अध्याय 202: कीर्ति के बल पर इन्द्रद्युम्न का पुनः स्वर्ग जाना

मार्कण्डेयमृषयः पाण्डवाश्च पर्यपृच्छन्
अस्ति कश्चिद्भवतश्चिरजाततर इति

mārkaṇḍeyamṛṣayaḥ pāṇḍavāśca paryapṛcchan
asti kaścidbhavataścirajātatara iti

अस्ति खलु राजर्षिरिन्द्रद्युम्नो नाम क्षीणपुण्यस्त्रिदिवात्प्रच्युतः
कीर्तिस्ते व्युच्छिन्नेति
स मामुपातिष्ठत्
अथ प्रत्यभिजानाति मां भवानिति

asti khalu rājarṣirindradyumno nāma kṣīṇapuṇyastridivātpracyutaḥ
kīrtiste vyucchinneti
sa māmupātiṣṭhat
atha pratyabhijānāti māṃ bhavāniti

तमहमब्रुवम्
न वयं रासायनिकाः शरीरोपतापेनात्मनः समारभामहेऽर्थानामनुष्ठानम्

tamahamabruvam
na vayaṃ rāsāyanikāḥ śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmahe'rthānāmanuṣṭhānam

अस्ति खलु हिमवति प्राकारकर्णो नामोलूकः
स भवन्तं यदि जानीयात्
प्रकृष्टे चाध्वनि हिमवान्
तत्रासौ प्रतिवसतीति

asti khalu himavati prākārakarṇo nāmolūkaḥ
sa bhavantaṃ yadi jānīyāt
prakṛṣṭe cādhvani himavān
tatrāsau prativasatīti

स मामश्वो भूत्वा तत्रावहद्यत्र बभूवोलूकः

sa māmaśvo bhūtvā tatrāvahadyatra babhūvolūkaḥ

अथैनं स राजर्षिः पर्यपृच्छत्
प्रत्यभिजानाति मां भवानिति

athainaṃ sa rājarṣiḥ paryapṛcchat
pratyabhijānāti māṃ bhavāniti

स मुहूर्तं ध्यात्वाब्रवीदेनम्
नाभिजाने भवन्तमिति

sa muhūrtaṃ dhyātvābravīdenam
nābhijāne bhavantamiti

स एवमुक्तो राजर्षिरिन्द्रद्युम्नः पुनस्तमुलूकमब्रवीत्
अस्ति कश्चिद्भवतश्चिरजाततर इति

sa evamukto rājarṣirindradyumnaḥ punastamulūkamabravīt
asti kaścidbhavataścirajātatara iti

स एवमुक्तोऽब्रवीदेनम्
अस्ति खल्विन्द्रद्युम्नसरो नाम
तस्मिन्नाडीजङ्घो नाम बकः प्रतिवसति
सोऽस्मत्तश्चिरजाततरः
तं पृच्छेति

sa evamukto'bravīdenam
asti khalvindradyumnasaro nāma
tasminnāḍījaṅgho nāma bakaḥ prativasati
so'smattaścirajātataraḥ
taṃ pṛccheti

तत इन्द्रद्युम्नो मां चोलूकं चादाय तत्सरोऽगच्छद्यत्रासौ नाडीजङ्घो नाम बको बभूव

tata indradyumno māṃ colūkaṃ cādāya tatsaro'gacchadyatrāsau nāḍījaṅgho nāma bako babhūva

सोऽस्माभिः पृष्टः
भवानिन्द्रद्युम्नं राजानं प्रत्यभिजानातीति

so'smābhiḥ pṛṣṭaḥ
bhavānindradyumnaṃ rājānaṃ pratyabhijānātīti

स एवमुक्तोऽब्रवीन्मुहूर्तं ध्यात्वा
नाभिजानाम्यहमिन्द्रद्युम्नं राजानमिति

sa evamukto'bravīnmuhūrtaṃ dhyātvā
nābhijānāmyahamindradyumnaṃ rājānamiti

ततः सोऽस्माभिः पृष्टः
अस्ति कश्चिदन्यो भवतश्चिरजाततर इति

tataḥ so'smābhiḥ pṛṣṭaḥ
asti kaścidanyo bhavataścirajātatara iti

स नोऽब्रवीदस्ति खल्विहैव सरस्यकूपारो नाम कच्छपः प्रतिवसति
स मत्तश्चिरजाततर इति
स यदि कथञ्चिदभिजानीयादिमं राजानं तमकूपारं पृच्छाम इति

sa no'bravīdasti khalvihaiva sarasyakūpāro nāma kacchapaḥ prativasati
sa mattaścirajātatara iti
sa yadi kathañcidabhijānīyādimaṃ rājānaṃ tamakūpāraṃ pṛcchāma iti

