अध्याय 160: आर्ष्टिषेण का युधिष्ठिर को स्वागत और उपदेश

युधिष्ठिरस्तमासाद्य तपसा दग्धकिल्बिषम् ।
अभ्यवादयत प्रीतः शिरसा नाम कीर्तयन्

yudhiṣṭhirastamāsādya tapasā dagdhakilbiṣam |
abhyavādayata prītaḥ śirasā nāma kīrtayan

ततः कृष्णा च भीमश्च यमौ च सुतपस्विनौ ।
शिरोभिः प्राप्य राजर्षिं परिवार्योपतस्थिरे

tataḥ kṛṣṇā ca bhīmaśca yamau ca sutapasvinau |
śirobhiḥ prāpya rājarṣiṃ parivāryopatasthire

तथैव धौम्यो धर्मज्ञः पाण्डवानां पुरोहितः ।
यथान्यायमुपाक्रान्तस्तमृषिं संशितव्रतम्

tathaiva dhaumyo dharmajñaḥ pāṇḍavānāṃ purohitaḥ |
yathānyāyamupākrāntastamṛṣiṃ saṃśitavratam

अन्वजानात्स धर्मज्ञो मुनिर्दिव्येन चक्षुषा ।
पाण्डोः पुत्रान्कुरुश्रेष्ठानास्यतामिति चाब्रवीत्

anvajānātsa dharmajño munirdivyena cakṣuṣā |
pāṇḍoḥ putrānkuruśreṣṭhānāsyatāmiti cābravīt

कुरूणामृषभं प्राज्ञं पूजयित्वा महातपाः ।
सह भ्रातृभिरसीनं पर्यपृच्छदनामयम्

kurūṇāmṛṣabhaṃ prājñaṃ pūjayitvā mahātapāḥ |
saha bhrātṛbhirasīnaṃ paryapṛcchadanāmayam

नानृते कुरुषे भावं कच्चिद्धर्मे प्रवर्तसे ।
मातापित्रोश्च ते वृत्तिः कच्चित्पार्थ न सीदति

nānṛte kuruṣe bhāvaṃ kacciddharme pravartase |
mātāpitrośca te vṛttiḥ kaccitpārtha na sīdati

कच्चित्ते गुरवः सर्वे वृद्धा वैद्याश्च पूजिताः ।
कच्चिन्न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु

kaccitte guravaḥ sarve vṛddhā vaidyāśca pūjitāḥ |
kaccinna kuruṣe bhāvaṃ pārtha pāpeṣu karmasu

सुकृतं प्रतिकर्तुं च कच्चिद्धातुं च दुष्कृतम् ।
यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न विकत्थसे

sukṛtaṃ pratikartuṃ ca kacciddhātuṃ ca duṣkṛtam |
yathānyāyaṃ kuruśreṣṭha jānāsi na vikatthase

यथार्हं मानिताः कच्चित्त्वया नन्दन्ति साधवः ।
वनेष्वपि वसन्कच्चिद्धर्ममेवानुवर्तसे

yathārhaṃ mānitāḥ kaccittvayā nandanti sādhavaḥ |
vaneṣvapi vasankacciddharmamevānuvartase

कच्चिद्धौम्यस्त्वदाचारैर्न पार्थ परितप्यते ।
दानधर्मतपःशौचैरार्जवेन तितिक्षया

kacciddhaumyastvadācārairna pārtha paritapyate |
dānadharmatapaḥśaucairārjavena titikṣayā

पितृपैतामहं वृत्तं कच्चित्पार्थानुवर्तसे ।
कच्चिद्राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव

pitṛpaitāmahaṃ vṛttaṃ kaccitpārthānuvartase |
kaccidrājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava

स्वेस्वे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुनः ।
पितरः पितृलोकस्थाः शोचन्ति च रमन्ति च

svesve kila kule jāte putre naptari vā punaḥ |
pitaraḥ pitṛlokasthāḥ śocanti ca ramanti ca

किं तस्य दुष्कृतेऽस्माभिः संप्राप्तव्यं भविष्यति ।
किं चास्य सुकृतेऽस्माभिः प्राप्तव्यमिति शोभनं

kiṃ tasya duṣkṛte'smābhiḥ saṃprāptavyaṃ bhaviṣyati |
kiṃ cāsya sukṛte'smābhiḥ prāptavyamiti śobhanaṃ

पिता माता तथैवाग्निर्गुरुरात्मा च पञ्चमः ।
यस्यैतेपूजिताः पार्थ तस्य लोकावुभौ जितौ

pitā mātā tathaivāgnirgururātmā ca pañcamaḥ |
yasyaitepūjitāḥ pārtha tasya lokāvubhau jitau

भगवन्नार्य माऽऽहैतद्यथावद्धर्मनिश्चयम् ।
यथाशक्ति यथान्यायं क्रियते विधिवन्मया

bhagavannārya mā''haitadyathāvaddharmaniścayam |
yathāśakti yathānyāyaṃ kriyate vidhivanmayā

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च प्लवमाना विहायसा ।
जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठमृषयः पर्वसन्धिषु

abbhakṣā vāyubhakṣāśca plavamānā vihāyasā |
juṣante parvataśreṣṭhamṛṣayaḥ parvasandhiṣu

