अध्याय 66: ब्रह्मा वासुदेव का रहस्य बताते हैं

ततः स भगवान्देवो लोकानामीश्वरेश्वरः ।
ब्रह्माणं प्रत्युवाचेदं स्रिग्धगम्भीरया गिरा

tataḥ sa bhagavāndevo lokānāmīśvareśvaraḥ |
brahmāṇaṃ pratyuvācedaṃ srigdhagambhīrayā girā

विदितं तात योगान्मे सर्वमेतत्तवेप्सितम् ।
तथा तद्भवितेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

viditaṃ tāta yogānme sarvametattavepsitam |
tathā tadbhavitetyuktvā tatraivāntaradhīyata

ततो देवर्षिगन्धर्वा विस्मयं परमं गताः ।
कौतूहलपराः सर्वे पितामहमथाब्रुवन्

tato devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ |
kautūhalaparāḥ sarve pitāmahamathābruvan

कोन्वयं यो भगवता प्रणम्य विनयाद्विभो ।
वाग्भिः स्तुतो वरिष्ठाभिः श्रोतुमिच्छाम तं वयम्

konvayaṃ yo bhagavatā praṇamya vinayādvibho |
vāgbhiḥ stuto variṣṭhābhiḥ śrotumicchāma taṃ vayam

एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाच पितामहः ।
देवब्रह्मर्षिगन्धर्वान्सर्वान्मधुरया गिरा

evamuktastu bhagavānpratyuvāca pitāmahaḥ |
devabrahmarṣigandharvānsarvānmadhurayā girā

यत्तत्परं भविष्यं च भवितव्यं च यत्परम् ।
भूतात्मा च प्रभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम्

yattatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yatparam |
bhūtātmā ca prabhuścaiva brahma yacca paraṃ padam

तेनास्मि कृतसंवादः प्रसन्नेन सुरर्षभाः ।
जगतोऽनुग्रहार्थाय याचितो मे जगत्पतिः ।

tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ prasannena surarṣabhāḥ |
jagato'nugrahārthāya yācito me jagatpatiḥ |

मानुषं लोकमातिष्ठ वासुदेव इति श्रुतः ।
अस्रुराणां वधार्थाय संभवस्व महीतले

mānuṣaṃ lokamātiṣṭha vāsudeva iti śrutaḥ |
asrurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale

संग्रामे निहता ये ते दैत्यदानवराक्षसाः ।
त इमे नृषु संभूता घोररूपा महाबलाः

saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ |
ta ime nṛṣu saṃbhūtā ghorarūpā mahābalāḥ

तेषां वधार्थं भगवान्नरेण सहितो वशी ।
मानुषीं योनिमास्थाय चरिष्यति महीतले

teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavānnareṇa sahito vaśī |
mānuṣīṃ yonimāsthāya cariṣyati mahītale

नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ ।
सहितो मानुषे लोके संभूतावमितद्युती

naranārāyaṇau yau tau purāṇāvṛṣisattamau |
sahito mānuṣe loke saṃbhūtāvamitadyutī

अजेयौ समरे यत्तौ सहितैरमरैरपि ।
मूढास्त्वेतौ न जानन्ति नरनारायणावृषी

ajeyau samare yattau sahitairamarairapi |
mūḍhāstvetau na jānanti naranārāyaṇāvṛṣī

तस्याहमग्रजः पुत्रः सर्वस्य जगतः प्रभुः ।
वासुदेवोऽर्चनीयो वः सर्वलोकमहेश्वरः

tasyāhamagrajaḥ putraḥ sarvasya jagataḥ prabhuḥ |
vāsudevo'rcanīyo vaḥ sarvalokamaheśvaraḥ

तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित्सुरसत्तमाः ।
नावज्ञेयो महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः

tathā manuṣyo'yamiti kadācitsurasattamāḥ |
nāvajñeyo mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

