अध्याय 191: मार्कण्डेय का प्रलय और दिव्य बालक का दर्शन

ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं तपस्विनम् ।
पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः

tataḥ sa punarevātha mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam |
papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने ।
न चापीह समः कश्चिदायुष्मान्दृश्यते तव

naike yugasahasrāntāstvayā dṛṣṭā mahāmune |
na cāpīha samaḥ kaścidāyuṣmāndṛśyate tava

वर्जयित्वा महात्मानं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
न तेऽस्ति सदृशः कश्चिदायुषा ब्रह्मसत्तम

varjayitvā mahātmānaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam |
na te'sti sadṛśaḥ kaścidāyuṣā brahmasattama

अथाऽन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जिते ।
त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसे

athā'ntarikṣe loke'smindevadānavavarjite |
tvameva pralaye vipra brahmāṇamupatiṣṭhase

प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे ।
त्वमेकः सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि

pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahe |
tvamekaḥ sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi

चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना ।
वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः

caturvidhāni viprarṣe yathāvatparameṣṭhinā |
vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpastatastataḥ

त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः ।
आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना

tvayā lokaguruḥ sākṣātsarvalokapitāmahaḥ |
ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā

स्वप्रमाणमथो विप्र त्वया कृतमनेकशः ।
घोरेणाविश्य तपसा वेधसो निर्जितास्त्वया

svapramāṇamatho vipra tvayā kṛtamanekaśaḥ |
ghoreṇāviśya tapasā vedhaso nirjitāstvayā

नारायणाङ्कप्रख्यस्त्वं सांपरायेऽतिपठ्यसे

nārāyaṇāṅkaprakhyastvaṃ sāṃparāye'tipaṭhyase

भगवाननेकशः कृत्वा त्वया विष्णोश्च विश्वकृत् ।
कर्णिकोद्धरणं दिव्यं ब्रह्मणः कामरूपिणः ।
रत्नालंकारयोगाभ्यां दृग्भ्यां दृष्टस्त्वया पुरा

bhagavānanekaśaḥ kṛtvā tvayā viṣṇośca viśvakṛt |
karṇikoddharaṇaṃ divyaṃ brahmaṇaḥ kāmarūpiṇaḥ |
ratnālaṃkārayogābhyāṃ dṛgbhyāṃ dṛṣṭastvayā purā

तस्मात्तवान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी ।
न त्वां विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः

tasmāttavāntako mṛtyurjarā vā dehanāśinī |
na tvāṃ viśati viprarṣe prasādātparameṣṭhinaḥ

यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः ।
नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन

yadā naiva ravirnāgnirna vāyurna ca candramāḥ |
naivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiṃcana

तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे

tasminnekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame |
naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage

शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम् ।
त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि

śayānamamitātmānaṃ padme padmaniketanam |
tvamekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇamupatiṣṭhasi

एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्वं वृत्तं द्विजोत्तम ।
तस्मादिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वांहेत्वात्मिकां कथां

etatpratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvaṃ vṛttaṃ dvijottama |
tasmādicchāmyahaṃ śrotuṃ sarvāṃhetvātmikāṃ kathāṃ

अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तम ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा

anubhūtaṃ hi bahuśastvayaikena dvijottama |
na te'styaviditaṃ kiṃcitsarvalokeṣu nityadā

हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे ।
पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ।
अव्यक्ताय सुसूक्ष्माय निर्गुणाय गुणात्मने

hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve |
puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca |
avyaktāya susūkṣmāya nirguṇāya guṇātmane

य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः ।
एष कर्ता विकर्ता च भूतात्मा भूतकृत्प्रभुः

ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ |
eṣa kartā vikartā ca bhūtātmā bhūtakṛtprabhuḥ

अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमिति चोच्यते ।
अनादिनिधनं भूतं विश्वमव्ययमक्षयम्

acintyaṃ mahadāścaryaṃ pavitramiti cocyate |
anādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvamavyayamakṣayam

एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे ।
को ह्येनं परुषं वेत्ति देवा अपि न तं पौरषे

eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe |
ko hyenaṃ paruṣaṃ vetti devā api na taṃ pauraṣe

सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम ।
आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये

sarvamāścaryamevaitannirvṛttaṃ rājasattama |
ādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam |
tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

वीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परं

vīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugamihocyate |
tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tataḥ paraṃ

तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः ।
तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः

tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥ |
tasyāpi dviśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम् ।
तस्य वर्षशतं सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परम्

sahasramekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtam |
tasya varṣaśataṃ sandhyā sandhyāṃśaśca tataḥ param

सन्ध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय ।
क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम्

sandhyāsaṃdhyāṃśayostulyaṃ pramāṇamupadhāraya |
kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugam

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता ।
एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम्

eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā |
etatsahasraparyantamaho brāhmamudāhṛtam

विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वतः परिवर्तते ।
लोकानां मनुजवन्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः

viśvaṃ hi brahmabhavane sarvataḥ parivartate |
lokānāṃ manujavanyāghra pralayaṃ taṃ vidurbudhāḥ

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ।
सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः

alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha |
sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo'nṛtavādinaḥ

यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा ।
व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते

yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhistathā |
vratapratinidhiścaiva tasminkāle pravartate

ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाः ।
क्षत्रधर्मेण वाऽप्यत्र वर्तयन्ति युगक्षये

brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇastathā śūdrā dhanārjakāḥ |
kṣatradharmeṇa vā'pyatra vartayanti yugakṣaye

निवृत्तयज्ञस्वाध्याया दण्डाजिनविवर्जिताः ।
ब्राह्मणा सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे

nivṛttayajñasvādhyāyā daṇḍājinavivarjitāḥ |
brāhmaṇā sarvabhakṣāśca bhaviṣyanti kalau yuge

अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः ।
विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत्

ajapā brāhmaṇāstāta śūdrā japaparāyaṇāḥ |
viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat

बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप ।
मृषानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः

bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa |
mṛṣānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ

आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाः ।
काम्भोजा बाह्लिकाः शूराऽऽ भीरस्तथा नरोत्तमा

āndhrāḥ śakāḥ pulindāśca yavanāśca narādhipāḥ |
kāmbhojā bāhlikāḥ śūrā'' bhīrastathā narottamā

न तदा ब्राह्मणः कश्चित्स्वधर्ममुपजीवति ।
क्षत्रियाश्चापि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिप

na tadā brāhmaṇaḥ kaścitsvadharmamupajīvati |
kṣatriyāścāpi vaiśyāśca vikarmasthā narādhipa

अल्पायुषः स्वल्पबलाः स्वल्पवीर्यपराक्रमाः ।
अल्पसाराल्पदेहाश्च तथा सत्याल्पभाषिणः

alpāyuṣaḥ svalpabalāḥ svalpavīryaparākramāḥ |
alpasārālpadehāśca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ

बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः ।
युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मवादिनः

bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ |
yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmavādinaḥ

भोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः ।
युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः

bhovādinastathā śūdrā brāhmaṇāścāryavādinaḥ |
yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ

न तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशांपते ।
रसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः

na tathā ghrāṇayuktāśca sarvagandhā viśāṃpate |
rasāśca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ

बहुप्रजा ह्रस्वदेहा शीलाचारविवर्जिताः ।
मुखेभगाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये

bahuprajā hrasvadehā śīlācāravivarjitāḥ |
mukhebhagāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ।
केशशूलाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये

aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ |
keśaśūlāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye

अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप ।
अल्पपुष्पफलाश्चापि पादपा बहुवायसाः

alpakṣīrāstathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa |
alpapuṣpaphalāścāpi pādapā bahuvāyasāḥ

ब्रह्मवध्यानुलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् ।
नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः

brahmavadhyānuliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām |
nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ

लोभमोहपरीताश्च मिथ्याधर्मध्वजावृताः ।
भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर्दिशः

lobhamohaparītāśca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ |
bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijairdiśaḥ

कराभारभयाद्भीता गृहस्थाः परिमोषकाः ।
मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपभुञ्जते

karābhārabhayādbhītā gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ |
municchadmākṛticchannā vāṇijyamupabhuñjate

मित्या च नखरोमाणि धारयन्ति तदा द्विजाः ।
अर्थलोभान्नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः

mityā ca nakharomāṇi dhārayanti tadā dvijāḥ |
arthalobhānnaravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ

आश्रमेषु वृथाचार पारपा गुरुतल्पगाः ।
ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम्

