अध्याय 153: कणिक की कुटिल राजनीति

श्रुत्वा पाण्डुसुतान्वीरान्बलोद्रिक्तान्महौजसः ।
धृतराष्ट्रो महीपालश्चिन्तामगमदातुरः

śrutvā pāṇḍusutānvīrānbalodriktānmahaujasaḥ |
dhṛtarāṣṭro mahīpālaścintāmagamadāturaḥ

तत आहूय मन्त्रज्ञं राजशास्त्रार्थवित्तमम् ।
कणिकं मन्त्रिणां श्रेष्ठं धृतराष्ट्रऽब्रवीद्वचः

tata āhūya mantrajñaṃ rājaśāstrārthavittamam |
kaṇikaṃ mantriṇāṃ śreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭra'bravīdvacaḥ

उत्सक्ताः पाण्डवा नित्यं तेभ्योऽसूये द्विजोत्तम ।
तत्र मे निश्चिततमं सन्धिविग्रहकारणम् ।
कणिक त्वं ममाचक्ष्व करिष्ये वचनं तव

utsaktāḥ pāṇḍavā nityaṃ tebhyo'sūye dvijottama |
tatra me niścitatamaṃ sandhivigrahakāraṇam |
kaṇika tvaṃ mamācakṣva kariṣye vacanaṃ tava

दुर्योधनोऽथ शकुनिः कर्णदुःशासनावपि ।
कणिकं ह्युपसंगृह्य मन्त्रिणं सौबलस्य च

duryodhano'tha śakuniḥ karṇaduḥśāsanāvapi |
kaṇikaṃ hyupasaṃgṛhya mantriṇaṃ saubalasya ca

पप्रच्छुर्भरतश्रेष्ठ पाण्डवान्प्रति नैकधा ।
प्रबुद्धाः पाण्डवा नित्यं सर्वे तेभ्यस्त्रसामहे

papracchurbharataśreṣṭha pāṇḍavānprati naikadhā |
prabuddhāḥ pāṇḍavā nityaṃ sarve tebhyastrasāmahe

अनूनं सर्वपक्षाणां यद्भवेत्क्षेमकारकम् ।
भारद्वाज तदाचक्ष्व करिष्यामः कथं वयम्

anūnaṃ sarvapakṣāṇāṃ yadbhavetkṣemakārakam |
bhāradvāja tadācakṣva kariṣyāmaḥ kathaṃ vayam

स प्रसन्नमनास्तेन परिपृष्टो द्विजोत्तमः ।
उवाच वचनं तीक्ष्णं राजशास्त्रार्थदर्शनम्

sa prasannamanāstena paripṛṣṭo dvijottamaḥ |
uvāca vacanaṃ tīkṣṇaṃ rājaśāstrārthadarśanam

शृणु राजन्निदं तत्र प्रोच्यमानं मयानघ ।
न मेऽभ्यसूया कर्तव्या श्रुत्वैतत्कुरुसत्तम

śṛṇu rājannidaṃ tatra procyamānaṃ mayānagha |
na me'bhyasūyā kartavyā śrutvaitatkurusattama

नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी स्यात्परेषां विवरानुगः

nityamudyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥ |
acchidraśchidradarśī syātpareṣāṃ vivarānugaḥ

नित्यमुद्यतदण्डाद्धि भऋशमुद्विजते जनः ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि दण्डेनैव विधारयेत्

nityamudyatadaṇḍāddhi bhaṛśamudvijate janaḥ |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi daṇḍenaiva vidhārayet

नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेण परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः

nāsya cchidraṃ paraḥ paśyecchidreṇa paramanviyāt |
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ

नित्यं च ब्राह्मणाः पूज्या नृपेण हितमिच्छता ।
सृष्टो नृपो हि विप्रामां पालने दुष्टनिग्रहे

nityaṃ ca brāhmaṇāḥ pūjyā nṛpeṇa hitamicchatā |
sṛṣṭo nṛpo hi viprāmāṃ pālane duṣṭanigrahe

उभाब्यां वर्धते धर्मो धर्मवृद्ध्या जितावुभौ ।
लोकश्चायं परश्चैव ततो धर्मं समाचरेत्

ubhābyāṃ vardhate dharmo dharmavṛddhyā jitāvubhau |
lokaścāyaṃ paraścaiva tato dharmaṃ samācaret

