अध्याय 38: हिमालय पर अर्जुन की कठोर तपस्या

भगवञ्श्रोतुमिच्छासमि पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः ।
विस्तरेण कथामेतां यथाऽस्त्राण्युपलब्धवान्

bhagavañśrotumicchāsami pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
vistareṇa kathāmetāṃ yathā'strāṇyupalabdhavān

कथं च पुरुषव्याघ्रो दीर्घबाहुर्धनंजयः ।
वनं प्रविष्टस्तेजस्वी निर्मनुष्यमभीतवत्

kathaṃ ca puruṣavyāghro dīrghabāhurdhanaṃjayaḥ |
vanaṃ praviṣṭastejasvī nirmanuṣyamabhītavat

किंचानेन कृतंतत्रवसता ब्रह्मवित्तम ।
कथं च भगवान्स्थाणुर्देवराजश्च तोषितः

kiṃcānena kṛtaṃtatravasatā brahmavittama |
kathaṃ ca bhagavānsthāṇurdevarājaśca toṣitaḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम ।
त्वं हि सर्वज्ञ दिव्यं च मानुषं चैव वेत्थ

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvatprasādāddvijottama |
tvaṃ hi sarvajña divyaṃ ca mānuṣaṃ caiva vettha

अत्यद्भुतं महाप्राज्ञ रोमहर्षणमर्जुनः ।
भवेन सह संग्रामं चकाराप्रतिमं किल ।
पुरा प्रहरतांश्रेष्ठः संग्रामेष्वपराजितः

atyadbhutaṃ mahāprājña romaharṣaṇamarjunaḥ |
bhavena saha saṃgrāmaṃ cakārāpratimaṃ kila |
purā praharatāṃśreṣṭhaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ

यच्छ्रुत्वा नरसिंहानां दैन्यहर्षातिविस्मयात् ।
शूराणामपि पार्थानां हृदयानि चकम्पिरे

yacchrutvā narasiṃhānāṃ dainyaharṣātivismayāt |
śūrāṇāmapi pārthānāṃ hṛdayāni cakampire

यद्यच्च कृतवानन्यत्पार्थस्तदस्विलं वद

yadyacca kṛtavānanyatpārthastadasvilaṃ vada

न ह्यस् निन्दितं जिष्णोः सुसूक्ष्ममपि लक्षये ।
चरितं यस्य शूरस्य तन्मे सर्वं प्रकीर्तय

na hyas ninditaṃ jiṣṇoḥ susūkṣmamapi lakṣaye |
caritaṃ yasya śūrasya tanme sarvaṃ prakīrtaya

कथयिष्यामि ते तात कथामेतां महात्मनः ।
दिव्यां कौरवशार्दूल महतीमद्भुतोपमाम्

kathayiṣyāmi te tāta kathāmetāṃ mahātmanaḥ |
divyāṃ kauravaśārdūla mahatīmadbhutopamām

गात्रसंस्पर्शसंबद्धां त्र्यम्बकेण महाहवे ।
पार्थस्य देवदेवेन शृणु सम्यक्समागमम्

gātrasaṃsparśasaṃbaddhāṃ tryambakeṇa mahāhave |
pārthasya devadevena śṛṇu samyaksamāgamam

युधिष्ठिरनियोगात्स जगामामितविक्रमः ।
शक्रं सुरेश्वरं द्रष्टुं देवदेवं च शंकरम्

yudhiṣṭhiraniyogātsa jagāmāmitavikramaḥ |
śakraṃ sureśvaraṃ draṣṭuṃ devadevaṃ ca śaṃkaram

दिव्यं तद्धनुरादाय खङ्गं च पुरुषर्षभः ।
महाबलो महाबाहुरर्जुनः कार्यसिद्धये

divyaṃ taddhanurādāya khaṅgaṃ ca puruṣarṣabhaḥ |
mahābalo mahābāhurarjunaḥ kāryasiddhaye

दिशं ह्युदीचीं कौरव्यो हिमवच्छिखरं प्रति ।
ऐन्द्रिः स्थिरमना राजन्सर्वलोकमहारथः

diśaṃ hyudīcīṃ kauravyo himavacchikharaṃ prati |
aindriḥ sthiramanā rājansarvalokamahārathaḥ

त्वरया परया युक्तस्तपसे धृतनिश्चयः ।
वनं कण्टकितं घोरमेक एवान्वपद्यत

tvarayā parayā yuktastapase dhṛtaniścayaḥ |
vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghorameka evānvapadyata

नानापुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिनादितम् ।
नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्

nānāpuṣpaphalopetaṃ nānāpakṣinināditam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam

ततः प्रयाते बीभत्सौ वनं मानुषवर्जितम् ।
शङ्खानां पटहानां च शब्दः समभवद्दिवि

tataḥ prayāte bībhatsau vanaṃ mānuṣavarjitam |
śaṅkhānāṃ paṭahānāṃ ca śabdaḥ samabhavaddivi

पुष्पवर्षं च सुमहन्निपपात महीतले ।
मेघजालं च सततं छादयामास सर्वतः

puṣpavarṣaṃ ca sumahannipapāta mahītale |
meghajālaṃ ca satataṃ chādayāmāsa sarvataḥ

सोतीत्य वनदुर्गाणि सन्निकर्षे महागिरेः ।
शुशुभे हिमवत्पृष्ठे वसमानोऽर्जुनस्तदा

sotītya vanadurgāṇi sannikarṣe mahāgireḥ |
śuśubhe himavatpṛṣṭhe vasamāno'rjunastadā

