अध्याय 36: व्यास द्वारा युधिष्ठिर को प्रतिस्मृति विद्या

भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः

bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥ

श्रुता मे राजधर्माश्च वर्णानां च पृथक्पृथक् ।
आयत्यां च तदात्वे च यः पश्यति स पश्यति

śrutā me rājadharmāśca varṇānāṃ ca pṛthakpṛthak |
āyatyāṃ ca tadātve ca yaḥ paśyati sa paśyati

धर्मस्य जानमानोऽहं गतिमग्र्यां सुदुर्विदाम् ।
कथं बलात्करिष्यामि मेरोरिव विवर्तनम्

dharmasya jānamāno'haṃ gatimagryāṃ sudurvidām |
kathaṃ balātkariṣyāmi meroriva vivartanam

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम् ।
भीमसेनमिद वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्

sa muhūrtamiva dhyātvā viniścityetikṛtyatām |
bhīmasenamida vākyamapadāntaramabravīt

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
इदमन्यत्समादत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद

evametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
idamanyatsamādatsva vākyaṃ me vākyakovida

महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात् ।
आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत

mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt |
ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata

सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृतेसुविचारिते ।
सिद्ध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम्

sumantrite suvikrānte sukṛtesuvicārite |
siddhyantyarthā mahābāho daivaṃ cātra pradakṣiṇam

यत्तु केवलचापल्याद्बलदर्पोत्थितः स्वयम् ।
आरब्धव्यमिदं कार्यं मन्यसे शृणु तत्रमे

yattu kevalacāpalyādbaladarpotthitaḥ svayam |
ārabdhavyamidaṃ kāryaṃ manyase śṛṇu tatrame

भूरिश्रवाः शलश्चैव जलसन्धश्च वीर्यवान् ।
भीष्मो द्रोणश्च कर्णशच् द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान्

bhūriśravāḥ śalaścaiva jalasandhaśca vīryavān |
bhīṣmo droṇaśca karṇaśac droṇaputraśca vīryavān

धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः ।
सर्व एव कृताशस्त्राश्च सततं चाततायिनः

dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ |
sarva eva kṛtāśastrāśca satataṃ cātatāyinaḥ

राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः ।
ते श्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश्च सांप्रतम्

rājānaḥ pārthivāścaiva ye'smābhirupatāpitāḥ |
te śritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāśca sāṃpratam

दुर्योधनहिते युक्ता न तथाऽस्मासु भारत ।
पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे

duryodhanahite yuktā na tathā'smāsu bhārata |
pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe

सर्वे कौरवसैन्यस् सपुत्रामात्यसैनिकाः ।
संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः

sarve kauravasainyas saputrāmātyasainikāḥ |
saṃvibhaktā hi mātrābhirbhogairapi ca sarvaśaḥ

दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः ।
प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः

duryodhanena te vīrā mānitāśca viśeṣataḥ |
prāṇāṃstyakṣyanti saṃgrāme iti me niścitā matiḥ

समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च ।
द्रोणस् च महाबाहो कृषस्य च महात्मनः

samā yadyapi bhīṣmasya vṛttirasmāsu teṣu ca |
droṇas ca mahābāho kṛṣasya ca mahātmanaḥ

अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः ।
तस्मात्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान्

avaśyaṃ rājapiṇḍastairnirveśya iti me matiḥ |
tasmāttyakṣyanti saṃgrāme prāṇānapi sudustyajān

सर्वेदिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः ।
अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः

sarvedivyāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ |
ajeyāśceti me buddhirapi devaiḥ savāsavaiḥ

अमर्षी नित्यसंरब्धस्तत्र कर्णो महारथः ।
सर्वास्त्रविदनाधृष्यो ह्यभेद्यकवचावृतः

amarṣī nityasaṃrabdhastatra karṇo mahārathaḥ |
sarvāstravidanādhṛṣyo hyabhedyakavacāvṛtaḥ

अनिर्जित्यरणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान् ।
अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया

anirjityaraṇe sarvānetānpuruṣasattamān |
aśakyo hyasahāyena hantuṃ duryodhanastvayā

न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर ।
अतिसर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम्

na nidrāmadhigacchāmi cintayāno vṛkodara |
atisarvāndhanurgrāhānsūtaputrasya lāghavam

एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
बभूव शान्तिसंयुक्तो गुरोर्वचनवारितः

etadvacanamājñāya bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ |
babhūva śāntisaṃyukto gurorvacanavāritaḥ

तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः ।
आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः

tayoḥ saṃvadatorevaṃ tadā pāṇḍavayordvayoḥ |
ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः ।
युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतांवरः

so'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ |
yudhiṣṭhiramidaṃ vākyamuvāca vadatāṃvaraḥ

युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदयस्थितम् ।
मनीषया तत क्षिप्रमागतोस्मि नरर्षभ

yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdayasthitam |
manīṣayā tata kṣipramāgatosmi nararṣabha

भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत ।
दुर्योधनान्नृपसुतात्तथा दुःशासनादपि

bhīṣmāddroṇātkṛpātkarṇāddroṇaputrācca bhārata |
duryodhanānnṛpasutāttathā duḥśāsanādapi

त्ते भयममित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते ।
तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना

tte bhayamamitraghna hṛdi saṃparivartate |
tatte'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā

तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय ।
प्रतिपाद्य तु राजेन्द्र ततः क्षिप्रं ज्वरं जहि

tacchrutvā dhṛtimāsthāya karmaṇā pratipādaya |
pratipādya tu rājendra tataḥ kṣipraṃ jvaraṃ jahi

तत एकान्तमानाय्य पाराशर्यो युधिष्ठिरम् ।
अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः

tata ekāntamānāyya pārāśaryo yudhiṣṭhiram |
abravīdupapannārthamidaṃ vākyaviśāradaḥ

श्रेयसस्तेऽपरः कालः प्राप्तो भरतसत्तम ।
येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनुर्धरः

śreyasaste'paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama |
yenābhibhavitā śatrūnraṇe pārtho dhanurdharaḥ

गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमर्तामिव ।
विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते

gṛhāṇemāṃ mayā proktāṃ siddhiṃ mūrtimartāmiva |
vidyāṃ pratismṛtiṃ nāma prapannāya bravīmi te

यामवाप्यमहाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति ।
अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु

yāmavāpyamahābāhurarjunaḥ sādhayiṣyati |
astrahetormahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu

वरुणं च कुबेरं च धर्मराजं च पाण्डव ।
शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च

varuṇaṃ ca kuberaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava |
śakto hyeṣa surāndraṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca

ऋषिरेष मेहातेजा नारायणसहायवान् ।
पुराणः शास्वतो देवस्त्वजेयो जिष्णुरच्युतः

ṛṣireṣa mehātejā nārāyaṇasahāyavān |
purāṇaḥ śāsvato devastvajeyo jiṣṇuracyutaḥ

अस्त्राणीनद्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च ।
समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति

astrāṇīnadrācca rudrācca lokapālebhya eva ca |
samādāya mahābāhurmahatkarma kariṣyati

वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम् ।
निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते

vanādasmācca kaunteya vanamanyadvicintyatām |
nivāsārthāya yadyuktaṃ bhavedvaḥ pṛthivīpate

एकत्रचिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत् ।
तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः

ekatraciravāso hi na prītijanano bhavet |
tāpasānāṃ ca śāntānāṃ bhavedudvegakārakaḥ

मृगाणामुपरोधश्च वीरुदोषधिसंक्षयः ।
बिभर्षि च बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान्

mṛgāṇāmuparodhaśca vīrudoṣadhisaṃkṣayaḥ |
bibharṣi ca bahūnviprānvedavedāṅgapāragān

एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः ।
प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम्

evamuktvā prapannāya śucaye bhagavānprabhuḥ |
provāca yogatattvajño yogavidyāmanuttamām

धर्मराजाय धीमान्स व्यासः सत्यवतीसुतः ।
अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत

dharmarājāya dhīmānsa vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
anujñāya ca kaunteyaṃ tatraivāntaradhīyata

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः ।
धारयामास मेधावी कालेकाले सदाऽभ्यसन्

yudhiṣṭhirastu dharmātmā tadbrahma manasā yataḥ |
dhārayāmāsa medhāvī kālekāle sadā'bhyasan

स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः ।
ययौ सरस्वतीकूले काम्यकं नाम काननम्

sa vyāsavākyamudito vanāddvaitavanāttataḥ |
yayau sarasvatīkūle kāmyakaṃ nāma kānanam

तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविशारदाः ।
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृषयो यथा

tamanvayurmahārāja śikṣākṣaraviśāradāḥ |
brāhmaṇāstapasā yuktā devendramṛṣayo yathā

ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभ ।
न्यविशन्त महात्मानः सामान्याः सपदानुगाः

tataḥ kāmyakamāsādya punaste bharatarṣabha |
nyaviśanta mahātmānaḥ sāmānyāḥ sapadānugāḥ

तत्रते न्यवसन्राजन्कंचित्कालं मनस्विनः ।
धनुर्वेदपरा वीरा गृणाना वेदमुत्तमम्

tatrate nyavasanrājankaṃcitkālaṃ manasvinaḥ |
dhanurvedaparā vīrā gṛṇānā vedamuttamam

चरन्तो मृगयां नित्यं शुद्धैर्बाणैर्मृगार्थिनः ।
पितृदैवतविप्रेभ्यो निर्वपन्तो यथाविधि

caranto mṛgayāṃ nityaṃ śuddhairbāṇairmṛgārthinaḥ |
pitṛdaivataviprebhyo nirvapanto yathāvidhi