āśrameṣu vṛthācāra pārapā gurutalpagāḥ |
aihalaukikamīhante māṃsaśoṇitavardhanam

पारलौकिककार्येषु प्रमत्ता भृशनास्तिकाः ।
बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः ।
आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये

pāralaukikakāryeṣu pramattā bhṛśanāstikāḥ |
bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ |
āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye

यथर्तुवर्षी भगवान्न तथा पाकशासनः ।
न चापि सर्वभीजानि सम्यग्रोहन्ति भारत

yathartuvarṣī bhagavānna tathā pākaśāsanaḥ |
na cāpi sarvabhījāni samyagrohanti bhārata

फलं धर्मस्य राजेन्द्र सर्वत्र परिहीयते ।
हिंसाभिरामश्च जनस्तथा संपद्यतेऽशुचिः ।
अधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघ

phalaṃ dharmasya rājendra sarvatra parihīyate |
hiṃsābhirāmaśca janastathā saṃpadyate'śuciḥ |
adharmaphalamatyarthaṃ tadā bhavati cānagha

तदा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतः ।
अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मोस्ति कश्चन

tadā ca pṛthivīpāla yo bhaveddharmasaṃyutaḥ |
alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmosti kaścana

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः ।
वणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत

bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ |
vaṇijaśca naravyāghra bahumāyā bhavantyuta

धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान्वर्धते जनः ।
धर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बलायते

dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyānvardhate janaḥ |
dharmasya balahāniḥ syādadharmaśca balāyate

अल्पायुषो दरिद्राश्च धर्मिष्ठा मानवास्तथा ।
दीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये

alpāyuṣo daridrāśca dharmiṣṭhā mānavāstathā |
dīrghāyuṣaḥ samṛddhāśca vidharmāṇo yugakṣaye

नगराणआं विहारेषु विधर्माणो युगक्षये ।
अधर्मिष्ठैरुपायैश् प्रजा व्यवहरन्त्युत

nagarāṇaāṃ vihāreṣu vidharmāṇo yugakṣaye |
adharmiṣṭhairupāyaiś prajā vyavaharantyuta

संचयेन तथाऽल्पेन भवन्त्याढ्यमदान्विताः ।
धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः

saṃcayena tathā'lpena bhavantyāḍhyamadānvitāḥ |
dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ

हर्तुं व्यवसिता राजन्पापाचारसमनविताः ।
नैतदस्तीति मनुजा वर्तन्ते निरपत्रपाः

hartuṃ vyavasitā rājanpāpācārasamanavitāḥ |
naitadastīti manujā vartante nirapatrapāḥ

पुरुषादानि सत्वानि पक्षिणोऽथ मृगास्तथा ।
नगराणां विहारेषु चैत्येष्वपि च शेरते

puruṣādāni satvāni pakṣiṇo'tha mṛgāstathā |
nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣvapi ca śerate

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च स्त्रियो गर्भधरा नृप ।
दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते

saptavarṣāṣṭavarṣāśca striyo garbhadharā nṛpa |
daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate

भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस्तथा ।
आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते

bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinastathā |
āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣiprameva prapadyate

क्षीणायुषो महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः ।
तरुणानां च यच्छीलं तद्वृद्धेषु प्रजायते

kṣīṇāyuṣo mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ |
taruṇānāṃ ca yacchīlaṃ tadvṛddheṣu prajāyate

विपरीतास्तदा नार्यो वञ्चयित्वाऽर्हतः पतीन् ।
व्युच्चरन्त्यपि दुःशीला दासैः पशुभिरेव च

viparītāstadā nāryo vañcayitvā'rhataḥ patīn |
vyuccarantyapi duḥśīlā dāsaiḥ paśubhireva ca

वीरपत्न्यस्तथा नार्यः संश्रयन्ति नरान्नृप ।
भर्तारमपि जीवन्तमन्यान्व्यभिचरन्त्युत

vīrapatnyastathā nāryaḥ saṃśrayanti narānnṛpa |
bhartāramapi jīvantamanyānvyabhicarantyuta

तस्मिन्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये ।
अनावृष्टिर्महाराज जायते बहुवार्षिकी

tasminyugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye |
anāvṛṣṭirmahārāja jāyate bahuvārṣikī