कृतापराधं पुरुषं दृष्ट्वा यः क्षमते नृपः ।
तेनावमानमाप्नोति पापं चेह परत्र च

kṛtāparādhaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā yaḥ kṣamate nṛpaḥ |
tenāvamānamāpnoti pāpaṃ ceha paratra ca

यो विभूतिमवाप्योच्चै राज्ञो विकुरुतेऽधमः ।
तमानयित्वा हत्वा च दद्याद्धीनाय तद्धनम्

yo vibhūtimavāpyoccai rājño vikurute'dhamaḥ |
tamānayitvā hatvā ca dadyāddhīnāya taddhanam

नो चेद्धुरि नियुक्ता ये स्थास्यन्ति वशमात्मनः ।
राजा नियुञ्ज्यात्पुरुषानाप्तान्धर्मार्थकोविदान्

no ceddhuri niyuktā ye sthāsyanti vaśamātmanaḥ |
rājā niyuñjyātpuruṣānāptāndharmārthakovidān

ये नियुक्तास्तथा केचिद्राष्ट्रं वा यदि वा पुरम् ।
ग्रामं जनपदं वापि बाधेयुर्यदि वा न वा

ye niyuktāstathā kecidrāṣṭraṃ vā yadi vā puram |
grāmaṃ janapadaṃ vāpi bādheyuryadi vā na vā

परीक्षणार्थं विसृजेदानतांश्छन्नरूपिणः ।
परीक्ष्य पापकं जह्याद्धनमादाय सर्वशः

parīkṣaṇārthaṃ visṛjedānatāṃśchannarūpiṇaḥ |
parīkṣya pāpakaṃ jahyāddhanamādāya sarvaśaḥ

नासम्यक्कृत्यकारी स्यादुपक्रम्य कदाचन ।
कण्टको ह्यपि दुश्छिन्न आस्रावं जनयेच्चिरम्

nāsamyakkṛtyakārī syādupakramya kadācana |
kaṇṭako hyapi duśchinna āsrāvaṃ janayecciram

वधमेव प्रशंसन्ति शत्रूणामपकारिणाम् ।
सुविदीर्णं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्

vadhameva praśaṃsanti śatrūṇāmapakāriṇām |
suvidīrṇaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam

आपद्यापदि काले कुर्वीत न विचारयेत् ।
नावज्ञेयो रिपुस्तात दुर्बलोऽपि कथं चन

āpadyāpadi kāle kurvīta na vicārayet |
nāvajñeyo ripustāta durbalo'pi kathaṃ cana

अल्पोऽप्यग्निर्वनं कृत्स्नं दहत्याश्रयसंश्रयात् ।
अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि चाश्रयेत्

alpo'pyagnirvanaṃ kṛtsnaṃ dahatyāśrayasaṃśrayāt |
andhaḥ syādandhavelāyāṃ bādhiryamapi cāśrayet

कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् ।
सान्त्वादिभिरुपायैस्तु हन्याच्छत्रुं वशे स्थितं

kuryāttṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām |
sāntvādibhirupāyaistu hanyācchatruṃ vaśe sthitaṃ

दया न तस्मिन्कर्तव्या शरणागत इत्युत ।
निरुद्विग्नो हि भवति न हताज्जायते भयम्

dayā na tasminkartavyā śaraṇāgata ityuta |
nirudvigno hi bhavati na hatājjāyate bhayam

हन्यादमित्रं दानेन तथा पूर्वापकारिणम् ।
हन्यात्त्रीन्पञ्च सप्तेति परपक्षस्य सर्वशः

hanyādamitraṃ dānena tathā pūrvāpakāriṇam |
hanyāttrīnpañca sapteti parapakṣasya sarvaśaḥ

मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य नित्यशः ।
ततः सहायांस्तत्पक्षान्सर्वांश्च तदनन्तरम्

mūlamevāditaśchindyātparapakṣasya nityaśaḥ |
tataḥ sahāyāṃstatpakṣānsarvāṃśca tadanantaram

छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः ।
कथं नु शाखास्तिष्ठेरंश्छिन्नमूले वनस्पतौ

chinnamūle hyadhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ |
kathaṃ nu śākhāstiṣṭheraṃśchinnamūle vanaspatau

एकाग्रः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः ।
राजन्नित्यं सपत्नेषु नित्योद्विग्नः समाचरेत्

ekāgraḥ syādavivṛto nityaṃ vivaradarśakaḥ |
rājannityaṃ sapatneṣu nityodvignaḥ samācaret

