अध्याय 2: व्यास सञ्जय को दिव्य दृष्टि देते हैं

ततः पूर्वापरे सैन्ये समीक्ष्य भगवानृषिः ।
सर्ववेदविदां श्रेष्ठो व्यासः सत्यवतीसुतः

tataḥ pūrvāpare sainye samīkṣya bhagavānṛṣiḥ |
sarvavedavidāṃ śreṣṭho vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

भविष्यति रणे घोरे भरतानां पितामहः ।
प्रत्यक्षदर्शी भगवान्भूतभव्यभविष्यवित्

bhaviṣyati raṇe ghore bharatānāṃ pitāmahaḥ |
pratyakṣadarśī bhagavānbhūtabhavyabhaviṣyavit

वैचित्रवीर्यं राजानं रहस्स्थमिदमब्रवीत् ।
शोचन्तमार्तं ध्यायन्तं पुत्राणामनयं तदा

vaicitravīryaṃ rājānaṃ rahassthamidamabravīt |
śocantamārtaṃ dhyāyantaṃ putrāṇāmanayaṃ tadā

राजन्परिकालास्ते पुत्राश्चान्ये च पार्थिवाः ।
ते हिंसन्तीव सङ्ग्रामे समासाद्येतरेतरम्

rājanparikālāste putrāścānye ca pārthivāḥ |
te hiṃsantīva saṅgrāme samāsādyetaretaram

तेषु कालपरीतेषु विनश्यत्स्वेव भारत ।
कालपर्यायमाहाय मा स्म शोके मनः कृथा

teṣu kālaparīteṣu vinaśyatsveva bhārata |
kālaparyāyamāhāya mā sma śoke manaḥ kṛthā

यदि चेच्छसि संग्रामं द्रुष्टुमेनं विशांपते ।
चक्षुर्ददानि ते पुत्र युद्धमेतन्निशामया

yadi cecchasi saṃgrāmaṃ druṣṭumenaṃ viśāṃpate |
cakṣurdadāni te putra yuddhametanniśāmayā

न रोचये ज्ञातिवधं द्रष्टुं ब्रह्मर्षिसत्तम ।
युद्धमेतत्त्वशेषेण श्रृणुयां तव तेजसा

na rocaye jñātivadhaṃ draṣṭuṃ brahmarṣisattama |
yuddhametattvaśeṣeṇa śrṛṇuyāṃ tava tejasā

तस्मिन्ननिच्छति द्रष्टुं संग्रामं श्रोतुमिच्छति ।
वराणामीश्वरो व्यासः संजयाय वरं ददौ

tasminnanicchati draṣṭuṃ saṃgrāmaṃ śrotumicchati |
varāṇāmīśvaro vyāsaḥ saṃjayāya varaṃ dadau

एष ते संजयो राजन्युद्धमेतद्वदिष्यति ।
एतस्य सर्वं संग्रामे न परोक्षं भविष्यति

eṣa te saṃjayo rājanyuddhametadvadiṣyati |
etasya sarvaṃ saṃgrāme na parokṣaṃ bhaviṣyati

चक्षुषा संजयो राजन्दिव्येनैव समन्वितः ।
कथयिष्यति ते युद्धं सर्वज्ञश्च भविष्यति

cakṣuṣā saṃjayo rājandivyenaiva samanvitaḥ |
kathayiṣyati te yuddhaṃ sarvajñaśca bhaviṣyati

प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा दिवा वा यदि वा निशि ।
मनसा चिन्तितमपि सर्वं वेत्स्यति संजयः

prakāśaṃ vā'prakāśaṃ vā divā vā yadi vā niśi |
manasā cintitamapi sarvaṃ vetsyati saṃjayaḥ

नैनं शस्त्राणि भेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रमः ।
गावल्गणिरयं जीवन्युद्धादस्माद्विमोक्ष्यते

nainaṃ śastrāṇi bhetsyanti nainaṃ bādhiṣyate śramaḥ |
gāvalgaṇirayaṃ jīvanyuddhādasmādvimokṣyate

अहं तु कीर्तिमेतेषां करूणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुचः

ahaṃ tu kīrtimeteṣāṃ karūṇāṃ bharatarṣabha |
pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ prathayiṣyāmi mā śucaḥ

दिष्टमेतन्नरव्याघ्र नाभिशोचितुमर्हसि ।
न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः

diṣṭametannaravyāghra nābhiśocitumarhasi |
na caiva śakyaṃ saṃyantuṃ yato dharmastato jayaḥ

एवमुक्त्वा स भगवान्कुरूणां प्रतितामहः ।
पुनरेव महाभागो धृतराष्ट्रमुवाच ह

evamuktvā sa bhagavānkurūṇāṃ pratitāmahaḥ |
punareva mahābhāgo dhṛtarāṣṭramuvāca ha

इह युद्धे महाराज भविष्यति महान्क्षयः ।
तथेह च निमित्तानि भयदान्युपलक्षये

iha yuddhe mahārāja bhaviṣyati mahānkṣayaḥ |
tatheha ca nimittāni bhayadānyupalakṣaye

श्येना गृध्राश्च काकाश्च काङ्काश्च सहिता बकैः ।
संपतन्ति ध्वजाग्रेषु समवायांश्च कुर्वते