ततः स बकस्तमकूपारं कच्छपं विज्ञापयामास
अस्त्यस्माकमभिप्रेतं भवन्तं कञ्चिदर्थमभिप्रष्टुम्
साध्वागम्यतां तावदिति

tataḥ sa bakastamakūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayāmāsa
astyasmākamabhipretaṃ bhavantaṃ kañcidarthamabhipraṣṭum
sādhvāgamyatāṃ tāvaditi

एतच्छ्रुत्वा स कच्छपस्तस्मात्सरस उत्थायाभ्यगच्छद्यत्र तिष्ठामो वयं तस्य सरसस्तीरे

etacchrutvā sa kacchapastasmātsarasa utthāyābhyagacchadyatra tiṣṭhāmo vayaṃ tasya sarasastīre

आगतं चैनं वयमपृच्छाम
भवानिन्द्रद्युम्नं राजानमभिजानातीति

āgataṃ cainaṃ vayamapṛcchāma
bhavānindradyumnaṃ rājānamabhijānātīti

स मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पपूर्णनयन उद्विग्नहृदयो वेपमानो विसञ्ज्ञकल्पः प्राञ्जलिरब्रवीत्
किमहमेनं न प्रत्यभिजानामि
अहं ह्यनेन सहस्रकृत्वः पूर्वमग्निचितिषूपहितपूर्वः
सरश्चेदमस्य दक्षिणादत्ताभिर्गोभिरतिक्रममाणाभिः कृतम्
अत्र चाहं प्रतिवसामीति

sa muhūrtaṃ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayo vepamāno visañjñakalpaḥ prāñjalirabravīt
kimahamenaṃ na pratyabhijānāmi
ahaṃ hyanena sahasrakṛtvaḥ pūrvamagnicitiṣūpahitapūrvaḥ
saraścedamasya dakṣiṇādattābhirgobhiratikramamāṇābhiḥ kṛtam
atra cāhaṃ prativasāmīti

अथैतत्कच्छपेनोदाहृतं श्रुत्वा समनन्तरं देवलोकाद्देवरथः प्रादुरासीत्

athaitatkacchapenodāhṛtaṃ śrutvā samanantaraṃ devalokāddevarathaḥ prādurāsīt

वाचश्चाश्रूयन्तेन्द्रद्युम्नं प्रति
प्रस्तुतस्ते स्वर्गः
यथोचितं स्थानमभिपद्यस्व
कीर्तिमानसि
अव्यग्रो याहीति

vācaścāśrūyantendradyumnaṃ prati
prastutaste svargaḥ
yathocitaṃ sthānamabhipadyasva
kīrtimānasi
avyagro yāhīti

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः |
यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते

divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ |
yāvatsa śabdo bhavati tāvatpuruṣa ucyate

अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लोके भूतस्य कस्यचित् |
पतत्येवाधमाँल्लोकान्यावच्छब्दः स कीर्त्यते 3.199.14

akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasyacit |
patatyevādhamām̐llokānyāvacchabdaḥ sa kīrtyate 3.199.14

तस्मात्कल्याणवृत्तः स्यादत्यन्ताय नरो भुवि |
विहाय वृत्तं पापिष्ठं धर्ममेवाभिसंश्रयेत्

tasmātkalyāṇavṛttaḥ syādatyantāya naro bhuvi |
vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmamevābhisaṃśrayet

इत्येतच्छ्रुत्वा स राजाब्रवीत्
तिष्ठ तावद्यावदिदानीमिमौ वृद्धौ यथास्थानं प्रतिपादयामीति

ityetacchrutvā sa rājābravīt
tiṣṭha tāvadyāvadidānīmimau vṛddhau yathāsthānaṃ pratipādayāmīti

स मां प्राकारकर्णं चोलूकं यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संसिद्धो यथोचितं स्थानं प्रतिपन्नः

sa māṃ prākārakarṇaṃ colūkaṃ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṃsiddho yathocitaṃ sthānaṃ pratipannaḥ

एतन्मयानुभूतं चिरजीविना दृष्टमिति पाण्डवानुवाच मार्कण्डेयः

etanmayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭamiti pāṇḍavānuvāca mārkaṇḍeyaḥ

पाण्डवाश्चोचुः प्रीताः
साधु
शोभनं कृतं भवता राजानमिन्द्रद्युम्नं स्वर्गलोकाच्च्युतं स्वे स्थाने स्वर्गे पुनः प्रतिपादयतेति

pāṇḍavāścocuḥ prītāḥ
sādhu
śobhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānamindradyumnaṃ svargalokāccyutaṃ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti

अथैनानब्रवीदसौ
ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिर्नृगस्तस्मात्कृच्छ्रात्समुद्धृत्य पुनः स्वर्गं प्रतिपादित इति 3.199.18

athainānabravīdasau
nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamāno rājarṣirnṛgastasmātkṛcchrātsamuddhṛtya punaḥ svargaṃ pratipādita iti 3.199.18