अध्याय 49: ज्ञान द्वारा मोक्ष का मार्ग

श्रुता मया दयासिन्धो ह्यज्ञानाज्जीवसंसृतिः ।
अधुना श्रोतुमिच्छामि मोक्षोपायं सनातनम्

śrutā mayā dayāsindho hyajñānājjīvasaṃsṛtiḥ |
adhunā śrotumicchāmi mokṣopāyaṃ sanātanam

भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल ।
असारे घोरसंसारे सर्वदुः खमलीमसे

bhagavandevadeveśa śaraṇāgatavatsala |
asāre ghorasaṃsāre sarvaduḥ khamalīmase

नानाविधशरीरस्था अनन्ता जीवराशयः ।
जायन्ते च म्रियन्ते च तेषामन्तो न विद्यते

nānāvidhaśarīrasthā anantā jīvarāśayaḥ |
jāyante ca mriyante ca teṣāmanto na vidyate

सदा दुः खातुरा एव न सखी विद्यते क्कचित् ।
केनोपायेन मोक्षेश मुच्यन्ते वद मे प्रभो

sadā duḥ khāturā eva na sakhī vidyate kkacit |
kenopāyena mokṣeśa mucyante vada me prabho

श्रीभगवानुबाच ।
शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः

śrībhagavānubāca |
śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
yasya śravaṇamātreṇa saṃsārānmucyate naraḥ

अस्ति देवः परब्रह्मस्वरूपो निष्कलः शिवः ।
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वेशो निर्मलोऽद्वयः

asti devaḥ parabrahmasvarūpo niṣkalaḥ śivaḥ |
sarvajñaḥ sarvakartā ca sarveśo nirmalo'dvayaḥ

स्वयञ्ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः ।
निर्गुणः सच्चिदानन्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः

svayañjyotiranādyanto nirvikāraḥ parātparaḥ |
nirguṇaḥ saccidānandastadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ

अनाद्यविद्योपहता यथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः ।
देहाद्युपाधिसम्भिन्नास्ते कर्मभिरनादिभिः

anādyavidyopahatā yathāgnau visphuliṅgakāḥ |
dehādyupādhisambhinnāste karmabhiranādibhiḥ

सुखदुः खप्रदैः पुण्यपारूपैर्नियन्त्रिताः ।
तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम्

sukhaduḥ khapradaiḥ puṇyapārūpairniyantritāḥ |
tattajjātiyutaṃ dehamāyurbhogañca karmajam

प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामपि परं पुनः ।
ससूक्ष्मलिङ्गशरीरमामोक्षादक्षरं खग

pratijanma prapadyante teṣāmapi paraṃ punaḥ |
sasūkṣmaliṅgaśarīramāmokṣādakṣaraṃ khaga

स्थावराः कृमयश्चाजाः पक्षिणः पशवो नगः ।
धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्

sthāvarāḥ kṛmayaścājāḥ pakṣiṇaḥ paśavo nagaḥ |
dhārmikāstridaśāstadvanmokṣiṇaśca yathākramam

चतुर्विधशरीराणि धृत्वा मुक्त्वा सहस्रशः ।
सुकृतान्मा नवो भूत्वा ज्ञानी चेन्मोक्षमाप्नुयात्

caturvidhaśarīrāṇi dhṛtvā muktvā sahasraśaḥ |
sukṛtānmā navo bhūtvā jñānī cenmokṣamāpnuyāt

चतुरशीतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् ।
न मानुषं विनान्यत्र तत्त्वज्ञानन्तु लभ्यते

caturaśītilakṣeṣu śarīreṣu śarīriṇām |
na mānuṣaṃ vinānyatra tattvajñānantu labhyate

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि कोटिभिः ।
कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात्

atra janmasahasrāṇāṃ sahasrairapi koṭibhiḥ |
kadācillabhate janturmānuṣyaṃ puṇyasañcayāt

सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
यस्तार यति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः

sopānabhūtaṃ mokṣasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham |
yastāra yati nātmānaṃ tasmātpāpataro'tra kaḥ

नरः प्राप्येतरज्जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्ठवम् ।
न वेत्त्यात्महितं यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः

naraḥ prāpyetarajjanma labdhvā cendriyasauṣṭhavam |
na vettyātmahitaṃ yastu sa bhavedbrahmaghātakaḥ

विना देहेन कस्यापि पुरुषार्थो न विद्यते ।
तस्माद्देहं धनं रक्षेत्पुण्यकर्माणि साधयेत्

vinā dehena kasyāpi puruṣārtho na vidyate |
tasmāddehaṃ dhanaṃ rakṣetpuṇyakarmāṇi sādhayet