कामिनः सह कान्ताभिः परस्परमनुव्रताः ।
दृश्यन्ते शैलशृङ्गस्था यथा किंपुरुषा नृप

kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparamanuvratāḥ |
dṛśyante śailaśṛṅgasthā yathā kiṃpuruṣā nṛpa

अरजांसि च वासांसि वसानाः कौशिकानि च ।
दृश्यन्ते बहवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणाः

arajāṃsi ca vāsāṃsi vasānāḥ kauśikāni ca |
dṛśyante bahavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

विद्याधरगणाश्चैव स्रग्विणः प्रियदर्शनाः ।
महोरगगणाश्चैव सुपर्णाश्चारणादयः

vidyādharagaṇāścaiva sragviṇaḥ priyadarśanāḥ |
mahoragagaṇāścaiva suparṇāścāraṇādayaḥ

अस्य चोपरि शैलस्य श्रूयते पर्वसन्धिषु ।
भेरीपणवशङ्खानां मृदङ्गानां च निःस्वनः

asya copari śailasya śrūyate parvasandhiṣu |
bherīpaṇavaśaṅkhānāṃ mṛdaṅgānāṃ ca niḥsvanaḥ

इहस्थैरेव तत्सर्वं श्रोतव्यं भरतर्षभाः ।
न कार्या वः कथंचित्स्यात्तत्राभिगमने मतिः

ihasthaireva tatsarvaṃ śrotavyaṃ bharatarṣabhāḥ |
na kāryā vaḥ kathaṃcitsyāttatrābhigamane matiḥ

न चाप्यतः परं शक्यं गन्तुं भरतसत्तमाः ।
विहारस्तत्र देवानाममानुषगतिस्तु सा

na cāpyataḥ paraṃ śakyaṃ gantuṃ bharatasattamāḥ |
vihārastatra devānāmamānuṣagatistu sā

ईषच्चपलकर्माणं मनुष्यमिह भारत ।
द्विषन्ति सर्वभूतानि ताडयन्ति च राक्षसाः

īṣaccapalakarmāṇaṃ manuṣyamiha bhārata |
dviṣanti sarvabhūtāni tāḍayanti ca rākṣasāḥ

अस्यातिक्रम्य शिखरं कैलासस्य युधिष्ठिर ।
गतिः परमसिद्धानां देवर्षीणां प्रकाशते

asyātikramya śikharaṃ kailāsasya yudhiṣṭhira |
gatiḥ paramasiddhānāṃ devarṣīṇāṃ prakāśate

चापलाद्धि न गन्तव्यं पार्त यानैस्ततः परम् ।
अयःशूलादिभिर्घ्नन्ति राक्षसाः शत्रुसूदन

cāpalāddhi na gantavyaṃ pārta yānaistataḥ param |
ayaḥśūlādibhirghnanti rākṣasāḥ śatrusūdana

अप्सरोभिः परिवृतः समृद्ध्या नरवाहनः ।
इह वैश्रवणस्तात पर्वसन्धिषु दृश्यते

apsarobhiḥ parivṛtaḥ samṛddhyā naravāhanaḥ |
iha vaiśravaṇastāta parvasandhiṣu dṛśyate

शिखरे तं समासीनमधिपं यक्षरक्षसाम् ।
प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि भानुमन्तमिवोदितम्

śikhare taṃ samāsīnamadhipaṃ yakṣarakṣasām |
prekṣante sarvabhūtāni bhānumantamivoditam

देवदानवसिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च ।
गिरेः शिखरमुद्यानमिदं भरतसत्तम

devadānavasiddhānāṃ tathā vaiśravaṇasya ca |
gireḥ śikharamudyānamidaṃ bharatasattama

उपासीनस्य धनदं तुम्बुरोः पर्वसन्धिषु ।
गीतसामस्वनस्तात श्रूयते गन्धमादने

upāsīnasya dhanadaṃ tumburoḥ parvasandhiṣu |
gītasāmasvanastāta śrūyate gandhamādane

एतदेवंविधं चित्रमिह तात युधिष्ठिर ।
प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुशः पर्वसन्धिषु

etadevaṃvidhaṃ citramiha tāta yudhiṣṭhira |
prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasandhiṣu

भुञ्जाना मुनिभोज्यानि रसवन्ति फलानि च ।
वसध्वं पाण्डवश्रेष्ठा यावदर्जुनदर्शनात्

bhuñjānā munibhojyāni rasavanti phalāni ca |
vasadhvaṃ pāṇḍavaśreṣṭhā yāvadarjunadarśanāt

न तात चपलैर्भाव्यमिह प्राप्तैः कथंचन ।
चपलः सर्वभूतानां द्वेष्यो भवति मानवः

na tāta capalairbhāvyamiha prāptaiḥ kathaṃcana |
capalaḥ sarvabhūtānāṃ dveṣyo bhavati mānavaḥ

उषित्वेह यथाकामं यथाश्रद्धं विहृत्य च ।
ततः शस्त्रजितां श्रेष्ठ पृथिवीं पालयिष्यसि

uṣitveha yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vihṛtya ca |
tataḥ śastrajitāṃ śreṣṭha pṛthivīṃ pālayiṣyasi