तत्रतत्र द्रुमान्फुल्लान्विहगैर्वल्गुनादितान् ।
नदीश्च विपुलावर्ता वैदूर्यनीलसंनिभाः

tatratatra drumānphullānvihagairvalgunāditān |
nadīśca vipulāvartā vaidūryanīlasaṃnibhāḥ

हंसकारण्डवोद्गीताः सारसाभिरुतास्तथा ।
पुंस्कोकिलरुताश्चैव क्रौञ्चबर्हिणनादिताः

haṃsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutāstathā |
puṃskokilarutāścaiva krauñcabarhiṇanāditāḥ

मनोहरवनोपेतास्तस्मिन्नतिरथोऽर्जुनः ।
पुण्यशीतामलजलाः पश्यन्प्रीतमनाऽभवत्

manoharavanopetāstasminnatiratho'rjunaḥ |
puṇyaśītāmalajalāḥ paśyanprītamanā'bhavat

रमणीये वनोद्देशे रममाणोऽर्जुनस्तदा ।
तपस्युग्रे वर्तमान उग्रतेजा महामनाः

ramaṇīye vanoddeśe ramamāṇo'rjunastadā |
tapasyugre vartamāna ugratejā mahāmanāḥ

दर्भचीरं निवस्याथ दण्डाजिनबिभूषितः ।
शीर्णं च पतितं भूमौ पर्णं समुपभुक्तवान्

darbhacīraṃ nivasyātha daṇḍājinabibhūṣitaḥ |
śīrṇaṃ ca patitaṃ bhūmau parṇaṃ samupabhuktavān

पूर्णेपूर्णे त्रिररात्रे तु मासमेकं फलाशनः ।
द्विगुणेनैव कालेन द्वितीयं मासमत्ययात्

pūrṇepūrṇe trirarātre tu māsamekaṃ phalāśanaḥ |
dviguṇenaiva kālena dvitīyaṃ māsamatyayāt

तृतीयमपि मासं स क्रमेणाहारमाचरन् ।
चतुर्थे त्वथ संप्राप्ते मासे भरतसत्तमः

tṛtīyamapi māsaṃ sa krameṇāhāramācaran |
caturthe tvatha saṃprāpte māse bharatasattamaḥ

वायुभक्षो महाबाहुरभवत्पाण्डुनन्दनः ।
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बः पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठितः

vāyubhakṣo mahābāhurabhavatpāṇḍunandanaḥ |
ūrdhvabāhurnirālambaḥ pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitaḥ

सदोपस्पर्शनाच्चास्य बभूवुरमितौजसः ।
विद्युदम्भोरुहनिभा जटास्तस्य महात्मनः

sadopasparśanāccāsya babhūvuramitaujasaḥ |
vidyudambhoruhanibhā jaṭāstasya mahātmanaḥ

ततो महर्षयः सर्वे जग्मुर्देवं पिनाकिनम् ।
विवेदयिषवः पार्थं तपस्युग्रे समास्थितम्

tato maharṣayaḥ sarve jagmurdevaṃ pinākinam |
vivedayiṣavaḥ pārthaṃ tapasyugre samāsthitam

नीलकण्ठं महादेवमभिवाद्य प्रणम्य च ।
सर्वे निवेदयामासुः कर्म तत्फल्गुनस्य ह

nīlakaṇṭhaṃ mahādevamabhivādya praṇamya ca |
sarve nivedayāmāsuḥ karma tatphalgunasya ha

एकः पार्थो महातेजा हिमवत्पृष्ठमाश्रितः ।
उग्रे तपरसि दुष्पारे स्थितो धूमापयन्दिशः

ekaḥ pārtho mahātejā himavatpṛṣṭhamāśritaḥ |
ugre taparasi duṣpāre sthito dhūmāpayandiśaḥ

तस्य देवेश न वयं विद्मः सर्वे चिकीर्षितम् ।
संतापयति नः सर्वानसौ साधु निवार्यताम्

tasya deveśa na vayaṃ vidmaḥ sarve cikīrṣitam |
saṃtāpayati naḥ sarvānasau sādhu nivāryatām

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुननां भावितात्मनाम् ।
उमापतिर्भूतपतिर्वाक्यमेतदुवाच ह

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā munanāṃ bhāvitātmanām |
umāpatirbhūtapatirvākyametaduvāca ha

न वो विषादः कर्तव्यः फल्गुनं प्रति सर्वशः ।
शीघ्रं गच्छत संहृष्टा यथागतमतन्द्रिताः

na vo viṣādaḥ kartavyaḥ phalgunaṃ prati sarvaśaḥ |
śīghraṃ gacchata saṃhṛṣṭā yathāgatamatandritāḥ

अहमस्य विजानामि संकल्पं मनसि स्थितम् ।
नास्य स्वर्गस्पृहा काचिन्नैश्वर्यस्य न चायुषः ।
यत्तस्य काङ्क्षितं प्राप्तुं तत्करिष्येऽहमद्य वै

ahamasya vijānāmi saṃkalpaṃ manasi sthitam |
nāsya svargaspṛhā kācinnaiśvaryasya na cāyuṣaḥ |
yattasya kāṅkṣitaṃ prāptuṃ tatkariṣye'hamadya vai

तच्छ्रुत्वा शर्ववचनमृषयः सत्यवादिनः ।
प्रहृष्टमनसो जग्मुर्यथास्वं पुनराश्रमम्

tacchrutvā śarvavacanamṛṣayaḥ satyavādinaḥ |
prahṛṣṭamanaso jagmuryathāsvaṃ punarāśramam