjñātaṃ mahīpāla tava putraiḥ sahānugaiḥ |
vāsudevaprayukteyaṃ māyeti nṛpasattama

एवं स निहतो राजन्पार्थेनामिततेजसा ।
अक्षौहिणीरष्ट हत्वा जामाता तव सैन्धवः

evaṃ sa nihato rājanpārthenāmitatejasā |
akṣauhiṇīraṣṭa hatvā jāmātā tava saindhavaḥ

हतं जयद्रथं दृष्ट्वा तव पुत्रा नराधिप ।
दुःखादश्रूणि मुमुचुर्निराशाश्चाभवञ्जये

hataṃ jayadrathaṃ dṛṣṭvā tava putrā narādhipa |
duḥkhādaśrūṇi mumucurnirāśāścābhavañjaye

ततो जयद्रथे राजन्हते पार्थेन केशवः ।
दध्मौ शङ्खं महाबाहुरर्जुनश्च परन्तपः

tato jayadrathe rājanhate pārthena keśavaḥ |
dadhmau śaṅkhaṃ mahābāhurarjunaśca parantapaḥ

भीमश्च वृष्णिसिंहश्च युधामन्युश्च भारत ।
उत्तमौजाश्च विक्रान्तः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्

bhīmaśca vṛṣṇisiṃhaśca yudhāmanyuśca bhārata |
uttamaujāśca vikrāntaḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak

श्रुत्वा महान्तं तं शब्दं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
सैन्धनं निहतं मेने फल्गुनेन महात्मना

śrutvā mahāntaṃ taṃ śabdaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
saindhanaṃ nihataṃ mene phalgunena mahātmanā

ततो वादित्रघोषेण स्वान्योधान्पर्यहर्षयत् ।
अभ्यवर्तत सङ्ग्रामे भारद्वाजं युयुत्सया

tato vāditraghoṣeṇa svānyodhānparyaharṣayat |
abhyavartata saṅgrāme bhāradvājaṃ yuyutsayā

ततः प्रववृते राजन्नस्तं गच्छति भास्करे ।
द्रोणस्य सोमकैः सार्धं सङ्ग्रामो रोमहर्षणः

tataḥ pravavṛte rājannastaṃ gacchati bhāskare |
droṇasya somakaiḥ sārdhaṃ saṅgrāmo romaharṣaṇaḥ

ते तु सर्वे प्रयत्नेन भारद्वाजं जिघांसवः ।
सैन्धवे निहते राजन्नयुध्यन्त महारथाः

te tu sarve prayatnena bhāradvājaṃ jighāṃsavaḥ |
saindhave nihate rājannayudhyanta mahārathāḥ

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सैन्धवं विनिहत्य च ।
अयोधयंस्तु ते द्रोणं जयोऽन्मत्तास्ततस्ततः

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā saindhavaṃ vinihatya ca |
ayodhayaṃstu te droṇaṃ jayo'nmattāstatastataḥ

अर्जुनोऽपि ततो योधांस्तावकान्रथसत्तमान् ।
अयोधयन्महाबाहुर्हत्वा सैन्धवकं नृपम्

arjuno'pi tato yodhāṃstāvakānrathasattamān |
ayodhayanmahābāhurhatvā saindhavakaṃ nṛpam