अग्न्याधानेन यज्ञेन काषायेण जटाजिनैः ।
लोकान्विश्वासयित्वैव ततो लुम्पेद्यथा वृकः

agnyādhānena yajñena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ |
lokānviśvāsayitvaiva tato lumpedyathā vṛkaḥ

अङ्कुशं शोचमित्याहुरर्थानामुपधारणे ।
आनाम्य फलितां शाखां पक्वं पक्वं प्रशातयेत्

aṅkuśaṃ śocamityāhurarthānāmupadhāraṇe |
ānāmya phalitāṃ śākhāṃ pakvaṃ pakvaṃ praśātayet

फलार्थोऽयं समारम्भो लोके पुंसां विपश्चिताम् ।
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्ययः

phalārtho'yaṃ samārambho loke puṃsāṃ vipaścitām |
vahedamitraṃ skandhena yāvatkālasya paryayaḥ

ततः प्रत्यागते काले भिन्द्याद्धृटमिवाश्मनि ।
अमित्रो न विमोक्तव्यः कृपणं बह्वपि ब्रुवन्

tataḥ pratyāgate kāle bhindyāddhṛṭamivāśmani |
amitro na vimoktavyaḥ kṛpaṇaṃ bahvapi bruvan

कृपा न तस्मिन्कर्तव्या हन्यादेवापकारिणम् ।
हन्यादमित्रं सान्त्वेन तथा दानेन वा पुनः

kṛpā na tasminkartavyā hanyādevāpakāriṇam |
hanyādamitraṃ sāntvena tathā dānena vā punaḥ

तथैव भेददण्डाभ्यां सर्वोपायैः प्रशातयेत् ।
(धृतराष्ट्र उवाच)
कथं सान्त्वेन दानेन भेदैर्दण्डेन वा पुनः

tathaiva bhedadaṇḍābhyāṃ sarvopāyaiḥ praśātayet |
(dhṛtarāṣṭra uvāca)
kathaṃ sāntvena dānena bhedairdaṇḍena vā punaḥ

अमित्रः शक्यते हन्तुं तन्मे ब्रूहि यथातथम् ।
(कणिक उवाच)
शृणु राजन्यथा वृत्तं वने निवसतः पुरा

amitraḥ śakyate hantuṃ tanme brūhi yathātatham |
(kaṇika uvāca)
śṛṇu rājanyathā vṛttaṃ vane nivasataḥ purā

जम्बुकस्य महाराज नीतिशास्त्रार्थदर्शिनः ।
अथ कश्चित्कृतप्रज्ञः शृगालः स्वार्थपण्डितः

jambukasya mahārāja nītiśāstrārthadarśinaḥ |
atha kaścitkṛtaprajñaḥ śṛgālaḥ svārthapaṇḍitaḥ

सखिभिर्न्यवसत्सार्धं व्याघ्राखुवृकबभ्रुभिः ।
तेऽपश्यन्विपिने तस्मिन्बलिनं मृगयूथपम्

sakhibhirnyavasatsārdhaṃ vyāghrākhuvṛkababhrubhiḥ |
te'paśyanvipine tasminbalinaṃ mṛgayūthapam

अशक्ता ग्रहणे तस्य ततो मन्त्रममन्त्रयन् ।
(जम्बुक उवाच)
असकृद्यतितो ह्येष हन्तुं व्याघ्र वने त्वया

aśaktā grahaṇe tasya tato mantramamantrayan |
(jambuka uvāca)
asakṛdyatito hyeṣa hantuṃ vyāghra vane tvayā

युवा वै जवसंपन्नो बुद्धिशाली न शक्यते ।
मूषिकोऽस्य शयानस्य चरणौ भक्षयत्वयम्

yuvā vai javasaṃpanno buddhiśālī na śakyate |
mūṣiko'sya śayānasya caraṇau bhakṣayatvayam

अथैनं भक्षितैः पादैर्व्याघ्रो गृह्णातु वै ततः ।
ततो वै भक्षयिष्यामः सर्वे मुदितमानसाः

athainaṃ bhakṣitaiḥ pādairvyāghro gṛhṇātu vai tataḥ |
tato vai bhakṣayiṣyāmaḥ sarve muditamānasāḥ