śyenā gṛdhrāśca kākāśca kāṅkāśca sahitā bakaiḥ |
saṃpatanti dhvajāgreṣu samavāyāṃśca kurvate

अभ्यग्रं च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनो द्विजाः ।
क्रव्यादा भक्षयिष्यन्ति मांसानि गजवाजिनां

abhyagraṃ ca prapaśyanti yuddhamānandino dvijāḥ |
kravyādā bhakṣayiṣyanti māṃsāni gajavājināṃ

कटाकटेति वाशन्तो भैरवा भयवेदिनः ।
कङ्काः क्रोशन्ति मध्याह्ने दक्षिणामभितो दिशं

kaṭākaṭeti vāśanto bhairavā bhayavedinaḥ |
kaṅkāḥ krośanti madhyāhne dakṣiṇāmabhito diśaṃ

उभे पूर्वापरे सन्ध्ये नित्यं पश्यामि भारत ।
उदयास्तमने सूर्यं कबन्धैः परिवारितम्

ubhe pūrvāpare sandhye nityaṃ paśyāmi bhārata |
udayāstamane sūryaṃ kabandhaiḥ parivāritam

श्वेतलोहितपर्यन्ताः कृष्णाग्रीवाः सविद्युतः ।
त्रिवर्णाः परिघाः सन्धौ भानुमावारयन्त्युत

śvetalohitaparyantāḥ kṛṣṇāgrīvāḥ savidyutaḥ |
trivarṇāḥ parighāḥ sandhau bhānumāvārayantyuta

ज्वलितार्के .......त्रं निर्विशेषदिनक्षपम् ।
चन्द्रोऽभूतग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले ।

jvalitārke .......traṃ nirviśeṣadinakṣapam |
candro'bhūtagnivarṇaśca padmavarṇe nabhastale |

आलक्षे प्रभया हीनां पौर्णमासीं च कीर्तिकीम् ।
चन्द्रोऽभूदग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले

ālakṣe prabhayā hīnāṃ paurṇamāsīṃ ca kīrtikīm |
candro'bhūdagnivarṇaśca padmavarṇe nabhastale

स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवाः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः

svapsyanti nihatā vīrā bhūmimāvṛtya pārthivāḥ |
rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ

अन्तरिक्षे वराहस्य पृषदंशकस्य चोभयोः ।
प्रणादं युध्यतो रात्रौ रौद्रं नित्यं प्रलक्षये

antarikṣe varāhasya pṛṣadaṃśakasya cobhayoḥ |
praṇādaṃ yudhyato rātrau raudraṃ nityaṃ pralakṣaye

देवताप्रतिमाश्चैव कम्पन्ति च हसन्ति च ।
वमन्ति रुधिरं चास्यैः स्विद्यन्ति प्रपतन्ति च

devatāpratimāścaiva kampanti ca hasanti ca |
vamanti rudhiraṃ cāsyaiḥ svidyanti prapatanti ca

अनाहता दुन्दुभयः प्रणदन्ति विशांपते ।
अयुक्ताश्च प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महारथाः

anāhatā dundubhayaḥ praṇadanti viśāṃpate |
ayuktāśca pravartante kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ

कोकिलाः शतपत्राश्च चाषा भासाः शुकास्तथा ।
सारसाश्च मयूराश्च वाचो मुञ्चन्ति दारुणाः

kokilāḥ śatapatrāśca cāṣā bhāsāḥ śukāstathā |
sārasāśca mayūrāśca vāco muñcanti dāruṇāḥ

गृहीतशस्त्राः क्रोशन्ति चर्मिणो वाजिपृष्ठगाः ।
अरुणोदये प्रदृश्यन्ते शतशः शलभव्रजाः

gṛhītaśastrāḥ krośanti carmiṇo vājipṛṣṭhagāḥ |
aruṇodaye pradṛśyante śataśaḥ śalabhavrajāḥ

उभे सन्ध्ये प्रकाशन्ते दिशो दाहसमन्विते ।
पर्जन्यः पांसुवर्षी च मांसवर्षी च भारत

ubhe sandhye prakāśante diśo dāhasamanvite |
parjanyaḥ pāṃsuvarṣī ca māṃsavarṣī ca bhārata

या चैषा विश्रुता राजंस्त्रैलोक्ये साधुसंमता ।
अरुन्धती तयाप्येष वसिष्ठः पृष्ठतः कृतः

yā caiṣā viśrutā rājaṃstrailokye sādhusaṃmatā |
arundhatī tayāpyeṣa vasiṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ

रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजञ्शनैश्चरः ।
व्यावृत्तं लक्ष्म सोमस्य भविष्यति महद्भयम्

rohiṇīṃ pīḍayanneṣa sthito rājañśanaiścaraḥ |
vyāvṛttaṃ lakṣma somasya bhaviṣyati mahadbhayam

अनभ्रे च महाघोरस्तनितं श्रूयते भृशम् ।
वाहनानां च रुदतां निपतन्त्युश्रुबिन्दवः

anabhre ca mahāghorastanitaṃ śrūyate bhṛśam |
vāhanānāṃ ca rudatāṃ nipatantyuśrubindavaḥ