रक्षेच्चसर्वदात्मानमात्मा सर्ब्वस्य भाजनम् ।
रक्षणे यत्नमातिष्ठेज्जीवन् भद्राणि पश्यति

rakṣeccasarvadātmānamātmā sarbvasya bhājanam |
rakṣaṇe yatnamātiṣṭhejjīvan bhadrāṇi paśyati

पुनर्ग्रामः पुनः क्षेत्र पुनर्वित्तं पुनर्गृहम् ।
पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः

punargrāmaḥ punaḥ kṣetra punarvittaṃ punargṛham |
punaḥ śubhāśubhaṃ karma na śarīraṃ punaḥ punaḥ

शरीररक्षणोपायाः क्रि यन्ते सर्वदा बुधैः ।
नेच्छन्ति च पुनस्त्यागमपि कुष्ठादिरोगिणः

śarīrarakṣaṇopāyāḥ kri yante sarvadā budhaiḥ |
necchanti ca punastyāgamapi kuṣṭhādirogiṇaḥ

तद्गोपितं स्याद्धर्मार्थं धर्मो ज्ञानार्थमेव च ।
ज्ञानं तु ध्यानयोगार्थमचिरात्प्रविमुच्यते

tadgopitaṃ syāddharmārthaṃ dharmo jñānārthameva ca |
jñānaṃ tu dhyānayogārthamacirātpravimucyate

आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् ।
कोऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति

ātmaiva yadi nātmānamahītebhyo nivārayet |
ko'nyo hitakarastasmādātmānaṃ sukhayiṣyati

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः ।
गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति

ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ |
gatvā nirauṣadhaṃ deśaṃ vyādhimthaḥ kiṃ kariṣyati

व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् ।
निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत

vyāghrīvāste jarā cāyuryāti bhinnaghaṭāmbuvat |
nighnanti ripuvadrogāstasmācchreyaḥ samabhyaseta

यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः ।
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत्

yāvannāśrayate duḥ khaṃ yāvannāyānti cāpadaḥ |
yāvannendriyavaikalyaṃ tāvacchreyaḥ samabhyaset

यावत्तिष्ठति देहोऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् ।
सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः

yāvattiṣṭhati deho'yaṃ tāvattattvaṃ samabhyaset |
sandīptakośabhavane kūpaṃ khanati durmatiḥ

कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः ।
सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः

kālo na jñāyate nānākāryaiḥ saṃsārasambhavaiḥ |
sukhaṃ duḥkhaṃ jano hanta na vetti hitamātmanaḥ

जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् ।
लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन

jātānārtānmṛtānāpadbhaṣṭāndṛṣṭvā ca duḥ khitān |
loko mohasurāṃ pītvā na bibheti kadācana

सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् ।
तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः

sampadaḥ svapnasaṃkāśā yauvanaṃ kusumopamam |
taḍiccapalamāyuṣyaṃ kasya syājjānato dhṛtiḥ

शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् ।
बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम्

śataṃ jīvitamatyalpaṃ nidrālasyaistadardhakam |
bālyarogajarāduḥ khairalpaṃ tadapi niṣphalam

प्रारब्धव्ये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः ।
विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते

prārabdhavye nirudyogī jāgartavye prasuptakaḥ |
viśvastaśca bhayasthāne hā naraḥ ko na hanyate

तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते ।
अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः

toyaphenasame dehe jīvenākramya saṃsthite |
anityāprayasavāse katha tiṣṭhati nirbhayaḥ

अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ।
अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः

ahite hitasaṃjñaḥ syādadhruve dhruvasaṃjñakaḥ |
anarthe cārthavijñānaḥ svamarthaṃ yo na vetti saḥ

पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति ।
पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः

paśyannapi praskhalati śṛṇvannapi na budhyati |
paṭhannapi na jānāti devamāyāvimohitaḥ

तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे ।
मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते

tannimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgare |
mṛtyurogajarāgrāhairna kaścidapi budhyate

प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते ।
आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते

pratikṣaṇabhayaṃ kālaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate |
āmakuṃbha ivāṃbhaḥ stho viśīrṇo na vibhāvyate

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् ।
ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते

yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam |
grathanañca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate

पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते ।
शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा

pṛthivī dahyate yena meruścāpi viśīryate |
śuṣyate sāgarajalaṃ śarīrasya ca kā kathā

अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे ।
जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात्

apatyaṃ me kalatraṃ me dhanaṃ me bāndhavāśca me |
jalpantamiti martyājaṃ hanti kālavṛko balāt

