अध्याय 92: घटोत्कच वंगराज का हाथी मारकर कौरवों को भगाते हैं

ततस्तद्बाणवर्षं तु दुःसहं दानवैरपि ।
दधार युधि राजेन्द्रो यथा वर्षं महाद्विपः

tatastadbāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavairapi |
dadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṃ mahādvipaḥ

ततः क्रोधसमाविष्टो निःश्वसन्निव पन्नगः ।
संशयं परमं प्राप्तः पुत्रस्ते भरतर्षभ

tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasanniva pannagaḥ |
saṃśayaṃ paramaṃ prāptaḥ putraste bharatarṣabha

मुमोच निशितांस्तीक्ष्णान्नाराचान्पञ्चविंशतिम् ।
तेऽपतन्सहसा राजंस्तस्मिन्राक्षसपुङ्गवे

mumoca niśitāṃstīkṣṇānnārācānpañcaviṃśatim |
te'patansahasā rājaṃstasminrākṣasapuṅgave

आशीविषा इव क्रुद्धाः पर्वते गन्धमादने ।
स तैर्विद्धः स्रवन्रक्तं प्रभिन्न इव कुञ्जरः

āśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane |
sa tairviddhaḥ sravanraktaṃ prabhinna iva kuñjaraḥ

दध्रे मतिं विनाशाय राज्ञः स पिशिताशनः ।
जग्राह च महाशक्तिं गिरीणामपि दारिणीम्

dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ |
jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇāmapi dāriṇīm

संप्रदीप्तां महोल्काभामशनिं ज्वलितामिव ।
तमागच्छन्महाबाहुर्जिघांसुस्तनयं तव

saṃpradīptāṃ maholkābhāmaśaniṃ jvalitāmiva |
tamāgacchanmahābāhurjighāṃsustanayaṃ tava

तामुद्यतामभिप्रेक्ष्य वङ्गानामधिपस्त्वरन् ।
कुञ्जरं गिरिसंकाशं राक्षसं प्रत्यचोदयत्

tāmudyatāmabhiprekṣya vaṅgānāmadhipastvaran |
kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ pratyacodayat

स नागप्रवरेणाजौ बलिना शीघ्रगामिना ।
यतो दुर्योधनरथस्तं मार्गं प्रत्यषेधयत्

sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā |
yato duryodhanarathastaṃ mārgaṃ pratyaṣedhayat

पन्थानं वारयामास कुञ्जरेण सुतस्य ते ।
मार्गमावारितं दृष्ट्वा राज्ञा वङ्गेन धीमता

panthānaṃ vārayāmāsa kuñjareṇa sutasya te |
mārgamāvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā

घटोत्कचो महाराज क्रोधसंरक्तलोचनः ।
उद्यतां तां महाशक्तिकं तस्मिंश्चिक्षेप वारणे

ghaṭotkaco mahārāja krodhasaṃraktalocanaḥ |
udyatāṃ tāṃ mahāśaktikaṃ tasmiṃścikṣepa vāraṇe

स तयाऽभिहतो राजंस्तेन बाहुप्रमुक्तया ।
संजातरुधिरोत्पीडः पपात च ममार च

sa tayā'bhihato rājaṃstena bāhupramuktayā |
saṃjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca

पतत्यथ गजे चापि वङ्गानामीश्वरो बली ।
जवेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलम्

patatyatha gaje cāpi vaṅgānāmīśvaro balī |
javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam

दुर्योधोऽपि संप्रेक्ष्य पतितं वरवारणम् ।
प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा जगाम परमां व्यथाम्

duryodho'pi saṃprekṣya patitaṃ varavāraṇam |
prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vyathām

अशक्तः प्रतियोद्धुं वै दृष्ट्वा तस्य पराक्रमम् ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य आत्मनश्चातिमानिताम् ।
प्राप्तेऽपक्रनये राजा तस्थौ गिरिरिवाचलः

aśaktaḥ pratiyoddhuṃ vai dṛṣṭvā tasya parākramam |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaścātimānitām |
prāpte'pakranaye rājā tasthau giririvācalaḥ

राधान च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम् ।
सुयोच धरमक्रुद्धस्तस्मिन्घोरे निशाचरे

rādhāna ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasam |
suyoca dharamakruddhastasminghore niśācare

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वणिमिन्द्राशनिप्रभम् ।
लाघवान्मोचयामास महात्मा वै घटोत्कचः

tamāpatantaṃ saṃprekṣya vaṇimindrāśaniprabham |
lāghavānmocayāmāsa mahātmā vai ghaṭotkacaḥ

भूयश्च निननादोषं क्रोधसंरक्तलोचनः ।
त्रासयामास रौन्यानि युगन्ते जलदो यथा

bhūyaśca ninanādoṣaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ |
trāsayāmāsa raunyāni yugante jalado yathā

तं श्रुत्वा निनिदं घोरं तस्व भीमस्य रक्षसः ।
आचार्यमुसंगम्य भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्

taṃ śrutvā ninidaṃ ghoraṃ tasva bhīmasya rakṣasaḥ |
ācāryamusaṃgamya bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt

यथैव निनन्दो घोरः श्रूयते राक्षसेरितः ।
हैडिम्बो युध्यते नूनं राज्ञा दुर्योधनेन च

yathaiva ninando ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥ |
haiḍimbo yudhyate nūnaṃ rājñā duryodhanena ca

नैष शक्यो हि संग्रामे जेतुं भूतेन केनचित् ।
तत्र गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षितुम्

naiṣa śakyo hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kenacit |
tatra gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣitum

अभिद्रुत्य महाबाहुं राक्षसेन प्रपीडितम् ।
एतद्धि परमं कृत्यं सर्वेषां नः परंतपाः

abhidrutya mahābāhuṃ rākṣasena prapīḍitam |
etaddhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapāḥ

पितामहवचः श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाः ।
उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र कौरवः

pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ |
uttamaṃ javamāsthāya prayayuryatra kauravaḥ

द्रोणश्च सोमदत्तश्च बाह्लीकोऽथ जयद्रथः ।
कृपो भिरिश्रवाः शल्य आवन्त्यः स बृहद्बलः

droṇaśca somadattaśca bāhlīko'tha jayadrathaḥ |
kṛpo bhiriśravāḥ śalya āvantyaḥ sa bṛhadbalaḥ

अश्वत्थामा विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः ।
रथाश्चानेकसाहस्रा ये तेषामनुयायिनः

aśvatthāmā vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ |
rathāścānekasāhasrā ye teṣāmanuyāyinaḥ

अभिद्रुतं परीप्सन्तः पुत्रं दुर्योधनं तव ।
तदनीकमनाधृष्यं पालितं तु महारथैः

abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava |
tadanīkamanādhṛṣyaṃ pālitaṃ tu mahārathaiḥ

पाततायिनमायान्तं प्रेक्ष्य राक्षससत्तमः ।
...कम्पत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतःक

pātatāyinamāyāntaṃ prekṣya rākṣasasattamaḥ |
...kampata mahābāhurmaināka iva parvataḥka

प्रगृह्य विपुलं चापं ज्ञातिभिः परिवारितः ।
शूलमुद्गरहस्तैश्च नानाप्रहरणैरपि

pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ |
śūlamudgarahastaiśca nānāpraharaṇairapi

ततः समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्योधनबलस्य च

tataḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryodhanabalasya ca

धनुषां कूजतां शब्दः सर्वतस्तुमुलो रणे ।
अश्रूयत महाराज वंशानां दह्यतामिव

dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatastumulo raṇe |
aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatāmiva

शस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम् ।
शब्दः समभवद्राजन्गिरीणामिव भिद्यताम्

śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇām |
śabdaḥ samabhavadrājangirīṇāmiva bhidyatām

वीरबाहुविसृष्टानां तोमराणां विशांपते ।
रूपमासीद्वियत्स्थानां सर्पाणामिव सर्पताम्

vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tomarāṇāṃ viśāṃpate |
rūpamāsīdviyatsthānāṃ sarpāṇāmiva sarpatām

ततः परमसंक्रुद्धो विष्फार्य सुमहद्धनुः ।
राक्षसन्द्रो महाबाहुर्विनदन्भैरव रवम्

tataḥ paramasaṃkruddho viṣphārya sumahaddhanuḥ |
rākṣasandro mahābāhurvinadanbhairava ravam

आचार्यस्यार्धचन्द्रेण क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम् ।
सोमदत्तस्य भल्लेन ध्वजं चोन्मथ्य चानदत्

ācāryasyārdhacandreṇa kruddhaściccheda kārmukam |
somadattasya bhallena dhvajaṃ conmathya cānadat

बाह्लीकं च त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
कृपमेकेन विव्याध चित्रसेनं त्रिभिः शरैः

bāhlīkaṃ ca tribhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare |
kṛpamekena vivyādha citrasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च ।
जत्रुदेशे समासाद्य विकर्णं समताडयत्

pūrṇāyatavisṛṣṭena samyakpraṇihitena ca |
jatrudeśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayat

न्यषीदत्स्वरथोपस्थे शोणितेन परिप्लुतः ।
ततः पुनरमेयात्मा नाराचान्दश पञ्च च

nyaṣīdatsvarathopasthe śoṇitena pariplutaḥ |
tataḥ punarameyātmā nārācāndaśa pañca ca

भूरिश्रवसि संक्रुद्धः प्राहिणोद्भरतर्षभ ।
ते वर्म भित्त्वा तस्याशु विविशुर्धरणीतलम्

bhūriśravasi saṃkruddhaḥ prāhiṇodbharatarṣabha |
te varma bhittvā tasyāśu viviśurdharaṇītalam

विविंशतेश्च द्रौणेश्च यन्तारौ समताडयत् ।
तौ पेततू रथोपस्थे रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्

viviṃśateśca drauṇeśca yantārau samatāḍayat |
tau petatū rathopasthe raśmīnutsṛjya vājinām

सिन्धुराज्ञोऽर्धचन्द्रेण वाराहं स्वर्णभूषितम् ।
उन्ममाथ महाराज द्वितीयेनाच्छिनद्धनुः

sindhurājño'rdhacandreṇa vārāhaṃ svarṇabhūṣitam |
unmamātha mahārāja dvitīyenācchinaddhanuḥ

चतुर्भिरथ नाराचैरावन्त्यस्य महात्मनः ।
जघान चतुरो वाहान्क्रोधसंरक्तलोचनः

caturbhiratha nārācairāvantyasya mahātmanaḥ |
jaghāna caturo vāhānkrodhasaṃraktalocanaḥ

पूर्णायतविसृष्टेन पीतेन निशितेन च ।
निर्बिभेद महाराज राजपुत्रं बृहद्बलम्

pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena ca |
nirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalam

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ।
भृशं क्रोधेन चाविष्टो रथस्थो राक्षसाधिपः

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat |
bhṛśaṃ krodhena cāviṣṭo rathastho rākṣasādhipaḥ

चिक्षेप निशितांस्तीक्ष्णाञ्छरानाशीविषोपमान् ।
बिभिदुस्ते महाराज शल्यं युद्धविशारदम्

cikṣepa niśitāṃstīkṣṇāñcharānāśīviṣopamān |
bibhiduste mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradam