अध्याय 59: भीष्म पर श्रीकृष्ण का सुदर्शन उठाना

प्रतिज्ञाते ततस्तस्मिन्युद्धे भीष्मेण दारुणे ।
क्रोधितो मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः

pratijñāte tatastasminyuddhe bhīṣmeṇa dāruṇe |
krodhito mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ

भीष्मः किमकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु भारत ।
पितामहे वा पञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

bhīṣmaḥ kimakarottatra pāṇḍaveyeṣu bhārata |
pitāmahe vā pañcālāstanmamācakṣva sañjaya

गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत ।
पश्चिमां दिशमास्थाय स्थिते चापि दिवाकरे

gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani bhārata |
paścimāṃ diśamāsthāya sthite cāpi divākare

जयं प्राप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्ससु ।
सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव

jayaṃ prāpteṣu hṛṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātsasu |
sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratastava

अभ्ययाञ्जवनैरश्वैः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्च सर्वशः

abhyayāñjavanairaśvaiḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
mahatyā senayā guptastava putraiśca sarvaśaḥ

प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनायात्तव भारत

prāvartata tato yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
asmākaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhamanāyāttava bhārata

घनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम् ।
महान्समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम्

ghanuṣāṃ kūjatāṃ tatra talānāṃ cābhihanyatām |
mahānsamabhavacchabdo girīṇāmiva dīryatām

तिष्ठ स्थितोऽस्मि विद्ध्यैनं निवर्तस्व स्थिरो भव ।
स्थिरोऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दोऽश्रूयत सर्वशः

tiṣṭha sthito'smi viddhyainaṃ nivartasva sthiro bhava |
sthiro'smi praharasveti śabdo'śrūyata sarvaśaḥ

काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च ।
शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूद्ध्वनिः

kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhvajeṣu ca |
śilānāmiva śaileṣu patitānāmabhūddhvaniḥ

पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः ।
व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशोऽथ सहस्रशः

patitānyuttamāṅgāni bāhavaśca vibhūṣitāḥ |
vyaceṣṭanta mahīṃ prāpya śataśo'tha sahasraśaḥ

हृतोत्तमाह्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः ।
प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाःक

hṛtottamāhgāḥ kecittu tathaivodyatakārmukāḥ |
pragṛhītāyudhāścāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥka

प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी ।
मातङ्गाङ्गशिला रौद्रा मांसशोणितकर्दमा

prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī |
mātaṅgāṅgaśilā raudrā māṃsaśoṇitakardamā

वरश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा ।
परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी

varaśvanaranāgānāṃ śarīraprabhavā tadā |
paralokārṇavamukhī gṛdhragomāyumodinī

न दृष्टं न श्रुतं वापि युद्धमेतादृशं नृप ।
यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत

na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ vāpi yuddhametādṛśaṃ nṛpa |
yathā tava sutānāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata

नासीद्रथपथस्तत्र यौधैर्युधि निपातितैः ।
गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिश्रृङ्गैनिरवावृतः

nāsīdrathapathastatra yaudhairyudhi nipātitaiḥ |
gajaiśca patitairnīlairgiriśrṛṅgainiravāvṛtaḥ

विकीर्णैः कवचैश्चित्रैः शिरस्त्रणैश्च मारिष ।
शुशुभे तद्राणस्थानं शरदीव नभस्तलम्

vikīrṇaiḥ kavacaiścitraiḥ śirastraṇaiśca māriṣa |
śuśubhe tadrāṇasthānaṃ śaradīva nabhastalam

विनिर्भिन्नाः शरैः केचिदन्त्रापीडप्रकर्षिणः ।
अभीताः समरे शत्रूनभ्यधावन्त दर्पिताः

vinirbhinnāḥ śaraiḥ kecidantrāpīḍaprakarṣiṇaḥ |
abhītāḥ samare śatrūnabhyadhāvanta darpitāḥ

तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल ।
मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे

tāta bhrātaḥ sakhe bandho vayasya mama mātula |
mā māṃ parityajetyanye cukruśuḥ patitā raṇe

अथाभ्येहि त्वमागच्छ किं भीतोसि क्व यास्यसि ।
स्थितोऽहं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशुः

athābhyehi tvamāgaccha kiṃ bhītosi kva yāsyasi |
sthito'haṃ samare mā bhairiti cānye vicukruśuḥ

तत्र भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः ।
मुमीच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव

tatra bhīṣmaḥ śāntanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ |
mumīca bāṇāndīptāgrānahīnāśīviṣāniva

शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः ।
जघान पाण्डवरथानादिश्य भारतर्षभ

śarairekāyanīkurvandiśaḥ sarvā yatavrataḥ |
jaghāna pāṇḍavarathānādiśya bhāratarṣabha

स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते

sa nṛtyanvai rathopasthe darśayanpāṇilāghavam |
alātacakravadrājaṃstatra tatra sma dṛśyate

तमेकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयैः सह ।
अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात्

tamekaṃ samare śūraṃ pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha |
anekaśatasāhasraṃ samapaśyanta lāghavāt

मायाकृतात्मानमिव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे ।
पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः

māyākṛtātmānamiva bhīṣmaṃ tatra sma menire |
pūrvasyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā pratīcyāṃ dadṛśurjanāḥ

उदीच्यां चैवमालोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो ।
एवं स समरे शूरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत

udīcyāṃ caivamālokya dakṣiṇasyāṃ punaḥ prabho |
evaṃ sa samare śūro gāṅgeyaḥ pratyadṛśyata

न चैवं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति वीक्षितुम् ।
विशिखानेव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्बहून्

na caivaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaścicchaknoti vīkṣitum |
viśikhāneva paśyanti bhīṣmacāpacyutānbahūn

कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम् ।
व्याक्रोशन्त रणे तत्र नरा बहुविधा बहु

kurvāṇaṃ samare karma sūdayānaṃ ca vāhinīm |
vyākrośanta raṇe tatra narā bahuvidhā bahu

अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव ।
शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचोदिताः

amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṃ pitaraṃ tava |
śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicoditāḥ

भीष्माग्निमभिसंक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः ।
न हि मोघः शरः कश्चिदासीद्भीष्मस्य संयुगे

bhīṣmāgnimabhisaṃkruddhaṃ vināśāya sahasraśaḥ |
na hi moghaḥ śaraḥ kaścidāsīdbhīṣmasya saṃyuge

नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुयोधिनः ।
भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुखेन पतत्रिणा

naranāgāśvakāyeṣu bahutvāllaghuyodhinaḥ |
bhinattyekena bāṇena sumukhena patatriṇā

गजं कंकटसन्नद्धं वज्रेणेव शिलोच्चयम् ।
द्वौ त्रीनपि गजारोहान्पिण्डितान्वर्मितानपि

gajaṃ kaṃkaṭasannaddhaṃ vajreṇeva śiloccayam |
dvau trīnapi gajārohānpiṇḍitānvarmitānapi

नाराचेन सुमुक्तेन निजघान पिता तव ।
यो यो भीष्मं नरव्याघ्रमभ्येति युधि कश्चन

nārācena sumuktena nijaghāna pitā tava |
yo yo bhīṣmaṃ naravyāghramabhyeti yudhi kaścana

मुहूर्तदृष्टः स मया पतितो भुवि दृश्यते ।
एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः

muhūrtadṛṣṭaḥ sa mayā patito bhuvi dṛśyate |
evaṃ sā dharmarājasya vadhyamānā mahācamūḥ

भीष्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत संहस्रधा ।
प्राकम्पत महासेना शरवर्षेण तापिता

bhīṣmeṇātulavīryeṇa vyaśīryata saṃhasradhā |
prākampata mahāsenā śaravarṣeṇa tāpitā

पश्यतो वासुदेवस्य पार्थस्याथ शिखण्डिनः ।
यतमानाऽपि ते वीरा द्रवमाणान्महारथान्

paśyato vāsudevasya pārthasyātha śikhaṇḍinaḥ |
yatamānā'pi te vīrā dravamāṇānmahārathān

नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान् ।
महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः

nāśaknuvanvārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitān |
mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ

अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः ।
आविद्धरनागाश्वं पतितध्वजकूबरम्

abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ |
āviddharanāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram

अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ।
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा

anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtamacetanam |
jaghānātra pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tathā

प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ।
विमुच्य कवचान्यन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः

priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ |
vimucya kavacānyanye pāṇḍuputrasya sainikāḥ

विनुक्तकेशा धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत ।
तद्गोकुलमिवोद्धान्तमुद्धान्तरथयूथपम्

vinuktakeśā dhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata |
tadgokulamivoddhāntamuddhāntarathayūthapam

ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ।
प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः

dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyamārtasvaraṃ tadā |
prabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ

उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ।
असं स कालः संप्राप्तः पार्थ पस्तेऽभिकाङ्क्षितः

uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya rathamuttamam |
asaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha paste'bhikāṅkṣitaḥ

प्रहरस्व नरव्याघ्र न चेन्मोहाद्विमुह्यसे ।
यत्त्वया कथितं वीर पुरा राज्ञां समागमे ।

praharasva naravyāghra na cenmohādvimuhyase |
yattvayā kathitaṃ vīra purā rājñāṃ samāgame |

भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् ।
सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे

bhīṣmadroṇamukhānsarvāndhārtarāṣṭrasya sainikān |
sānubandhānhaniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge

इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिन्दम ।
बीभत्सो पश्य सैन्यं स्वं भज्यमानं ततस्ततः

iti tatkuru kaunteya satyaṃ vākyamarindama |
bībhatso paśya sainyaṃ svaṃ bhajyamānaṃ tatastataḥ

द्रवतश्च महीपालान्पश्य यौधिष्ठिरे बले ।
दृष्ट्वा हि भीष्मं समरे व्यात्ताननमिवान्तकम्

dravataśca mahīpālānpaśya yaudhiṣṭhire bale |
dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ samare vyāttānanamivāntakam

भयार्ताः प्रपलायन्ते सिंहात्क्षुद्रमृगा इव ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच वासुदेवं धनंजयः

bhayārtāḥ prapalāyante siṃhātkṣudramṛgā iva |
evamuktaḥ pratyuvāca vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ

नोदयाश्वान्यतो भीष्मो विगाहे तद्वलार्णवम् ।
पातयिष्यामि दुर्धर्षं वृद्धं कुरुपितामहम्

nodayāśvānyato bhīṣmo vigāhe tadvalārṇavam |
pātayiṣyāmi durdharṣaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham

ततोऽश्वान्रजतप्रकख्यान्नोदयामास माधवः ।
यतो भीष्मरथो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिमानिव

tato'śvānrajataprakakhyānnodayāmāsa mādhavaḥ |
yato bhīṣmaratho rājanduṣprekṣyo raśmimāniva

ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् ।
दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यतमाहवे

tatastatpunarāvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat |
dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyatamāhave

ततो भीष्मःक कुरुश्रेष्ठ सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
धनञ्जयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत्

tato bhīṣmaḥka kuruśreṣṭha siṃhavadvinadanmuhuḥ |
dhanañjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣairavākirat

क्षणेन स रथस्तस्य सहयः कसहसारथिः ।
शरवर्षेण महता संछन्नो न प्रकाशते

kṣaṇena sa rathastasya sahayaḥ kasahasārathiḥ |
śaravarṣeṇa mahatā saṃchanno na prakāśate

वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्त्ववान् ।
चोदयामास तानश्वान्विभिन्नान्भीष्मसायकैः

vāsudevastvasaṃbhrānto dhairyamāsthāya sattvavān |
codayāmāsa tānaśvānvibhinnānbhīṣmasāyakaiḥ

ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिःस्वनम् ।
पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्वा त्रिभिः शरैः

tataḥ pārtho dhanurgṛhya divyaṃ jaladaniḥsvanam |
pātayāmāsa bhīṣmasya dhanuśchitvā tribhiḥ śaraiḥ

स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः ।
निमिषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव

sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punaranyanmahaddhanuḥ |
nimiṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava

विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिःस्वनम् ।
अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः

vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanurjaladaniḥsvanam |
athāsya tadapi kruddhaściccheda dhanurarjunaḥ

तस्य तत्पूजयामास लाघवं शन्तनोः सुतः ।
साधु पार्थ महाबाहो साधु भो पाण्डुनन्दन

tasya tatpūjayāmāsa lāghavaṃ śantanoḥ sutaḥ |
sādhu pārtha mahābāho sādhu bho pāṇḍunandana

त्वय्येवैतद्युक्तरूपं महत्कर्म धनंजय ।
प्रीतोऽस्मि सुभृशं पुत्र कुरु युद्धं मया सह

tvayyevaitadyuktarūpaṃ mahatkarma dhanaṃjaya |
prīto'smi subhṛśaṃ putra kuru yuddhaṃ mayā saha

इति पार्थं प्रशस्याथ प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः ।
मुमोच समरे वीरः शरान्पार्थरथं प्रति

iti pārthaṃ praśasyātha pragṛhyānyanmahaddhanuḥ |
mumoca samare vīraḥ śarānpārtharathaṃ prati

अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम् ।
मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलान्व्यचरल्लुघु

adarśayadvāsudevo hayayāne paraṃ balam |
moghānkurvañśarāṃstasya maṇḍalānvyacarallughu

तथा भीष्मस्तु सुदृढं वासुदेवधनंजयौ ।
विव्याध निशितैर्बाणैः सर्वगात्रेषु भारत

tathā bhīṣmastu sudṛḍhaṃ vāsudevadhanaṃjayau |
vivyādha niśitairbāṇaiḥ sarvagātreṣu bhārata

शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ ।
गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लेखनाङ्क्तितौ

śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau |
govṛṣāviva saṃrabdhau viṣāṇollekhanāṅktitau

पुनश्चापि सुसंरब्धः शरैः शतसहस्रशः ।
कृष्णयोर्युधि संरब्धो भीष्माः प्राच्छादयद्दिशः ।
पार्थोऽपि समरे क्रुद्धो भीष्मस्यावारयद्दिशः

punaścāpi susaṃrabdhaḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ |
kṛṣṇayoryudhi saṃrabdho bhīṣmāḥ prācchādayaddiśaḥ |
pārtho'pi samare kruddho bhīṣmasyāvārayaddiśaḥ

वार्ष्णेयं च शरैस्तीक्ष्णैः कम्पयामास रोषितः ।
मुहुरभ्यर्दयन्भीष्मः प्रहस्य स्वनवत्तदा

vārṣṇeyaṃ ca śaraistīkṣṇaiḥ kampayāmāsa roṣitaḥ |
muhurabhyardayanbhīṣmaḥ prahasya svanavattadā

ततस्तु कृष्णः समरे दृष्ट्वा भीष्मपराक्रमम् ।
संप्रेक्ष्य च महाबाहुः पार्थस्य मृदुयुद्धताम्

tatastu kṛṣṇaḥ samare dṛṣṭvā bhīṣmaparākramam |
saṃprekṣya ca mahābāhuḥ pārthasya mṛduyuddhatām

भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि ।
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः

bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantamaniśaṃ yudhi |
pratapantamivādityaṃ madhyamāsādya senayoḥ

वारन्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ।
युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले

vāranvarānvinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān |
yugāntamiva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale

अमृष्यमाणो भगवान्केशवः परवीरहा ।
अचिन्तयदमेयात्मा नास्ति यौधिष्ठिरं बलम्

amṛṣyamāṇo bhagavānkeśavaḥ paravīrahā |
acintayadameyātmā nāsti yaudhiṣṭhiraṃ balam

एकाह्ना हि रणे भीष्मो नाशयेद्देवदानवान् ।
किं नु पाण्डुसुतान्युद्धे सबलान्सपदानुगान्

ekāhnā hi raṇe bhīṣmo nāśayeddevadānavān |
kiṃ nu pāṇḍusutānyuddhe sabalānsapadānugān

द्रवते च महासैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः ।
एते च कौरवास्तूर्णं प्रभग्नान्वीक्ष्य सोमकान्

dravate ca mahāsainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
ete ca kauravāstūrṇaṃ prabhagnānvīkṣya somakān

प्राद्रवन्ति रणे दृष्ट्वा हर्षयन्तः पितामहम् ।
सोहं भीष्मं निहन्म्यद्य पाण्डवार्थाय दंशितः

prādravanti raṇe dṛṣṭvā harṣayantaḥ pitāmaham |
sohaṃ bhīṣmaṃ nihanmyadya pāṇḍavārthāya daṃśitaḥ

भारमेतं विनेष्यामि पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अर्जुनो हि शरैस्तीक्ष्णैर्वध्यमानोऽपि संयुगे

bhārametaṃ vineṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
arjuno hi śaraistīkṣṇairvadhyamāno'pi saṃyuge

कर्तव्यं नाभिजानाति रणे भीष्मस्य गौरवात् ।
तथा चिन्तयतस्तस्य भूय एव पितामहः ।
प्रेषयामास संक्रुद्धः शरान्पार्थरथं प्रति

kartavyaṃ nābhijānāti raṇe bhīṣmasya gauravāt |
tathā cintayatastasya bhūya eva pitāmahaḥ |
preṣayāmāsa saṃkruddhaḥ śarānpārtharathaṃ prati

तेषां बहुत्वासु भृसं शराणां
दिशश्च सर्वाः पिहिता बभूवुः ।
न चान्तरिक्षं न दिशो न भूमि-
र्न भास्करोऽदृश्यत रश्मिमालीक

teṣāṃ bahutvāsu bhṛsaṃ śarāṇāṃ
diśaśca sarvāḥ pihitā babhūvuḥ |
na cāntarikṣaṃ na diśo na bhūmi-
rna bhāskaro'dṛśyata raśmimālīka

ववुश्च वातास्तुमुलाः सधूमा
दिशश्च सर्वाः क्षुभिता बभूवुः ।
द्रोणो विकर्णोऽथ जयद्रथश्च
भूरिश्रवाः कृतवर्मा कृपश्च

vavuśca vātāstumulāḥ sadhūmā
diśaśca sarvāḥ kṣubhitā babhūvuḥ |
droṇo vikarṇo'tha jayadrathaśca
bhūriśravāḥ kṛtavarmā kṛpaśca

श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा
विन्दानुविन्दौ च सुदक्षिणश्च ।
प्राच्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे
वसातयः क्षुद्रकमालवाश्च

śrutāyurambaṣṭhapatiśca rājā
vindānuvindau ca sudakṣiṇaśca |
prācyāśca sauvīragaṇāśca sarve
vasātayaḥ kṣudrakamālavāśca

किरीटिनं त्वरमाणाभिस्रु-
र्निदेशगाः शान्तनवस्य राज्ञः ।
तं वाजिपादातरथौघजालै-
रनेकसाहस्रशतैर्ददर्श

kirīṭinaṃ tvaramāṇābhisru-
rnideśagāḥ śāntanavasya rājñaḥ |
taṃ vājipādātarathaughajālai-
ranekasāhasraśatairdadarśa

किरीटिनं संपरिवार्यमाणं
शिनेर्नप्ता वारणयूथपैश्च ।
ततस्तु दृष्ट्वार्जुनवासुदेवौ
पदातिनागाश्वरथैः समन्तात्

kirīṭinaṃ saṃparivāryamāṇaṃ
śinernaptā vāraṇayūthapaiśca |
tatastu dṛṣṭvārjunavāsudevau
padātināgāśvarathaiḥ samantāt

अभिद्रुतौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ
शिनिप्रवीरोऽभिससार तूर्णम् ।
स तान्यनीकानि महाधनुष्मान्
शिनिप्रवीरः सहसाऽभिपत्य

abhidrutau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau
śinipravīro'bhisasāra tūrṇam |
sa tānyanīkāni mahādhanuṣmān
śinipravīraḥ sahasā'bhipatya

चकार साहाय्यमथार्जुनस्य
विष्णुर्यथा वृत्रनिषूदनस्य ।
विशीर्णनागाश्वरथध्वजौघं
भीष्मेण वित्रासितसर्वयोधम्

cakāra sāhāyyamathārjunasya
viṣṇuryathā vṛtraniṣūdanasya |
viśīrṇanāgāśvarathadhvajaughaṃ
bhīṣmeṇa vitrāsitasarvayodham

युधिष्ठिरानीकमभिद्रवन्तं
प्रोवाच संदृश्य शिनिप्रवीरः ।
क्व क्षत्रिया यास्यथ नैष धर्मः
सतां पुरस्तात्कथितः पुराणैः

yudhiṣṭhirānīkamabhidravantaṃ
provāca saṃdṛśya śinipravīraḥ |
kva kṣatriyā yāsyatha naiṣa dharmaḥ
satāṃ purastātkathitaḥ purāṇaiḥ

मा स्वां प्रतिज्ञां त्यजत प्रवीराः
स्वं वीरधर्मं परिपालयध्वम् ।
तान्वासवानन्तरजो निशाम्य
नरेन्द्रमुख्यान्द्रवतः समन्तात्

mā svāṃ pratijñāṃ tyajata pravīrāḥ
svaṃ vīradharmaṃ paripālayadhvam |
tānvāsavānantarajo niśāmya
narendramukhyāndravataḥ samantāt

पार्थस्य दृष्टवा मृदुयुद्धातां च
भीष्मं च सङ्ख्ये समुदीर्यमाणम् ।
अमृष्यमाणः स ततो महात्मा
यशस्विनं सर्वदशार्हभर्ता

pārthasya dṛṣṭavā mṛduyuddhātāṃ ca
bhīṣmaṃ ca saṅkhye samudīryamāṇam |
amṛṣyamāṇaḥ sa tato mahātmā
yaśasvinaṃ sarvadaśārhabhartā

उवाच शैनेयमभिप्रशंसन्
दृष्ट्वा कुरूनापततः समग्रान् ।
ये यान्ति ते यान्तु शिनिप्रवीर
येऽपि स्थिताः सात्वत तेऽपि यान्तु

uvāca śaineyamabhipraśaṃsan
dṛṣṭvā kurūnāpatataḥ samagrān |
ye yānti te yāntu śinipravīra
ye'pi sthitāḥ sātvata te'pi yāntu

भीष्मं रथात्पश्य निपात्यमानं
द्रोणं च सङ्ख्ये सगणं मयाऽद्य ।
न सारथेः सात्वत कौरवाणां
क्रुद्धस्य मुच्येत रणेऽद्य कश्चित्

bhīṣmaṃ rathātpaśya nipātyamānaṃ
droṇaṃ ca saṅkhye sagaṇaṃ mayā'dya |
na sāratheḥ sātvata kauravāṇāṃ
kruddhasya mucyeta raṇe'dya kaścit

तस्मादहं गृह्य रथाङ्गमुग्रं
प्राणं हरिष्यामि महाव्रतस्य ।
निहत्य भीष्मं सगणं तथाजौ
द्रोणं च शैनेय रथप्रवीरौ

tasmādahaṃ gṛhya rathāṅgamugraṃ
prāṇaṃ hariṣyāmi mahāvratasya |
nihatya bhīṣmaṃ sagaṇaṃ tathājau
droṇaṃ ca śaineya rathapravīrau

संपादयिष्याम्यहमद्य हृष्टः

saṃpādayiṣyāmyahamadya hṛṣṭaḥ

इतीदमुक्त्वा स महानुभावः
सस्मार चक्रं निशितं पुराणम् ।
सुदर्शनं चिन्तितमात्रमेव
तस्याग्रहस्तं स्वयमारुरोह

itīdamuktvā sa mahānubhāvaḥ
sasmāra cakraṃ niśitaṃ purāṇam |
sudarśanaṃ cintitamātrameva
tasyāgrahastaṃ svayamāruroha

तच्चक्रपद्मं प्रगृहीतमाजौ
रराज नारायणबाहुनालम् ।
यथादिपद्मं तरुणार्कवर्णं
रराज नारायणनाभिजातमक्

taccakrapadmaṃ pragṛhītamājau
rarāja nārāyaṇabāhunālam |
yathādipadmaṃ taruṇārkavarṇaṃ
rarāja nārāyaṇanābhijātamak

तत्कृष्णकोपोदयसूर्यबुद्धं
क्षुरान्ततीक्ष्णाग्रसुजातपत्रम् ।
तेस्यैव देहोरुसरःप्ररूढं
रराज नारायणबाहुनालम्

tatkṛṣṇakopodayasūryabuddhaṃ
kṣurāntatīkṣṇāgrasujātapatram |
tesyaiva dehorusaraḥprarūḍhaṃ
rarāja nārāyaṇabāhunālam

वेगेन कृष्मः प्रससार भीष्मम्

vegena kṛṣmaḥ prasasāra bhīṣmam

घनो यथा खे तडितावनद्धः

ghano yathā khe taḍitāvanaddhaḥ

तमात्तचक्रं प्रणदन्तमुच्चैः
क्रुद्धं महेन्द्रावरजं समीक्ष्य ।
सर्वाणि भूतानि भृशं विनेदुः
क्षयं कुरूणामिव चिन्तयित्वा

tamāttacakraṃ praṇadantamuccaiḥ
kruddhaṃ mahendrāvarajaṃ samīkṣya |
sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ vineduḥ
kṣayaṃ kurūṇāmiva cintayitvā

स वासुदेवः प्रगृहीतचक्रः
संवर्तयिष्यन्निव सर्वलोकम् ।
अभ्युत्पतँल्लोकगुरुर्बभासे
भूतानि धक्ष्यन्निव धूमकेतुः

sa vāsudevaḥ pragṛhītacakraḥ
saṃvartayiṣyanniva sarvalokam |
abhyutpatam̐llokagururbabhāse
bhūtāni dhakṣyanniva dhūmaketuḥ

गोविन्दमाजावविमूढचेताः

govindamājāvavimūḍhacetāḥ

एह्येहि देवेश जगन्निवास
नमोस्तु ते माधव चक्रपाणे ।
प्रसह्य मां पातय लोकनाथ
रथोत्तमात्सर्वशरण्य सङ्ख्ये

ehyehi deveśa jagannivāsa
namostu te mādhava cakrapāṇe |
prasahya māṃ pātaya lokanātha
rathottamātsarvaśaraṇya saṅkhye

त्वया हतस्यापि ममाऽद्य कृष्ण
श्रेयः परिस्मिन्निह चैव लोके ।
संभावितोऽस्म्यन्धकवृष्णिनाथ
लोकैस्त्रिभिर्वीर तवाभियानात्

tvayā hatasyāpi mamā'dya kṛṣṇa
śreyaḥ parisminniha caiva loke |
saṃbhāvito'smyandhakavṛṣṇinātha
lokaistribhirvīra tavābhiyānāt

रथादवप्लुत्य ततस्त्वरावान्
पार्थोऽप्यनुद्रुत्य यदुप्रवीरम् ।
जग्राह पीनोत्तमलम्बबाहुं
बाह्वोर्हरिं व्यायतपीनबाहुः

rathādavaplutya tatastvarāvān
pārtho'pyanudrutya yadupravīram |
jagrāha pīnottamalambabāhuṃ
bāhvorhariṃ vyāyatapīnabāhuḥ

निगृह्यमणाश्च तदाऽऽदिदेवो
भृश सरोषः किल नाम योगी ।
आदाय वेगेन जगाम विष्णु-
र्जिष्णुं महावात इवैकवृक्षम्

nigṛhyamaṇāśca tadā''didevo
bhṛśa saroṣaḥ kila nāma yogī |
ādāya vegena jagāma viṣṇu-
rjiṣṇuṃ mahāvāta ivaikavṛkṣam

पार्थस्तु विष्टभ्य बलेन पादौ
भीष्मान्तिकं तूर्णमभिद्रवन्तम् ।
बलान्निजग्राह हरिं किरीटी
पदेऽथ राजन्दशमे कथंचित्

pārthastu viṣṭabhya balena pādau
bhīṣmāntikaṃ tūrṇamabhidravantam |
balānnijagrāha hariṃ kirīṭī
pade'tha rājandaśame kathaṃcit

अवस्थितं च प्रणिपत्य कृष्णं
प्रीतोऽर्जुनः काञ्चनचित्रमाली ।
उवाच कोपे प्रतिसंहरेति
गतिर्भवान्केशव पाण्डवानाम्

avasthitaṃ ca praṇipatya kṛṣṇaṃ
prīto'rjunaḥ kāñcanacitramālī |
uvāca kope pratisaṃhareti
gatirbhavānkeśava pāṇḍavānām

न हास्यते कर्म यथाप्रतिज्ञं
पुत्रैः शपे केशव सोदरैश्च ।
अन्तं करिष्यामि यथा कुरूणां
त्वयाऽहमिन्द्रानुजसंप्रयुक्तः

na hāsyate karma yathāpratijñaṃ
putraiḥ śape keśava sodaraiśca |
antaṃ kariṣyāmi yathā kurūṇāṃ
tvayā'hamindrānujasaṃprayuktaḥ

ततः प्रतिज्ञां समयं च तस्य
जनार्दनः प्रीतमना निशम्य ।
स्थितः प्रिये कौरवसत्तमस्य
रथं सचक्रः पुनरारुरोह

tataḥ pratijñāṃ samayaṃ ca tasya
janārdanaḥ prītamanā niśamya |
sthitaḥ priye kauravasattamasya
rathaṃ sacakraḥ punarāruroha

ततः प्रतिज्ञां समवाप्य भीष्मः
कृताञ्चलिः स्तुत्यमथाकरोद्वै ।
त्रैविक्रमे यस्य वपुर्बभासे
तथैव दृष्ट्वा तु समुञ्ज्वलन्तम्

tataḥ pratijñāṃ samavāpya bhīṣmaḥ
kṛtāñcaliḥ stutyamathākarodvai |
traivikrame yasya vapurbabhāse
tathaiva dṛṣṭvā tu samuñjvalantam

प्रगृह्य शङ्खं द्विषताकं निहन्ता
स तानभूषून्पुनराददानः ।
भीष्मं शरैः संपरिवार्य सङ्ख्ये
चिच्छेद भूरिश्रवसश्च चापम्

pragṛhya śaṅkhaṃ dviṣatākaṃ nihantā
sa tānabhūṣūnpunarādadānaḥ |
bhīṣmaṃ śaraiḥ saṃparivārya saṅkhye
ciccheda bhūriśravasaśca cāpam

शल्यं च विद्ध्वा नवभिः पृषत्कै-
र्दुर्योधं वक्षसि निर्बिभेद ।
विनादयामास ततो दिशश्च
स पाञ्चजन्यस्य रवेण शौरिः

śalyaṃ ca viddhvā navabhiḥ pṛṣatkai-
rduryodhaṃ vakṣasi nirbibheda |
vinādayāmāsa tato diśaśca
sa pāñcajanyasya raveṇa śauriḥ

व्याविद्धनिष्काङ्गदकुण्डलं तं
रजोविकीर्णाञ्चितपद्मनेत्रम् ।
विशुद्धदंष्ट्रं प्रगृहीतशङ्खं
विचुक्रुशुः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीराः

vyāviddhaniṣkāṅgadakuṇḍalaṃ taṃ
rajovikīrṇāñcitapadmanetram |
viśuddhadaṃṣṭraṃ pragṛhītaśaṅkhaṃ
vicukruśuḥ prekṣya kurupravīrāḥ

मृदङ्गभेरीपणवप्रणादा
नेमिस्वना दुन्दुभिनिःस्वनाश्च ।
ससिंहनादाश्च बभूवुरुग्राः
सर्वेष्वनीकेषु ततः कुरूणाम्

mṛdaṅgabherīpaṇavapraṇādā
nemisvanā dundubhiniḥsvanāśca |
sasiṃhanādāśca babhūvurugrāḥ
sarveṣvanīkeṣu tataḥ kurūṇām

गाण्डीवघोषः स्तनयित्नुकल्पो
जगाम पार्थस्य नभो दिशश्च ।
जग्मुश्च बाणा विमलाः प्रसन्नाः
सर्वा दिशः पाण्डवचापमुक्ताः

gāṇḍīvaghoṣaḥ stanayitnukalpo
jagāma pārthasya nabho diśaśca |
jagmuśca bāṇā vimalāḥ prasannāḥ
sarvā diśaḥ pāṇḍavacāpamuktāḥ

तं कौरवाणामधिपो जवेन
भीष्मेण भूरिश्रवसा च सार्धम् ।
अभ्युद्ययावुद्यतबाणपाणिः
कक्षं दिधक्षन्निव धूमकेतुः

taṃ kauravāṇāmadhipo javena
bhīṣmeṇa bhūriśravasā ca sārdham |
abhyudyayāvudyatabāṇapāṇiḥ
kakṣaṃ didhakṣanniva dhūmaketuḥ

अथार्जुनाय प्रजिघाय भल्लान्
भूरिश्रवाः सप्त सुवर्णपुङ्खान् ।
दुर्योदनस्तोमरमुग्रवेगं
शल्यो गदां शान्तनवश्च शक्तिम्

athārjunāya prajighāya bhallān
bhūriśravāḥ sapta suvarṇapuṅkhān |
duryodanastomaramugravegaṃ
śalyo gadāṃ śāntanavaśca śaktim

स सप्तभिः सप्त शरप्रवेकान्
संवार्य भीरिश्रवसा विसृष्टान् ।
शितेन दुर्योधनबाहुमुक्तं
क्षुरेण तत्तोमरमुन्ममाथ

sa saptabhiḥ sapta śarapravekān
saṃvārya bhīriśravasā visṛṣṭān |
śitena duryodhanabāhumuktaṃ
kṣureṇa tattomaramunmamātha

ततः शुभामापततीं स शक्तिं
विद्युत्प्रभां शान्तनवेन मुक्ताम् ।
गदां च मद्राधिपबाहुमुक्तां
द्वाभ्यां शराभ्यां निचर्त वीरः

tataḥ śubhāmāpatatīṃ sa śaktiṃ
vidyutprabhāṃ śāntanavena muktām |
gadāṃ ca madrādhipabāhumuktāṃ
dvābhyāṃ śarābhyāṃ nicarta vīraḥ

ततो भुजाभ्यां बलवद्विकृष्य
चित्रं धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम् ।
माहेन्द्रमस्रं विधिवत्सुघोरं
प्रादुश्चकाराद्भुतमन्तरिक्षे

tato bhujābhyāṃ balavadvikṛṣya
citraṃ dhanurgāṇḍivamaprameyam |
māhendramasraṃ vidhivatsughoraṃ
prāduścakārādbhutamantarikṣe

तेनोत्तमास्त्रेण ततो महात्मा
सर्वाण्यनीकानि महाधनुष्मान् ।
शरौघजालैर्विमलाग्निवर्णै-
र्निवारयामास किरीटमाली

tenottamāstreṇa tato mahātmā
sarvāṇyanīkāni mahādhanuṣmān |
śaraughajālairvimalāgnivarṇai-
rnivārayāmāsa kirīṭamālī

शिलीमुखाः पार्थधनुःप्रमुक्ता
रथान्ध्वजाग्राणि धनूंषि बाहून् ।
निकृत्य देहान्विविशुः परेषां
नरेन्द्रनागेन्द्रतुरङ्गमाणाम् ।

śilīmukhāḥ pārthadhanuḥpramuktā
rathāndhvajāgrāṇi dhanūṃṣi bāhūn |
nikṛtya dehānviviśuḥ pareṣāṃ
narendranāgendraturaṅgamāṇām |

ततो दिशः सोऽनुदिशश्च पार्थः
शरैः सुधारैः समरे वितत्य ।
गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां
किरीटमाली व्यथयांचकार

tato diśaḥ so'nudiśaśca pārthaḥ
śaraiḥ sudhāraiḥ samare vitatya |
gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ
kirīṭamālī vyathayāṃcakāra

तस्मिंस्तथा घोरतमे प्रवृत्ते
शङ्खस्वना दुन्दुभिनिःस्वनाश्च ।
अन्तर्हिता गाण्डिवनिःस्वनेन
बभूवुरुग्राश्वरथप्रणादाः

tasmiṃstathā ghoratame pravṛtte
śaṅkhasvanā dundubhiniḥsvanāśca |
antarhitā gāṇḍivaniḥsvanena
babhūvurugrāśvarathapraṇādāḥ

गाण्डीवशब्दं तमथो विदित्वा
विराटराजप्रमुखाः प्रवीराः ।
पाञ्चालराजो द्रुपदश्च वीर-
स्तं देशमाजग्मुरदीनसत्त्वाः

gāṇḍīvaśabdaṃ tamatho viditvā
virāṭarājapramukhāḥ pravīrāḥ |
pāñcālarājo drupadaśca vīra-
staṃ deśamājagmuradīnasattvāḥ

सर्वाणि सैन्यानि तु तावकानि
यतोयतो गाण्डिवजः प्रणादः ।
ततस्ततः सन्नतिमेव जग्मु-
र्न तं प्रतीपोऽभिससार कश्चित्

sarvāṇi sainyāni tu tāvakāni
yatoyato gāṇḍivajaḥ praṇādaḥ |
tatastataḥ sannatimeva jagmu-
rna taṃ pratīpo'bhisasāra kaścit

तस्मिन्सुघोरे कनृप संप्रहारे
हताः प्रवीराः सरथाश्वसूताः ।
गजाश्च नाराचनिपाततप्ता
महापताकाः शुभरुक्मकक्ष्याः

tasminsughore kanṛpa saṃprahāre
hatāḥ pravīrāḥ sarathāśvasūtāḥ |
gajāśca nārācanipātataptā
mahāpatākāḥ śubharukmakakṣyāḥ

परीतसत्वाः सहसा निपेतुः
किरीटिना भिन्नतनुत्रकायाः ।
दृढं हताः पात्रिभिरुग्रवेगैः
पार्थेन भल्लैर्विमलैः शिताग्नैः

parītasatvāḥ sahasā nipetuḥ
kirīṭinā bhinnatanutrakāyāḥ |
dṛḍhaṃ hatāḥ pātribhirugravegaiḥ
pārthena bhallairvimalaiḥ śitāgnaiḥ

निकृत्तयन्त्रा निहतेन्द्रकीला
ध्वजा महान्तो ध्वजिनिमुखेषु ।
पदातिसङ्घाश्च रथाश्च सङ्ख्ये
हयाश्च नागाश्च धनञ्जयेन

nikṛttayantrā nihatendrakīlā
dhvajā mahānto dhvajinimukheṣu |
padātisaṅghāśca rathāśca saṅkhye
hayāśca nāgāśca dhanañjayena

बाणाहतास्तूर्णमपेतसत्वा
विष्टभ्य गात्राणि निपेतुरुर्व्याम् ।
ऐन्द्रेण तेनास्त्रवरेण राजन्
महाहवे भिन्नतनुत्रदेहाः

bāṇāhatāstūrṇamapetasatvā
viṣṭabhya gātrāṇi nipetururvyām |
aindreṇa tenāstravareṇa rājan
mahāhave bhinnatanutradehāḥ

ततः शरौघैर्निशितैः किरीटिना
नृदेहशस्त्रक्षतलोहितोदा ।
नदी सुघोरा नरमेदफेना
प्रवर्तिता तत्र रणाजिरे वै

tataḥ śaraughairniśitaiḥ kirīṭinā
nṛdehaśastrakṣatalohitodā |
nadī sughorā naramedaphenā
pravartitā tatra raṇājire vai

वेगेन साऽतीव पृथुप्रवाहा
परेतनागाश्वशरीररोधाः ।
नरेन्द्रमञ्जोच्छ्रितमांसपङ्काः
प्रभूतरक्षोगणभूतसेविता

vegena sā'tīva pṛthupravāhā
paretanāgāśvaśarīrarodhāḥ |
narendramañjocchritamāṃsapaṅkāḥ
prabhūtarakṣogaṇabhūtasevitā

शिरःकपालाकुलकेशशाद्वला
शरीरसङ्घातसहस्रवाहिनी ।
विशीर्णनानाकवचोर्मिसंकुला
नराश्वनागास्थिनिकृत्तशर्करा

śiraḥkapālākulakeśaśādvalā
śarīrasaṅghātasahasravāhinī |
viśīrṇanānākavacormisaṃkulā
narāśvanāgāsthinikṛttaśarkarā

श्वकङ्कशालावृकगृध्रकाकैः
क्रव्यादसङ्घैश्च तरक्षुभिश्च ।
उपेतकूलां ददृशुर्मनुष्याः
क्रूरां महावैतरणीप्रकाशाम्

śvakaṅkaśālāvṛkagṛdhrakākaiḥ
kravyādasaṅghaiśca tarakṣubhiśca |
upetakūlāṃ dadṛśurmanuṣyāḥ
krūrāṃ mahāvaitaraṇīprakāśām

प्रवर्तितामर्जुनबाणसङ्घै-
र्मेदोवसासृकप्रवहां सुभीमाम् ।
हतप्रवीरां च तथैव दृष्ट्वा
सेनां कुरूणामथ फल्गुनेन

pravartitāmarjunabāṇasaṅghai-
rmedovasāsṛkapravahāṃ subhīmām |
hatapravīrāṃ ca tathaiva dṛṣṭvā
senāṃ kurūṇāmatha phalgunena

ते चेदिपाञ्चालकरूषमत्स्याः
पार्थाश्च सर्वे सहिताः प्रणेदुः ।
जयप्रगल्भाःक पुरुषप्रवीराः
संत्रासयन्तः कुरुवीरयोधान्

te cedipāñcālakarūṣamatsyāḥ
pārthāśca sarve sahitāḥ praṇeduḥ |
jayapragalbhāḥka puruṣapravīrāḥ
saṃtrāsayantaḥ kuruvīrayodhān

हतप्रवीराणि बलानि दृष्ट्वा
किरीटिना शत्रुभयावहेन ।
वित्रास्य सेनां ध्वजिनीपतीनां
सिंहो मृगाणामिव यूथसङ्घान्

hatapravīrāṇi balāni dṛṣṭvā
kirīṭinā śatrubhayāvahena |
vitrāsya senāṃ dhvajinīpatīnāṃ
siṃho mṛgāṇāmiva yūthasaṅghān

विनेदतुस्तावतिहर्षयुक्तौ
गाण्डीवधन्वा च जनार्दनश्च ।
ततो रविं संवृतरश्मिजालं
दृष्ट्वा भृशं शस्त्रपरिक्षताङ्गाः

vinedatustāvatiharṣayuktau
gāṇḍīvadhanvā ca janārdanaśca |
tato raviṃ saṃvṛtaraśmijālaṃ
dṛṣṭvā bhṛśaṃ śastraparikṣatāṅgāḥ

तदैन्द्रमस्त्रं विततं च घोर-
मसह्यमुद्वीक्ष्य युगान्तकल्पम् ।
अथापयानं कुरवः सभीष्माः
सद्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च

tadaindramastraṃ vitataṃ ca ghora-
masahyamudvīkṣya yugāntakalpam |
athāpayānaṃ kuravaḥ sabhīṣmāḥ
sadroṇaduryodhanabāhlikāśca

चक्रुर्निशां सन्धिगतां समीक्ष्य
विभावसोर्लोहितरागयुक्ताम् ।
अवापय कीर्ति च यशश्च लोके
विजित्य शत्रूंश्च धनंजयोऽपि

cakrurniśāṃ sandhigatāṃ samīkṣya
vibhāvasorlohitarāgayuktām |
avāpaya kīrti ca yaśaśca loke
vijitya śatrūṃśca dhanaṃjayo'pi

ययौ नरेन्द्रैः सहसोदरैश्च
समाप्तकर्मा शिबिरं निशायाम् ।
ततः प्रजज्ञे तुमुलः कुरूणां
निशामुखे घोरतमः प्रणादः

yayau narendraiḥ sahasodaraiśca
samāptakarmā śibiraṃ niśāyām |
tataḥ prajajñe tumulaḥ kurūṇāṃ
niśāmukhe ghoratamaḥ praṇādaḥ

रणे रथानामयुतं निहत्य
हता गजाः सप्तशतार्जुनेन ।
प्राज्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे
निपातिताः क्षुद्रकमालवाश्च

raṇe rathānāmayutaṃ nihatya
hatā gajāḥ saptaśatārjunena |
prājyāśca sauvīragaṇāśca sarve
nipātitāḥ kṣudrakamālavāśca

महत्कृतं कर्म धनञ्जयेन
कर्तुं यथा नार्हति कश्चिदन्यः ।
श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा
तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ

mahatkṛtaṃ karma dhanañjayena
kartuṃ yathā nārhati kaścidanyaḥ |
śrutāyurambaṣṭhapatiśca rājā
tathaiva durmarṣaṇacitrasenau

द्रोणः कृपः सैन्धवबाह्लिकौ च
भूरिश्रवाः शल्यशलौ च राजन् ।
अन्ये च योधाः शतशः समेताः
क्रुद्धेन पार्थेन रणस्य मध्ये

droṇaḥ kṛpaḥ saindhavabāhlikau ca
bhūriśravāḥ śalyaśalau ca rājan |
anye ca yodhāḥ śataśaḥ sametāḥ
kruddhena pārthena raṇasya madhye

स्वबाहुवीर्येण जिताः सभीष्माः
किरीटिना लोकमहारथेन ।
इति ब्रुवन्तः शिबिराणि जग्मुः
सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः

svabāhuvīryeṇa jitāḥ sabhīṣmāḥ
kirīṭinā lokamahārathena |
iti bruvantaḥ śibirāṇi jagmuḥ
sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ

उल्कासहस्रैश्च सुसंप्रदीप्तै-
र्विभ्राजमानैश्च तथा प्रदीप्रैः ।
किरीटिवित्रासितसर्वयोधा
चक्रे निवेशं ध्वजिनी कुरूणाम्

ulkāsahasraiśca susaṃpradīptai-
rvibhrājamānaiśca tathā pradīpraiḥ |
kirīṭivitrāsitasarvayodhā
cakre niveśaṃ dhvajinī kurūṇām