अध्याय 8: विवाह से पहले प्रमद्वरा को सर्पदंश

स चापि च्यवनो ब्रह्मन्भार्गवोऽजनयत्सुतम् ।
सुकन्यायां महात्मानं प्रमतिं दीप्ततेजसम्

sa cāpi cyavano brahmanbhārgavo'janayatsutam |
sukanyāyāṃ mahātmānaṃ pramatiṃ dīptatejasam

प्रमतिस्तु रुरुं नाम घृताच्यां समजीजनत् ।
रुरुः प्रमद्वरायां तु शुनकं समजीजनम्

pramatistu ruruṃ nāma ghṛtācyāṃ samajījanat |
ruruḥ pramadvarāyāṃ tu śunakaṃ samajījanam

शुनकस्तु महासत्वः सर्वभार्गवनन्दनः ।
जातस्तपसि तीव्रे च स्थितः स्थिरयशास्ततः

śunakastu mahāsatvaḥ sarvabhārgavanandanaḥ |
jātastapasi tīvre ca sthitaḥ sthirayaśāstataḥ

तस्य ब्रह्मन्रुरोः सर्वं चरितं भूरितेजसः ।
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वमशेषतः

tasya brahmanruroḥ sarvaṃ caritaṃ bhūritejasaḥ |
vistareṇa pravakṣyāmi tacchṛṇu tvamaśeṣataḥ

ऋषिरासीन्महान्पूर्वं तपोविद्यासमन्वितः ।
स्थूलकेश इति ख्यातः सर्वभूतहिते रतः

ṛṣirāsīnmahānpūrvaṃ tapovidyāsamanvitaḥ |
sthūlakeśa iti khyātaḥ sarvabhūtahite rataḥ

एतस्मिन्नेव काले तु मेनकायां प्रजज्ञिवान् ।
गन्धर्वराजो विप्रर्षे विश्वावसुरिति स्मृतः

etasminneva kāle tu menakāyāṃ prajajñivān |
gandharvarājo viprarṣe viśvāvasuriti smṛtaḥ

अप्सरा मेनका तस्य तं गर्भं भृगुनन्दन ।
उत्ससर्ज यथाकालं स्थूलकेशाश्रमं प्रति

apsarā menakā tasya taṃ garbhaṃ bhṛgunandana |
utsasarja yathākālaṃ sthūlakeśāśramaṃ prati

उत्सृज्य चैव तं गर्भं नद्यास्तीरे जगाम सा ।
अप्सरा मेनका ब्रह्मन्निर्दया निरपत्रपा

utsṛjya caiva taṃ garbhaṃ nadyāstīre jagāma sā |
apsarā menakā brahmannirdayā nirapatrapā

कन्याममरगर्भाभां ज्वलन्तीमिव च श्रिया ।
तां ददर्श समुत्सृष्टां नदीतीरे महानृषिः

kanyāmamaragarbhābhāṃ jvalantīmiva ca śriyā |
tāṃ dadarśa samutsṛṣṭāṃ nadītīre mahānṛṣiḥ

स्थूलकेशः स तेजस्वी विजने बन्धुवर्जिताम् ।
स तां दृष्ट्वा तदा कन्यां स्थूलकेशो महाद्विजः

sthūlakeśaḥ sa tejasvī vijane bandhuvarjitām |
sa tāṃ dṛṣṭvā tadā kanyāṃ sthūlakeśo mahādvijaḥ

जग्राह च मुनिश्रेष्ठः कृपाविष्टः पुपोष च ।
ववृधे सा वरारोहा तस्याश्रमपदे शुभे

jagrāha ca muniśreṣṭhaḥ kṛpāviṣṭaḥ pupoṣa ca |
vavṛdhe sā varārohā tasyāśramapade śubhe

जातकाद्याः क्रियाश्चास्या विधिपूर्वं यथाक्रमम् ।
स्थूलकेशो महाभागश्चकार सुमहानृषिः

jātakādyāḥ kriyāścāsyā vidhipūrvaṃ yathākramam |
sthūlakeśo mahābhāgaścakāra sumahānṛṣiḥ

प्रमदाभ्यो वरा सा तु सत्त्वरूपगुणान्विता ।
ततः प्रमद्वरेत्यस्या नाम चक्रे महानृषिः

pramadābhyo varā sā tu sattvarūpaguṇānvitā |
tataḥ pramadvaretyasyā nāma cakre mahānṛṣiḥ

तामाश्रमपदे तस्य रुरुर्दृष्ट्वा प्रमद्वराम् ।
बभूव किल धर्मात्मा मदनोपहतस्तदा

tāmāśramapade tasya rururdṛṣṭvā pramadvarām |
babhūva kila dharmātmā madanopahatastadā