जम्बुकस्य तु तद्वाक्यं तथा चक्रः समाहिताः ।
मूषिकाभक्षितैः पादैर्मृगं व्याघ्रोऽवधीत्तदा

jambukasya tu tadvākyaṃ tathā cakraḥ samāhitāḥ |
mūṣikābhakṣitaiḥ pādairmṛgaṃ vyāghro'vadhīttadā

दृष्ट्वैवाचेष्टमानं तु भूमौ मृगकलेवरम् ।
स्नात्वाऽऽगच्छत भद्रं वोरक्षामीत्याह जम्बुकः

dṛṣṭvaivāceṣṭamānaṃ tu bhūmau mṛgakalevaram |
snātvā''gacchata bhadraṃ vorakṣāmītyāha jambukaḥ

शृगालवचनात्तेऽपि गताः सर्वे नदीं ततः ।
स चिन्तापरमो भूत्वा तस्थौ तत्रैव जम्बुकः

śṛgālavacanātte'pi gatāḥ sarve nadīṃ tataḥ |
sa cintāparamo bhūtvā tasthau tatraiva jambukaḥ

अथाजगाम पूर्वं तु स्नात्वा व्याघ्रो महाबलः ।
ददर्श जम्बुकं चैव चिन्ताकुलितमानसम्

athājagāma pūrvaṃ tu snātvā vyāghro mahābalaḥ |
dadarśa jambukaṃ caiva cintākulitamānasam

किं शोचसि महाप्राज्ञ त्वं नो बुद्धिमतां वरः ।
अशित्वा पिशितान्यद्य विहरिष्यामहे वयम्

kiṃ śocasi mahāprājña tvaṃ no buddhimatāṃ varaḥ |
aśitvā piśitānyadya vihariṣyāmahe vayam

शृणु मे त्वं महाबाहो यद्वाक्यं मूषिकोऽब्रवीत् ।
धिग्बलं मृगराजस्य मयाद्यायं मृगो हतः

śṛṇu me tvaṃ mahābāho yadvākyaṃ mūṣiko'bravīt |
dhigbalaṃ mṛgarājasya mayādyāyaṃ mṛgo hataḥ

मद्बाहुबलमाश्रित्य तृप्तिमद्य गमिष्यति ।
तस्यैवं गर्जितं श्रुत्वा ततो भक्ष्यं न रोचये

madbāhubalamāśritya tṛptimadya gamiṣyati |
tasyaivaṃ garjitaṃ śrutvā tato bhakṣyaṃ na rocaye

ब्रवीति यदि स ह्येवं काले ह्यस्मि प्रबोधितः ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य हनिष्येऽहं वनेचरान्

bravīti yadi sa hyevaṃ kāle hyasmi prabodhitaḥ |
svabāhubalamāśritya haniṣye'haṃ vanecarān

खादिष्ये तत्र मांसानि इत्युक्त्वा प्रस्थितोवनम् ।
एतस्मिन्नेव काले तु मूषिकोऽप्याजगाम ह

khādiṣye tatra māṃsāni ityuktvā prasthitovanam |
etasminneva kāle tu mūṣiko'pyājagāma ha

तमागतमभिप्रेक्ष्य शृगालोऽप्यब्रवीद्वचः ।
शृणु मीषिक भद्रं ते नकुलो यदिहाब्रवीत्

tamāgatamabhiprekṣya śṛgālo'pyabravīdvacaḥ |
śṛṇu mīṣika bhadraṃ te nakulo yadihābravīt

मृगमांसं न खादेयं गरमेतन्न रोचते ।
मूषिकं भक्षयिष्यामि तद्भवाननुमन्यताम्

mṛgamāṃsaṃ na khādeyaṃ garametanna rocate |
mūṣikaṃ bhakṣayiṣyāmi tadbhavānanumanyatām

तच्छ्रुत्वा मूषिको वाक्यं संत्रस्तः प्रगतो बिलम् ।
ततः स्नात्वा स वै तत्र आजगाम वृको नपृ

tacchrutvā mūṣiko vākyaṃ saṃtrastaḥ pragato bilam |
tataḥ snātvā sa vai tatra ājagāma vṛko napṛ

तमागतमिदं वाक्यमब्रवीज्जम्बुकस्तदा ।
मृगराजो हि संक्रुद्धो न ते साधु भविष्यति

tamāgatamidaṃ vākyamabravījjambukastadā |
mṛgarājo hi saṃkruddho na te sādhu bhaviṣyati

सकलत्रस्त्विहायाति कुरुष्व यदनन्तरम् ।
एवं संचोदितस्तेन जम्बुकेन तदा वृकः

sakalatrastvihāyāti kuruṣva yadanantaram |
evaṃ saṃcoditastena jambukena tadā vṛkaḥ

ततोऽवलुम्पनं कृत्वा प्रयातः पिशिताशनः ।
एतस्मिन्नेव काले तु नकुलोऽप्याजगाम ह

tato'valumpanaṃ kṛtvā prayātaḥ piśitāśanaḥ |
etasminneva kāle tu nakulo'pyājagāma ha

तमुवाच महाराज नकुलं जम्बुको वने ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य निर्जितास्तेऽन्यतो गताः

tamuvāca mahārāja nakulaṃ jambuko vane |
svabāhubalamāśritya nirjitāste'nyato gatāḥ

मम दत्वा नियुद्धं त्वं भुङ्क्ष्व मांसं यथेप्सितम् ।
(नकुल उवाच)
मृगराजो वृकश्चैव बुद्धिमानपि मूषिकः

mama datvā niyuddhaṃ tvaṃ bhuṅkṣva māṃsaṃ yathepsitam |
(nakula uvāca)
mṛgarājo vṛkaścaiva buddhimānapi mūṣikaḥ

निर्जिता यत्त्वया वीरास्तस्माद्वीरतरो भवान् ।
न त्वयाप्युत्सहे योद्धुमित्युक्त्वा सोऽप्युपागमत्

nirjitā yattvayā vīrāstasmādvīrataro bhavān |
na tvayāpyutsahe yoddhumityuktvā so'pyupāgamat

एवं तेषु प्रयातेषु जम्बुको हृष्टमानसः ।
खादति स्म तदा मांसमेकः सन्मन्त्रनिश्चयात् ।
एवं समाचरन्नित्यं सुखमेधेत भूपतिः

evaṃ teṣu prayāteṣu jambuko hṛṣṭamānasaḥ |
khādati sma tadā māṃsamekaḥ sanmantraniścayāt |
evaṃ samācarannityaṃ sukhamedheta bhūpatiḥ

भयेन भेदयेद्भीरुं शूरमञ्जलिकर्मणा ।
लुब्धमर्थप्रदानेन समं न्यूनं तथौजसा

bhayena bhedayedbhīruṃ śūramañjalikarmaṇā |
lubdhamarthapradānena samaṃ nyūnaṃ tathaujasā

एवं ते कथितं राजन् शृणु चाप्यपरं तथा

evaṃ te kathitaṃ rājan śṛṇu cāpyaparaṃ tathā

पुत्रः सखा वा भ्राता वा पिता वा यदि वा गुरुः ।
रिपुस्यानेषु वर्तन्तो हन्तव्या भूतिमिच्छता

putraḥ sakhā vā bhrātā vā pitā vā yadi vā guruḥ |
ripusyāneṣu vartanto hantavyā bhūtimicchatā

शपथेनाप्यरिं हन्यादर्थदानेन वा पुनः ।
विषेण मायया वापि नोपेक्षेते कथंचन ।
उभौ चेत्संशयोपेतौ श्रद्धवांस्तत्र वर्धते

śapathenāpyariṃ hanyādarthadānena vā punaḥ |
viṣeṇa māyayā vāpi nopekṣete kathaṃcana |
ubhau cetsaṃśayopetau śraddhavāṃstatra vardhate

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य न्याय्यं भवति शासनम्

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya nyāyyaṃ bhavati śāsanam

क्रुद्धोऽप्यक्रुद्धरूपः स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ।
न चैनं क्रोधसंदीप्तं विद्यात्कश्चित्कथंचन ।
न चाप्यन्यमपध्वंसेत्कदाचित्कोपसंयुतः

kruddho'pyakruddharūpaḥ syātsmitapūrvābhibhāṣitā |
na cainaṃ krodhasaṃdīptaṃ vidyātkaścitkathaṃcana |
na cāpyanyamapadhvaṃsetkadācitkopasaṃyutaḥ

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत ।
प्रहृत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव

prahariṣyanpriyaṃ brūyātpraharannapi bhārata |
prahṛtya ca priyaṃ brūyācchocanniva rudanniva

आश्वासयेच्चापि परं सान्त्वधर्मार्थवृत्तिभिः ।
अथ तं प्रहरेत्काले तथा विचलितं पथि

āśvāsayeccāpi paraṃ sāntvadharmārthavṛttibhiḥ |
atha taṃ praharetkāle tathā vicalitaṃ pathi

अपि घोरापराधस्य धर्ममाश्रित्य तिष्ठतः ।
स हि प्रच्छाद्यते दोषः शैलो मेघैरिवासितैः

api ghorāparādhasya dharmamāśritya tiṣṭhataḥ |
sa hi pracchādyate doṣaḥ śailo meghairivāsitaiḥ

यः स्यादनुप्राप्तवधस्तस्यागारं प्रदीपयेत् ।
अधनान्नास्तिकांश्चोरान्विषकर्मसु योजयेत्

yaḥ syādanuprāptavadhastasyāgāraṃ pradīpayet |
adhanānnāstikāṃścorānviṣakarmasu yojayet

प्रत्युत्थानासनाद्येन संप्रदानेन केनचित् ।
अतिविश्रब्धघाती स्यात्तीक्ष्णंदष्ट्रो निमग्नकः

pratyutthānāsanādyena saṃpradānena kenacit |
ativiśrabdhaghātī syāttīkṣṇaṃdaṣṭro nimagnakaḥ

अशङ्कितेभ्यः शङ्केत शङ्कितेभ्यश्च सर्वशः ।
अशङ्क्याद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति

aśaṅkitebhyaḥ śaṅketa śaṅkitebhyaśca sarvaśaḥ |
aśaṅkyādbhayamutpannamapi mūlaṃ nikṛntati

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati

चारः सुविहितः कार्य आत्मनश्च परस्य वा ।
पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रेषु योजयेत्

cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmanaśca parasya vā |
pāṣaṇḍāṃstāpasādīṃśca pararāṣṭreṣu yojayet

उद्यानेषु विहारेषु देवतायतनेषु च ।
पानागारेषु रथ्यासु सर्वतीर्थेषु चाप्यथ

udyāneṣu vihāreṣu devatāyataneṣu ca |
pānāgāreṣu rathyāsu sarvatīrtheṣu cāpyatha

चत्वरेषु च कूपेषु पर्वतेषु वनेषु च ।
समवायेषु सर्वेषु सरित्सु च विचारयेत्

catvareṣu ca kūpeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
samavāyeṣu sarveṣu saritsu ca vicārayet

वाचा भृशं विनीतः स्याद्धृदयेन तथा क्षुरः ।
स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात्सृष्टो रौद्रस्य कर्मणः

vācā bhṛśaṃ vinītaḥ syāddhṛdayena tathā kṣuraḥ |
smitapūrvābhibhāṣī syātsṛṣṭo raudrasya karmaṇaḥ

अञ्जलिः शपथः सान्त्वं शिरसा पादवन्दनम् ।
आशाकरणमित्येवं कर्तव्यं भूतिमिच्छता

añjaliḥ śapathaḥ sāntvaṃ śirasā pādavandanam |
āśākaraṇamityevaṃ kartavyaṃ bhūtimicchatā

सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः ।
आमः स्यात्पक्वसङ्काशो नच जीर्येत कर्हिचित्

supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalavānsyāddurāruhaḥ |
āmaḥ syātpakvasaṅkāśo naca jīryeta karhicit

त्रिवर्गे त्रिविधा पीडा ह्यनुबन्धास्तथैव च ।
अनुबन्धाः शुभा ज्ञेयाः पीडास्तु परिवर्जयेत्

trivarge trividhā pīḍā hyanubandhāstathaiva ca |
anubandhāḥ śubhā jñeyāḥ pīḍāstu parivarjayet

धर्मं विचरतः पीडा सापि द्वाभ्यां नियच्छति ।
अर्थं चाप्यर्थलुब्धस्य कामं चातिप्रवर्तिनः

dharmaṃ vicarataḥ pīḍā sāpi dvābhyāṃ niyacchati |
arthaṃ cāpyarthalubdhasya kāmaṃ cātipravartinaḥ

अगर्वितात्मा युक्तश्च सान्त्वयुक्तोऽनसूयिता ।
अवेक्षितार्थः शुद्धात्मा मन्त्रयीत द्विजैः सहा

agarvitātmā yuktaśca sāntvayukto'nasūyitā |
avekṣitārthaḥ śuddhātmā mantrayīta dvijaiḥ sahā

कर्मणा येन केनैव मृदुना दारुणेन च ।
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्

karmaṇā yena kenaiva mṛdunā dāruṇena ca |
uddhareddīnamātmānaṃ samartho dharmamācaret

न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति

na saṃśayamanāruhya naro bhadrāṇi paśyati |
saṃśayaṃ punarāruhya yadi jīvati paśyati

यस्य बुद्धिः परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् ।
अनागतेन दुर्बुद्धिं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्

yasya buddhiḥ paribhavettamatītena sāntvayet |
anāgatena durbuddhiṃ pratyutpannena paṇḍitam

योऽरिणा सह सन्धाय शयीत कृतकृत्यवत् ।
स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते

yo'riṇā saha sandhāya śayīta kṛtakṛtyavat |
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate

मन्त्रसंवरणे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता ।
आकारमभिरक्षेत चारेणाप्यनुपालितः

mantrasaṃvaraṇe yatnaḥ sadā kāryo'nasūyatā |
ākāramabhirakṣeta cāreṇāpyanupālitaḥ

न रात्रौ मन्त्रयेद्विद्वान्न च कैश्चिदुपासितः ।
प्रासादाग्रे शिलाग्रे वा विशाले विजनेपि वा

na rātrau mantrayedvidvānna ca kaiścidupāsitaḥ |
prāsādāgre śilāgre vā viśāle vijanepi vā

समन्तात्तत्र पश्यद्भिः सहाप्तैरेव मन्त्रयेत् ।
नैव संवेशयेत्तत्र मन्त्रवेश्मनि शारिकाम्

samantāttatra paśyadbhiḥ sahāptaireva mantrayet |
naiva saṃveśayettatra mantraveśmani śārikām

शुकान्वा शारिका वापि बालमूर्खजडानपि ।
प्रविष्टानपि निर्वास्य मन्त्रयेद्धार्मिकैर्द्विजैः

śukānvā śārikā vāpi bālamūrkhajaḍānapi |
praviṣṭānapi nirvāsya mantrayeddhārmikairdvijaiḥ

नीतिज्ञैर्न्यायशास्त्रज्ञैरितिहासे सुनिष्ठितैः ।
रक्षां मन्त्रस्य निश्छिद्रां मन्त्रान्ते निश्चयेत्स्वयम्

nītijñairnyāyaśāstrajñairitihāse suniṣṭhitaiḥ |
rakṣāṃ mantrasya niśchidrāṃ mantrānte niścayetsvayam

वीरोपवर्णितात्तस्माद्धर्मार्थाभ्यामथात्मना ।
एकेन वाथ विप्रेण ज्ञातबुद्धिर्विनिश्चयेत्

vīropavarṇitāttasmāddharmārthābhyāmathātmanā |
ekena vātha vipreṇa jñātabuddhirviniścayet

तृतीयेन न चान्येन व्रजेन्निश्चयमात्मवान् ।
षट्कर्णश्छिद्यते मन्त्र इति नीतिषु पठ्यते

tṛtīyena na cānyena vrajenniścayamātmavān |
ṣaṭkarṇaśchidyate mantra iti nītiṣu paṭhyate

निःसृतो नाशयेन्मन्त्रो हस्तप्राप्तामपि श्रियम् ।
स्वमतं च परेषां च विचार्य च पुनःपुनः ।
गुणवद्वाक्यमादद्यान्नैव तृप्येद्विचक्षणः

niḥsṛto nāśayenmantro hastaprāptāmapi śriyam |
svamataṃ ca pareṣāṃ ca vicārya ca punaḥpunaḥ |
guṇavadvākyamādadyānnaiva tṛpyedvicakṣaṇaḥ

नाच्छित्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम्

nācchitvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam |
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam

कर्शितं व्याधितं क्लिन्नमपानीयमघासकम् ।
परिविश्वस्तमन्दं च प्रहर्तव्यमरेर्बलम्

karśitaṃ vyādhitaṃ klinnamapānīyamaghāsakam |
pariviśvastamandaṃ ca prahartavyamarerbalam

नार्थिकोऽर्थिनमभ्येति कृतार्थे नास्ति सङ्गतम् ।
तस्मात्सर्वाणि साध्यानि सावशेषाणि कारयेत्

nārthiko'rthinamabhyeti kṛtārthe nāsti saṅgatam |
tasmātsarvāṇi sādhyāni sāvaśeṣāṇi kārayet