एतत्परमकं गुह्यमेतत्परमकं पदम् ।
एतत्परमकं ब्रह्म एतत्परमकं यशः

etatparamakaṃ guhyametatparamakaṃ padam |
etatparamakaṃ brahma etatparamakaṃ yaśaḥ

एतदक्षरमव्यक्तमेतद्वै शाश्वतं महः ।
यत्तत्पुरुषसंज्ञं वै गीयते ज्ञायते न च

etadakṣaramavyaktametadvai śāśvataṃ mahaḥ |
yattatpuruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jñāyate na ca

एतत्परमकं तेज एतत्परमकं सुखम् ।
एतत्परमकं सत्यं कीर्तितं विश्वकर्मणा

etatparamakaṃ teja etatparamakaṃ sukham |
etatparamakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā

तस्मात्सेन्द्रैः सुरैः सर्वैर्लोकैश्चामितविक्रमःक ।
नावज्ञेयो वासुदेवो मानुषोऽयमिति प्रभुः

tasmātsendraiḥ suraiḥ sarvairlokaiścāmitavikramaḥka |
nāvajñeyo vāsudevo mānuṣo'yamiti prabhuḥ

यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्स मन्दधीः ।
हृषीकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधमम्

yaśca mānuṣamātro'yamiti brūyātsa mandadhīḥ |
hṛṣīkeśamavajñānāttamāhuḥ puruṣādhamam

योगिनं तं महात्मानं प्रविष्टं मानुषीं तनुम् ।
अवमन्येद्वासुदेवं तमाहुस्तमसं जनाः

yoginaṃ taṃ mahātmānaṃ praviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanum |
avamanyedvāsudevaṃ tamāhustamasaṃ janāḥ

देवं चराचरात्मानं श्रीवत्साङ्कं सुवर्चसम् ।
पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्तामसं बुधाः

devaṃ carācarātmānaṃ śrīvatsāṅkaṃ suvarcasam |
padmanābhaṃ na jānāti tamāhustāmasaṃ budhāḥ

किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयंकरम् ।
अवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मञ्जति

kirīṭakaustubhadharaṃ mitrāṇāmabhayaṃkaram |
avajānanmahātmānaṃ ghore tamasi mañjati

एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लोकानामीश्वरेश्वरः ।
वासुदेवो नमस्कार्यः सर्वलोकैः सुरोत्तमाः ।
तस्यामहात्माजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पतिः

evaṃ viditvā tattvārthaṃ lokānāmīśvareśvaraḥ |
vāsudevo namaskāryaḥ sarvalokaiḥ surottamāḥ |
tasyāmahātmājo brahmā sarvasya jagataḥ patiḥ

एवमुक्त्वा स भगवान्देवान्सर्षिगकणान्पुरा ।
विसृज्य सर्वभूतानि जगाम भवनं स्वकम्

evamuktvā sa bhagavāndevānsarṣigakaṇānpurā |
visṛjya sarvabhūtāni jagāma bhavanaṃ svakam

ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि च ।
कथां तां ब्रह्मणा गीतां श्रुत्वा प्रीता दिवं ययुः

tato devāḥ sagandharvā munayo'psaraso'pi ca |
kathāṃ tāṃ brahmaṇā gītāṃ śrutvā prītā divaṃ yayuḥ

एतच्छ्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम्

etacchrutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
vāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanam

रामस्य जामदग्न्यस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः ।
व्यासनारदयोश्चापि सकाशाद्भरतर्षभ

rāmasya jāmadagnyasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ |
vyāsanāradayoścāpi sakāśādbharatarṣabha

एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम् ।
वासुदेवं महात्मानं लोकानामीश्वरेश्वरम्

etamarthaṃ ca vijñāya śrutvā ca prabhumavyayam |
vāsudevaṃ mahātmānaṃ lokānāmīśvareśvaram

यस्य चैवात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पिता ।
कथं न वासुदेवोऽयमर्च्यश्चेज्यश्च मानवैः

yasya caivātmajo brahmā sarvasya jagataḥ pitā |
kathaṃ na vāsudevo'yamarcyaścejyaśca mānavaiḥ

वारितोऽसि मया तात मुनिर्भिर्वेदपारगैः ।
मा गच्छ संयुगं तेन वासुदेवेन धन्विना

vārito'si mayā tāta munirbhirvedapāragaiḥ |
mā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhanvinā

मा पाण्डवैः सार्धमिति तत्त्वं मोहान्न बुध्यसे ।
मन्ये त्वां राक्षसं क्रूरं तथा चासि तमोवृतः

mā pāṇḍavaiḥ sārdhamiti tattvaṃ mohānna budhyase |
manye tvāṃ rākṣasaṃ krūraṃ tathā cāsi tamovṛtaḥ

यस्माद्द्विषसि गोविन्दं पाण्डवं तं धनञ्जयम् ।
नरनारायणौ देवी कोऽन्यो द्विष्याद्धि मानवः

yasmāddviṣasi govindaṃ pāṇḍavaṃ taṃ dhanañjayam |
naranārāyaṇau devī ko'nyo dviṣyāddhi mānavaḥ

तस्माद्ब्रवीमि ते राजन्नेष वै शाश्वतोऽव्ययः ।
सर्कवलोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः

tasmādbravīmi te rājanneṣa vai śāśvato'vyayaḥ |
sarkavalokamayo nityaḥ śāstā dhātā dharo dhruvaḥ

यो धारयति लोकांस्त्रींश्चराचरगुरुः प्रभुः ।
योद्धा जयश्च जेता च सर्वप्रकृतिरीश्वरः

yo dhārayati lokāṃstrīṃścarācaraguruḥ prabhuḥ |
yoddhā jayaśca jetā ca sarvaprakṛtirīśvaraḥ

राजन्सर्वमयो ह्येष तमोरागविवर्जितः ।
यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः

rājansarvamayo hyeṣa tamorāgavivarjitaḥ |
yataḥ kṛṣṇastato dharmo yato dharmastato jayaḥ

तस्य माहात्म्ययोगेन योगेनात्ममयेन च ।
धृताः पाण्डुसुता राजञ्जयश्चैषां भविष्यति

tasya māhātmyayogena yogenātmamayena ca |
dhṛtāḥ pāṇḍusutā rājañjayaścaiṣāṃ bhaviṣyati

श्रेयोयुक्तां सदा बुद्धिं पाण्‍डवानां दधाति यः ।
बलं चैव रणे नित्यं भयेभ्यश्चैव रक्षति

śreyoyuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇ‍ḍavānāṃ dadhāti yaḥ |
balaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaścaiva rakṣati

स एष शाश्वतो देवाः सर्वगुह्यमयः शिवः ।
वासुदेव इति ज्ञेयो यन्मां पृच्छसि भारत

sa eṣa śāśvato devāḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ |
vāsudeva iti jñeyo yanmāṃ pṛcchasi bhārata

ब्राह्मणैः क्षत्रिकयैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः ।
सेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिःक

brāhmaṇaiḥ kṣatrikayairvaiśyaiḥ śūdraiśca kṛtalakṣaṇaiḥ |
sevyate'bhyarcyate caiva nityayuktaiḥ svakarmabhiḥka

द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च ।
सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन वै

dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca |
sātvataṃ vidhimāsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena vai

स एष सर्वं सुरमर्त्यलोकं
समुद्रकक्ष्यान्तरितां पुरीं च ।
युगेयुगे मानुषं चैव वासं
पुनःपुनः सृजते वासुदेवाःक

sa eṣa sarvaṃ suramartyalokaṃ
samudrakakṣyāntaritāṃ purīṃ ca |
yugeyuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ
punaḥpunaḥ sṛjate vāsudevāḥka