पितरं सखिभिः सोऽथ श्रावयामास भार्गवम् ।
प्रमतिश्चाभ्ययाचत्तां स्थूलकेशं यशस्विनम्

pitaraṃ sakhibhiḥ so'tha śrāvayāmāsa bhārgavam |
pramatiścābhyayācattāṃ sthūlakeśaṃ yaśasvinam

ततः प्रादात्पिता कन्यां रुरवे तां प्रमद्वराम् ।
विवाहं स्थापयित्वाग्रे नक्षत्रे भगदैवते

tataḥ prādātpitā kanyāṃ rurave tāṃ pramadvarām |
vivāhaṃ sthāpayitvāgre nakṣatre bhagadaivate

ततः कतिपयाहस्य विवाहे समुपस्थिते ।
सखीभिः क्रीडती सार्धं सा कन्यावरवर्णिनी

tataḥ katipayāhasya vivāhe samupasthite |
sakhībhiḥ krīḍatī sārdhaṃ sā kanyāvaravarṇinī

नापश्यत्संप्रसुप्तं वै भुजंगं तिर्यगायतम् ।
पदा चैनं समाक्रामन्मुमूर्षुः कालचोदिता

nāpaśyatsaṃprasuptaṃ vai bhujaṃgaṃ tiryagāyatam |
padā cainaṃ samākrāmanmumūrṣuḥ kālacoditā

स तस्याः संप्रमत्तायाश्चोदितः कालधर्मणा ।
विषोपलिप्तान्दशनान्भृशमङ्गे न्यपातयत्

sa tasyāḥ saṃpramattāyāścoditaḥ kāladharmaṇā |
viṣopaliptāndaśanānbhṛśamaṅge nyapātayat

सा दष्टा तेन सर्पेण पपात सहसा भुवि ।
विवर्णा विगतश्रीका भ्रष्टाभरणचेतना

sā daṣṭā tena sarpeṇa papāta sahasā bhuvi |
vivarṇā vigataśrīkā bhraṣṭābharaṇacetanā

निरानन्दकरी तेषां बन्धूनां मुक्तमूर्धजा ।
व्यसुरप्रेक्षणीया सा प्रेक्षणीयतमाऽभवत्

nirānandakarī teṣāṃ bandhūnāṃ muktamūrdhajā |
vyasuraprekṣaṇīyā sā prekṣaṇīyatamā'bhavat

प्रसुप्तेवाभवच्चापि भुवि सर्पविषार्दिता ।
भूयो मनोहरतरा बभूव तनुमध्यमा

prasuptevābhavaccāpi bhuvi sarpaviṣārditā |
bhūyo manoharatarā babhūva tanumadhyamā

ददर्श तां पिता चैव ये चैवान्ये तपस्विनः ।
विचेष्टमानां पतितां भूतले पद्मवर्चसम्

dadarśa tāṃ pitā caiva ye caivānye tapasvinaḥ |
viceṣṭamānāṃ patitāṃ bhūtale padmavarcasam

ततः सर्वे द्विजतराः समाजग्मुः कृपान्विताः ।
स्वस्त्यात्रेयो महाजानुः कुशिकः शङ्खमेखलः

tataḥ sarve dvijatarāḥ samājagmuḥ kṛpānvitāḥ |
svastyātreyo mahājānuḥ kuśikaḥ śaṅkhamekhalaḥ

उद्दालकः कठश्चैव श्वेतश्चैव महायशाः ।
भरद्वाजः कौणकृत्स्य आर्ष्टिषेणोऽथ गौतमः

uddālakaḥ kaṭhaścaiva śvetaścaiva mahāyaśāḥ |
bharadvājaḥ kauṇakṛtsya ārṣṭiṣeṇo'tha gautamaḥ

प्रमतिः सह पुत्रेण तथान्ये वनवासिनः ।
तां ते कन्यां व्यसुं दृष्ट्वा भुजंगस्य विषार्दिताम्

pramatiḥ saha putreṇa tathānye vanavāsinaḥ |
tāṃ te kanyāṃ vyasuṃ dṛṣṭvā bhujaṃgasya viṣārditām

रुरुदुः कृपयाऽविष्टा रुरुस्त्वार्तो बहिर्ययौ ।
ते च सर्वे द्विजश्रेष्ठास्तत्रैवोपाविशंस्तदा

ruruduḥ kṛpayā'viṣṭā rurustvārto bahiryayau |
te ca sarve dvijaśreṣṭhāstatraivopāviśaṃstadā