संग्रहे विग्रहे चैव यत्नः कार्योऽनसूयता ।
उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता

saṃgrahe vigrahe caiva yatnaḥ kāryo'nasūyatā |
utsāhaścāpi yatnena kartavyo bhūtimicchatā

नास्य कृत्यानि बुध्येरन्मित्राणि रिपवस्तथा ।
आरब्धान्येव पश्येरन्सुपर्यवसितान्यपि

nāsya kṛtyāni budhyeranmitrāṇi ripavastathā |
ārabdhānyeva paśyeransuparyavasitānyapi

भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत्

bhītavatsaṃvidhātavyaṃ yāvadbhayamanāgatam |
āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyamabhītavat

दैवेनोपहतं शत्रुमनुगृह्णाति यो नरः ।
स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा

daivenopahataṃ śatrumanugṛhṇāti yo naraḥ |
sa mṛtyumupagṛhṇāti garbhamaśvatarī yathā

अनागतं हि बुध्येत यच्च कार्यं पुरः स्थितम् ।
न तु बुद्धिक्षयात्किंचिदतिक्रामेत्प्रयोजनम्

anāgataṃ hi budhyeta yacca kāryaṃ puraḥ sthitam |
na tu buddhikṣayātkiṃcidatikrāmetprayojanam

उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता ।
विभज्य देशकालौ च दैवं धर्मादयस्त्रयः ।
नैःश्रेयसौ तु तौ ज्ञेयौ देशकालाविति स्थितिः

utsāhaścāpi yatnena kartavyo bhūtimicchatā |
vibhajya deśakālau ca daivaṃ dharmādayastrayaḥ |
naiḥśreyasau tu tau jñeyau deśakālāviti sthitiḥ

तालवत्कुरुते मूलं बालः शत्रुरुपेक्षितः ।
गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः क्षिप्रं संजायते महान्

tālavatkurute mūlaṃ bālaḥ śatrurupekṣitaḥ |
gahane'gnirivotsṛṣṭaḥ kṣipraṃ saṃjāyate mahān

अग्निस्तोकमिवात्मानं सन्धुक्षयति यो नरः ।
स वर्धमानो ग्रसते महान्तमपि संचयम्

agnistokamivātmānaṃ sandhukṣayati yo naraḥ |
sa vardhamāno grasate mahāntamapi saṃcayam

आदावेव ददानीति प्रियं ब्रूयान्निरर्थकम्

ādāveva dadānīti priyaṃ brūyānnirarthakam

आशां कालवतीं कुर्यात्कालं विघ्नेन योजयेत् ।
विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं वाऽपि हेतुतः

āśāṃ kālavatīṃ kuryātkālaṃ vighnena yojayet |
vighnaṃ nimittato brūyānnimittaṃ vā'pi hetutaḥ

क्षुरो भूत्वा हरेत्प्राणान्निशितः कालसाधनः ।
प्रतिच्छन्नो लोमहारी द्विषतां परिकर्तनः

kṣuro bhūtvā haretprāṇānniśitaḥ kālasādhanaḥ |
praticchanno lomahārī dviṣatāṃ parikartanaḥ

पाण्डवेषु यथान्यायमन्येषु च कुरूद्वह ।
वर्तमानो न मज्जेस्त्वं तथा कृत्यं समाचर

pāṇḍaveṣu yathānyāyamanyeṣu ca kurūdvaha |
vartamāno na majjestvaṃ tathā kṛtyaṃ samācara

सर्वकल्याणसंपन्नो विशिष्ट इति निश्चयः ।
तस्मात्त्वं पाण्डुपुत्रेभ्यो रक्षात्मानं नराधिप

sarvakalyāṇasaṃpanno viśiṣṭa iti niścayaḥ |
tasmāttvaṃ pāṇḍuputrebhyo rakṣātmānaṃ narādhipa

भ्रातृव्या बलवन्तस्ते पाण्डुपुत्रा नराधिप ।
पश्चात्तापो यथा न स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम्

bhrātṛvyā balavantaste pāṇḍuputrā narādhipa |
paścāttāpo yathā na syāttathā nītirvidhīyatām

एवमुक्त्वा संप्रतस्थे कणिकः स्वगृहं ततः ।
धृतराष्ट्रोऽपि कौरव्यः शोकार्तः समपद्यत

evamuktvā saṃpratasthe kaṇikaḥ svagṛhaṃ tataḥ |
dhṛtarāṣṭro'pi kauravyaḥ śokārtaḥ samapadyata