ततस्तान्यल्पसाराणि सत्वानि क्षुधितानि वै ।
प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते

tatastānyalpasārāṇi satvāni kṣudhitāni vai |
pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate

ततो दिनकरैर्दीप्तैः सप्तभिर्मनुजाधिप ।
पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च

tato dinakarairdīptaiḥ saptabhirmanujādhipa |
pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca

यच्च रकाष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत ।
सर्वं तद्भस्मसाद्भूतं दृश्यते भरतर्षभ

yacca rakāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata |
sarvaṃ tadbhasmasādbhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha

ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भारत ।
लोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम्

tataḥ saṃvartako vahnirvāyunā saha bhārata |
lokamāviśate pūrvamādityairupaśoṣitam

ततः स पृथिवीं भित्त्वा प्रविश्य च रसातलम् ।
रदेवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत्

tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā praviśya ca rasātalam |
radevadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat

निरदहन्नागलोकं च यच्च किंचित्क्षिताविह ।
अधस्तात्पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात्

niradahannāgalokaṃ ca yacca kiṃcitkṣitāviha |
adhastātpṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt

ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च ।
निर्दहत्यशिवो वायुः स च संवर्तकोऽनलः

tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca |
nirdahatyaśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako'nalaḥ

सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।
ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद्विभुः

sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam |
tato dahati dīptaḥ sa sarvameva jagadvibhuḥ

ततो गजकुलप्रख्यास्तजिन्मालाविभूषिताः ।
उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्यद्भुतदर्शनाः

tato gajakulaprakhyāstajinmālāvibhūṣitāḥ |
uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasyadbhutadarśanāḥ

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः ।
केचित्किञ्जल्कसंकाशाः केचित्पीताः पयोधराः

kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasannibhāḥ |
kecitkiñjalkasaṃkāśāḥ kecitpītāḥ payodharāḥ

केचिद्धारिद्रसंकाशाः कारण्डवनिभास्तथा ।
केचित्कमलपत्राभाः केचिद्धिङ्गुलसप्रभाः

keciddhāridrasaṃkāśāḥ kāraṇḍavanibhāstathā |
kecitkamalapatrābhāḥ keciddhiṅgulasaprabhāḥ

केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः ।
केचिदञ्जनसंकाशाः केचिन्मकरसन्निभाः

kecitpuravarākārāḥ kecidgajakulopamāḥ |
kecidañjanasaṃkāśāḥ kecinmakarasannibhāḥ

विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ।
घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः

vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ |
ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ

ततो जलघराः सर्वं व्याप्नुवनति नभस्तलम् ।
गर्जन्तः पृथिवीपाल पृथिवीधरसन्निभाः

tato jalagharāḥ sarvaṃ vyāpnuvanati nabhastalam |
garjantaḥ pṛthivīpāla pṛthivīdharasannibhāḥ

तैरियं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ।
आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā |
āpūryate mahārāja salilaughapariplutā

ततस्ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ ।
पर्वतान्प्लावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्ठिना

tataste jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha |
parvatānplāvayantyāśu coditāḥ parameṣṭhinā

वर्षमाणा महत्तोयं पूरयन्तो वसुंधराम् ।
सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयनति च पावकम्

varṣamāṇā mahattoyaṃ pūrayanto vasuṃdharām |
sughoramaśivaṃ raudraṃ nāśayanati ca pāvakam

ततो द्वादशवर्षाणि पयोदास्त उपप्लवे ।
धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना

tato dvādaśavarṣāṇi payodāsta upaplave |
dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā

ततः समुद्रः स्वां वेलामतिक्रामति भारत ।
पर्वताश्च विदीर्यन्ते मही चापि विदीर्यते

tataḥ samudraḥ svāṃ velāmatikrāmati bhārata |
parvatāśca vidīryante mahī cāpi vidīryate

सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम् ।
संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः

sarvataḥ sahasā bhrāntāste payodā nabhastalam |
saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ

कततस्तं मारुतं घोरं स्वयंभूर्मनुजाधिप ।
आदिः पद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत

katatastaṃ mārutaṃ ghoraṃ svayaṃbhūrmanujādhipa |
ādiḥ padmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणए यक्षराक्षसवर्जिते

tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame |
naṣṭe devāsuragaṇae yakṣarākṣasavarjite

निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे ।
अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्भ्रमाम्येकोऽहमातुरः

nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe |
anantarikṣe loke'sminbhramāmyeko'hamāturaḥ

एकार्णवे जले घोरे विचरन्पार्थिवोत्तम ।
अपश्यन्सर्वभूतानि वैक्लब्यमगमं ततः

ekārṇave jale ghore vicaranpārthivottama |
apaśyansarvabhūtāni vaiklabyamagamaṃ tataḥ

ततः सुदीर्घं गत्वाऽहं प्लवमानो धराधिप ।
श्रान्तः क्वचिन्न शरणं लब्धवानस्म्यतन्द्रितः

tataḥ sudīrghaṃ gatvā'haṃ plavamāno dharādhipa |
śrāntaḥ kvacinna śaraṇaṃ labdhavānasmyatandritaḥ

ततः कदाचित्पश्यामि तस्मिन्सलिलसंनिघौ ।
न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते

tataḥ kadācitpaśyāmi tasminsalilasaṃnighau |
nyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate

शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप ।
पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते

śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa |
paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte

उपविष्टं महाराज पद्मेन्दुसदृशाननम् ।
फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत

upaviṣṭaṃ mahārāja padmendusadṛśānanam |
phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata

ततो मे पृतिवीपाल विस्मयः सुमहाभूत् ।
कथं त्वयं शिशुः शेते लोके नाशमुपागते

tato me pṛtivīpāla vismayaḥ sumahābhūt |
kathaṃ tvayaṃ śiśuḥ śete loke nāśamupāgate

तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशुं नोपलक्षये ।
भूतं भव्यं भविष्यं च जानन्नपि नराधिप

tapasā cintayaṃścāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣaye |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jānannapi narādhipa

अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतभूषणः ।
साक्षाल्लक्ष्म्या इवावास स तदा प्रतिभाति मे

atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtabhūṣaṇaḥ |
sākṣāllakṣmyā ivāvāsa sa tadā pratibhāti me

ततो मामब्रवीद्बालः स पद्मनिभलोचनः ।
श्रीवत्सधारी द्युतिमान्वाक्यं श्रुतिसुखावहम्

tato māmabravīdbālaḥ sa padmanibhalocanaḥ |
śrīvatsadhārī dyutimānvākyaṃ śrutisukhāvaham

जानामि त्वां परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम् ।
मार्कण्डेय महासत्वं यावदिच्छसि भार्गव

jānāmi tvāṃ pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam |
mārkaṇḍeya mahāsatvaṃ yāvadicchasi bhārgava

अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तम ।
आस्खेह विहितो वासः प्रसादस्ते कृतो मया

abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattama |
āskheha vihito vāsaḥ prasādaste kṛto mayā

ततो बालेन तेनैव मुक्तस्यासीत्तदा मम ।
निर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत

tato bālena tenaiva muktasyāsīttadā mama |
nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata

ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम् ।
तस्याहमवशो वक्रे दैवयोगात्प्रवेशितः

tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtam |
tasyāhamavaśo vakre daivayogātpraveśitaḥ

ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप ।
सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम्

tataḥ praviṣṭastatkukṣiṃ sahasā manujādhipa |
sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm

गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनामथ कौशिकीम् ।
चर्मण्वतींवेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम्

gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunāmatha kauśikīm |
carmaṇvatīṃvetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm

सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीमपि ।
वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत

sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīmapi |
vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata

नदीं ताम्रां च वेणां च पुण्यतोयां शुभावहाम् ।
सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम्

nadīṃ tāmrāṃ ca veṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām |
suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm

वितस्तां च महाराज कावेरीं च महानदीम् ।
तुङ्गभद्रां कृष्णवेणीं कमलां च महानदीम् ।
शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां किंपुनामपि

vitastāṃ ca mahārāja kāverīṃ ca mahānadīm |
tuṅgabhadrāṃ kṛṣṇaveṇīṃ kamalāṃ ca mahānadīm |
śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kiṃpunāmapi

एताश्चान्याश्च नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम ।
परिक्रामन्प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः

etāścānyāśca nadyo'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama |
parikrāmanprapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ

ततः समुद्रं पश्मामि यादोगणनिषेवितम् ।
रत्नाकरममित्रघ्न पयसोनिधिमुत्तमम्

tataḥ samudraṃ paśmāmi yādogaṇaniṣevitam |
ratnākaramamitraghna payasonidhimuttamam

ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम् ।
जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभम्

tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam |
jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabham

पश्यामि च महीं राजन्काननैरुपशोभिताम् ।
सपर्वतवनद्वीपां निम्नगाशतसंकुलाम्

paśyāmi ca mahīṃ rājankānanairupaśobhitām |
saparvatavanadvīpāṃ nimnagāśatasaṃkulām

यजन्ते हि ततो राजन्ब्राह्मणा बहुभिर्मखैः ।
क्षत्रियाश् प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जनैः

yajante hi tato rājanbrāhmaṇā bahubhirmakhaiḥ |
kṣatriyāś pravartante sarvavarṇānurañjanaiḥ

वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप ।
शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास्तथा

vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa |
śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalāstathā

ततः परिपतन्राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ।
हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम्

tataḥ paripatanrājaṃstasya kukṣau mahātmanaḥ |
himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam

निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजतान्वितम् ।
पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम्

niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatānvitam |
paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam

मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् ।
पश्यामि च महाराज मेरु कनकपर्वतम्

mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim |
paśyāmi ca mahārāja meru kanakaparvatam

महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम् ।
मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम्

mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girimuttamam |
malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam

एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः ।
तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वे रत्नविभूषिताः

ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ |
tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarve ratnavibhūṣitāḥ

सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च पश्यामि मनुजाधिप ।
पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते ।
तानि सर्वाण्यहं तत्र पश्यन्पर्यचरं तदा

siṃhānvyāghrānvarāhāṃśca paśyāmi manujādhipa |
pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate |
tāni sarvāṇyahaṃ tatra paśyanparyacaraṃ tadā

कुक्षौ तस् नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन्दिशः ।
शक्रादींश्चापि पश्यामि कृत्स्नान्देवगणानहम्

kukṣau tas naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcarandiśaḥ |
śakrādīṃścāpi paśyāmi kṛtsnāndevagaṇānaham

साध्यान्रुद्रांस्तथाऽऽदित्यान्गुह्यकान्पितरस्तथा ।
सर्पान्नागान्सुपर्णांश्च वसूनप्यश्विनावपि

sādhyānrudrāṃstathā''dityānguhyakānpitarastathā |
sarpānnāgānsuparṇāṃśca vasūnapyaśvināvapi

गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषींश्चैव महीपते ।
दैत्यदानवसङ्घांश्च नागांश्च मनुजाधिप

gandharvāpsaraso yakṣānṛṣīṃścaiva mahīpate |
daityadānavasaṅghāṃśca nāgāṃśca manujādhipa

सिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सुरशत्रवः ।
यच्च किंचिन्मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्

siṃhikātanayāṃścāpi ye cānye suraśatravaḥ |
yacca kiṃcinmayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam

सर्वं पश्याम्यहं राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ।
त्वरमाणः फलाहारः कृत्स्नं जगदिदं विभो

sarvaṃ paśyāmyahaṃ rājaṃstasya kukṣau mahātmanaḥ |
tvaramāṇaḥ phalāhāraḥ kṛtsnaṃ jagadidaṃ vibho

अन्तःशरीरे तस्याहं वर्षाणामधिकं शतम् ।
न च पश्यामि यस्याहं देहस्यान्तं कदाचन

antaḥśarīre tasyāhaṃ varṣāṇāmadhikaṃ śatam |
na ca paśyāmi yasyāhaṃ dehasyāntaṃ kadācana

सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशांपते ।
भ्रमंस्तत्र महीपाल यदा वर्षगणान्बहून् ।
आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन्महात्मनः

satataṃ dhāvamānaśca cintayāno viśāṃpate |
bhramaṃstatra mahīpāla yadā varṣagaṇānbahūn |
āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājanmahātmanaḥ

ततस्तमेव शरणं गतोस्मि विधिवत्तदा ।
वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च

tatastameva śaraṇaṃ gatosmi vidhivattadā |
vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca

ततोऽहं सहसा राजन्वायुवेगेन निःसृतः ।
महात्मनो मुखात्तस्य विवृतात्पुरुषोत्तम

tato'haṃ sahasā rājanvāyuvegena niḥsṛtaḥ |
mahātmano mukhāttasya vivṛtātpuruṣottama

ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशांपते ।
आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत्

tatastasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃpate |
āste manujaśārdūla kṛtsnamādāya vai jagat

ते नैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् ।
आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम्

te naiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam |
āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmyamitatejasam

ततो मामब्रवीद्बालः स प्रीतः प्रहसन्निव ।
श्रीवत्सधारी द्युतिमान्पीतवासा महाद्युतिः

tato māmabravīdbālaḥ sa prītaḥ prahasanniva |
śrīvatsadhārī dyutimānpītavāsā mahādyutiḥ

अपीदानीं शरीरेऽस्मिन्मामके मुनिसत्तम ।
उषितस्त्वं परिश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे

apīdānīṃ śarīre'sminmāmake munisattama |
uṣitastvaṃ pariśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me

मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवा ।
मायानिर्मुक्तमात्मनमपश्यं लब्धचेतसम्

muhūrtādatha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punarnavā |
māyānirmuktamātmanamapaśyaṃ labdhacetasam

तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ।
सुजातौ मृदुरक्ताभिरङ्गुलीभिर्विराजितौ

tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau |
sujātau mṛduraktābhiraṅgulībhirvirājitau

प्रयत्नेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्यभिवनदितौ ।
दृष्ट्वाऽपरिमितं तस् प्रभावममितौजसः

prayatnena mayā mūrdhnā gṛhītvā hyabhivanaditau |
dṛṣṭvā'parimitaṃ tas prabhāvamamitaujasaḥ

विनयेनाञ्जलिं कृत्वाप्रयत्नेनोपगम्य ह ।
दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः

vinayenāñjaliṃ kṛtvāprayatnenopagamya ha |
dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ

तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमब्रवम् ।
ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चैतां तवोत्तमाम्

tamahaṃ prāñjalirbhūtvā namaskṛtyedamabravam |
jñātumicchāmi deva tvāṃ māyāṃ caitāṃ tavottamām

आस्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरे भगवंस्तव ।
दृष्टवानखिलाँल्लोकान्समस्तान्जठरे हि ते

āsyenānupraviṣṭo'haṃ śarīre bhagavaṃstava |
dṛṣṭavānakhilām̐llokānsamastānjaṭhare hi te

तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः ।
यक्षगन्धर्वनागाश्च जगत्स्थावरजङ्गमम्

tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ |
yakṣagandharvanāgāśca jagatsthāvarajaṅgamam

त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिर्न परिहीयते ।
द्रुतमन्तःशरीरे ते सततं परिवर्तिनः

tvatprasādācca me deva smṛtirna parihīyate |
drutamantaḥśarīre te satataṃ parivartinaḥ

निर्गतोऽहमकामस्तु इच्छया ते महाप्रभो ।
यतिष्ये पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाऽहमनिन्दितं

nirgato'hamakāmastu icchayā te mahāprabho |
yatiṣye puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvā'hamaninditaṃ

इह भूत्वा शिशुः साक्षात्किं भवानवतिष्ठते ।
पीत्वा जगदिदं सर्वमेतदाख्यातुमर्हसि

iha bhūtvā śiśuḥ sākṣātkiṃ bhavānavatiṣṭhate |
pītvā jagadidaṃ sarvametadākhyātumarhasi

किमर्थं च जगत्सर्वं शरीरस्थं तवानघ ।
कियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिंदम

kimarthaṃ ca jagatsarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha |
kiyantaṃ ca tvayā kālamiha stheyamariṃdama

एतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्षं विस्तरेण यथातथम् ।
महद्ध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्टवान्प्रभो

etadicchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā |
tvattaḥ kamalapatrākṣaṃ vistareṇa yathātatham |
mahaddhyetadacintyaṃ ca yadahaṃ dṛṣṭavānprabho

इत्युक्तः स मया श्रीमान्देवदेवो महाद्युतिः ।
सान्त्वयन्मामिदं वाक्यमुवाच वदतांवरः

ityuktaḥ sa mayā śrīmāndevadevo mahādyutiḥ |
sāntvayanmāmidaṃ vākyamuvāca vadatāṃvaraḥ