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ।
एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम्

idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam |
evamīhāsamāyuktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśam

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् ।
न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम्

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam |
na hi mṛtyuḥ pratīkṣeta kṛtaṃ vāpyatha vākṛtam

जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् ।
अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति

jarādarśitapanthānaṃ pracaṇḍavyādhisainikam |
adhiṣṭhito mṛtyuśatruṃ trātāraṃ kiṃ na paśyati

तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा ।
रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम्

tṛṣṇāsūcīvinirbhinnaṃ siktaṃ viṣayasarpiṣā |
rāgadveṣānale pakvaṃ mṛtyuraśrāti mānavam

बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि ।
सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत्

bālāṃśca yauvanasthāṃśca vṛddhāna garbhagatānapi |
sarvānāviśate mṛtyurevambhūmidaṃ jagat

स्वदेहमपि जीवोऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् ।
स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना

svadehamapi jīvo'yaṃ muktvā yāti yamālayam |
strīmātṛpitṛputtrādisambandhaḥ kena hetunā

दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः ।
तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित्

duḥ khamūlaṃ hi saṃsāraḥ sa yasyāsti sa duḥ khitaḥ |
tasya tyāgaḥ kṛto yena sa sukhī nāparaḥ kvacit

प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् ।
आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात्

prabhavaṃ sarvaduḥ khānāmālayaṃ sakalāpadām |
āśrayaṃ sarvapāpānāṃ saṃsāraṃ varjayetkṣaṇāt

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते ।
पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन

lohadārumayaiḥ pāśaiḥ pumānbaddho vimucyate |
puttradāramayaiḥ pāśairmucyate na kadācana

यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् ।
तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः

yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhānmanasaḥ priyān |
tāvanto'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ

वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः ।
हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः

vañcitāśeṣavittaistairnityaṃ loko vināśitaḥ |
hā hanta viṣayāhārairdehasthondriyataskaraiḥ

मांसलुब्धो यथा मत्स्यो लोहशङ्कुं न पश्यति ।
सुखलुब्धस्तथा देही यमवाधां न पश्यति

māṃsalubdho yathā matsyo lohaśaṅkuṃ na paśyati |
sukhalubdhastathā dehī yamavādhāṃ na paśyati

हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः ।
कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग

hitāhitaṃ na jānanto nityamunmārgagāminaḥ |
kukṣipūraṇaniṣṭhā ye te narā nārakāḥ khaga

निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः ।
ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः

nidrābhīmaithunāhārāḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ samāḥ |
jñānavānmānavaḥ prokto jñānahīnaḥ paśuḥ smṛtaḥ

प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ ।
रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः

prabhāte malamūttrābhyāṃ kṣuttṛḍbhyāṃ madhyage ravau |
rātrau madananidrābhyāṃ bādhyante mūḍhamānavāḥ

स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः ।
जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः

svadehadhanadārādiniratāḥ sarvajantavaḥ |
jāyante ca mriyante ca hā hantājñānamohitāḥ

तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते ।
महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम्

tasmātsaṅgaḥ sadā tyājyaḥ sacettyaktuṃ na śakyate |
mahadbhiḥ saha kartavyaḥ santaḥ saṅgasya bheṣajam

सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् ।
यस्य नास्ति नरः सोऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः

satsaṅgaśca vivekaśca nirmalaṃ nayanadvayam |
yasya nāsti naraḥ so'ndhaḥ kathaṃ na syādamārgagaḥ

स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः ।
न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः

svasvavarṇāśramācāraniratāḥ sarvamānavāḥ |
na jānanti paraṃ dharmaṃ vṛthā naśyanti dāmbhikāḥ

किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः ।
अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः

kimāyāsaparāḥ kecidvratacaryādisaṃyutāḥ |
ajñānasaṃvṛtātmānaḥ sañcaranti pracārakāḥ

नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः ।
मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः

nāmamātreṇa santuṣṭāḥ karmakāṇḍaratā narāḥ |
mantroccāraṇahomādyairbhrāmitāḥ kratuvistaraiḥ

एकभुक्तोपवासाद्यैर्नियमैः कायशोषणैः ।
मूढाः परोक्षमिच्छन्ति मम मायाविमोहिताः

ekabhuktopavāsādyairniyamaiḥ kāyaśoṣaṇaiḥ |
mūḍhāḥ parokṣamicchanti mama māyāvimohitāḥ

देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् ।
वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः

dehadaṇḍanamātreṇa kā muktiravivekinām |
valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kinnu mahoragaḥ

जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः ।
भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि

jaṭābhārājinairyuktā dāmbhikā veṣadhāriṇaḥ |
bhramanti jñānivalloke bhrāmayanti janānapi

संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञोऽस्मीतिवादिनम् ।
कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा

saṃsārajasukhāsaktaṃ brahmajño'smītivādinam |
karmabrahmobhayabhraṣṭaṃ taṃ tyajedantyajaṃ yathā

गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः ।
चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम्

gṛhāraṇyasamā loke gatavrīḍā digambarāḥ |
caranti gardabhādyāśca viraktāste bhavanti kim

मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः ।
मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति

mṛdbhasmoddhūlanādeva muktāḥ syuryadi mānavāḥ |
mṛdbhasmavāsī nityaṃ śvā sa kiṃ mukto bhaviṣyati

तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः ।
जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम्

tṛṇaparṇodakāhārāḥ satataṃ vanavāsinaḥ |
jambūkākhumṛgādyāśca tāpasāste bhavanti kim

आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः ।
मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम्

ājanmamaraṇāntañca gaṅgāditaṭinīsthitāḥ |
maṇḍūkamatsyapramukhā yoginaste bhavanti kim

पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः ।
न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम्

pārāvatāḥ śilāhārāḥ kadācidapi cātakāḥ |
na pibanti mahītoyaṃ vratinaste bhavanti kim

तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् ।
मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर

tasmānnityādikaṃ karma lokarañjanakārakam |
mokṣasya kāraṇaṃ sākṣātattvajñāna khageśvara

षर्ड्शनमहाकूपे पतिताः पशवः खग ।
परमार्थं न जानन्ति पशुपाशनियन्त्रिताः

ṣarḍśanamahākūpe patitāḥ paśavaḥ khaga |
paramārthaṃ na jānanti paśupāśaniyantritāḥ

वेदशास्त्रार्णवैर्घेरैरुह्यमाना इतस्ततः ।
षडूर्मिनिग्रहग्रस्तास्तिष्ठन्ति हि कुतार्किकाः

vedaśāstrārṇavairgherairuhyamānā itastataḥ |
ṣaḍūrminigrahagrastāstiṣṭhanti hi kutārkikāḥ

वेदागमपुराणज्ञः परमार्थं न वेत्ति यः ।
विडम्बकस्य तस्यैव तत्सर्वं काकभाषितम्

vedāgamapurāṇajñaḥ paramārthaṃ na vetti yaḥ |
viḍambakasya tasyaiva tatsarvaṃ kākabhāṣitam

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति चिन्तासमाकुलाः ।
पठन्त्यहर्निशं शास्त्रं परतत्त्वपराङ्मुखाः

idaṃ jñānamidaṃ jñeyamiti cintāsamākulāḥ |
paṭhantyaharniśaṃ śāstraṃ paratattvaparāṅmukhāḥ

वाक्यच्छन्दोनिबन्धेन काव्यालङ्कारशोभिताः ।
चिन्तया दुःखिता मूढास्तिष्ठन्ति व्याकुलेन्द्रियाः

vākyacchandonibandhena kāvyālaṅkāraśobhitāḥ |
cintayā duḥkhitā mūḍhāstiṣṭhanti vyākulendriyāḥ

अन्यथा परमं तत्त्वं जनाः क्लिश्यन्ति चान्यथा ।
अन्यथा शास्त्रसद्भावो व्याख्यां कुर्वन्ति चान्यथा

anyathā paramaṃ tattvaṃ janāḥ kliśyanti cānyathā |
anyathā śāstrasadbhāvo vyākhyāṃ kurvanti cānyathā

कथयन्त्युवन्मनीभावं स्वयं नानुभवन्ति च ।
अहङ्कारस्ताः केचिदुपदेशादिवार्जिताः

kathayantyuvanmanībhāvaṃ svayaṃ nānubhavanti ca |
ahaṅkārastāḥ kecidupadeśādivārjitāḥ

पठन्ति वेदशास्त्राणि बोधयन्ति परस्परम् ।
न जानन्ति परं तत्त्वं दर्वी पाकरसं यथा

paṭhanti vedaśāstrāṇi bodhayanti parasparam |
na jānanti paraṃ tattvaṃ darvī pākarasaṃ yathā

शिरो वहति पुष्पाणि गन्धं जानाति नासिका ।
पठन्ति वेदशास्त्राणि दुर्लभो भावबोधकः

śiro vahati puṣpāṇi gandhaṃ jānāti nāsikā |
paṭhanti vedaśāstrāṇi durlabho bhāvabodhakaḥ

तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति ।
गोपः कक्षागते च्छागे कूपं पश्यति दुर्मतिः

tattvamātmasthamajñātvā mūḍhaḥ śāstreṣu muhyati |
gopaḥ kakṣāgate cchāge kūpaṃ paśyati durmatiḥ

संसारमोहनाशाय शाब्दबोधो न हि क्षमः ।
न निवर्तेत तिमिरं कदाचिद्दीपवार्तया

saṃsāramohanāśāya śābdabodho na hi kṣamaḥ |
na nivarteta timiraṃ kadāciddīpavārtayā

प्रज्ञाहीनस्य पठनं यथान्धस्य च दर्पणम् ।
अतः प्रज्ञावतां शास्त्रं तत्त्वज्ञानस्य लक्षणम्

prajñāhīnasya paṭhanaṃ yathāndhasya ca darpaṇam |
ataḥ prajñāvatāṃ śāstraṃ tattvajñānasya lakṣaṇam

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं सर्वन्तु श्रोतुमिच्छति ।
दिव्यवर्षसहस्राच्च शास्त्रान्तं नैव गच्छति

idaṃ jñānamidaṃ jñeyaṃ sarvantu śrotumicchati |
divyavarṣasahasrācca śāstrāntaṃ naiva gacchati

अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विघ्नकोटयः ।
तस्मात्सारं विजानीयात्क्षीरं हंस इवाम्भसि

anekāni ca śāstrāṇi svalpāyurvighnakoṭayaḥ |
tasmātsāraṃ vijānīyātkṣīraṃ haṃsa ivāmbhasi

अभ्यस्य वेदशास्त्राणि तत्त्वं ज्ञात्वाथ बुद्भिमान् ।
पलालमिव धान्यार्थी सर्वशास्त्राणि सन्त्यजेत्

abhyasya vedaśāstrāṇi tattvaṃ jñātvātha budbhimān |
palālamiva dhānyārthī sarvaśāstrāṇi santyajet

यथामृतेन तृप्तस्य नाहारेण प्रयोजनम् ।
तत्त्वज्ञस्य तथा तार्क्ष्य न शास्त्रेण प्रयोजनम्

yathāmṛtena tṛptasya nāhāreṇa prayojanam |
tattvajñasya tathā tārkṣya na śāstreṇa prayojanam

न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्रपठनादपि ।
ज्ञानादेव हि कैवल्यं नान्यथा विनतात्मजः

na vedādhyayanānmuktirna śāstrapaṭhanādapi |
jñānādeva hi kaivalyaṃ nānyathā vinatātmajaḥ

नाश्रमः कारणं मुक्तेर्दर्शनानि न कारणम् ।
तथैव सर्वकर्माणि ज्ञानमेव हि कारणम्

nāśramaḥ kāraṇaṃ mukterdarśanāni na kāraṇam |
tathaiva sarvakarmāṇi jñānameva hi kāraṇam

मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वा विडम्बिकाः ।
शास्त्रभारसहस्रेषु ह्येकं सञ्जीवनं परम्

muktidā guruvāgekā vidyāḥ sarvā viḍambikāḥ |
śāstrabhārasahasreṣu hyekaṃ sañjīvanaṃ param

अद्वैतं हि शिवं प्रोक्तं क्रिययापरिवर्जितम् ।
गुरुवक्त्रेण लभ्येत नाधीतागमकोटिभिः

advaitaṃ hi śivaṃ proktaṃ kriyayāparivarjitam |
guruvaktreṇa labhyeta nādhītāgamakoṭibhiḥ

आगमोक्तं विवेकोत्थं द्विधा ज्ञानं प्रचक्षते ।
शब्दव्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्

āgamoktaṃ vivekotthaṃ dvidhā jñānaṃ pracakṣate |
śabdavrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे ।
समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्द्वैतविवर्जितम्

advaitaṃ kecidicchanti dvaitamicchanti cāpare |
samaṃ tattvaṃ na jānanti dvaitāddvaitavivarjitam

द्वे पदे बन्धमोक्षाय नममेति ममेति च ।
ममेति बध्यते जन्तुर्नममेति प्रमुच्यते

dve pade bandhamokṣāya namameti mameti ca |
mameti badhyate janturnamameti pramucyate

तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा ।
आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम्

tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktidā |
āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam

यावत्कर्माणि दीप्यन्ते यावत्संसारवासना ।
यावदिन्द्रियचापल्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः

yāvatkarmāṇi dīpyante yāvatsaṃsāravāsanā |
yāvadindriyacāpalyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदेव हि ।
यावत्प्रयत्नवेगोऽस्ति यावत्संकल्पकल्पना

yāvaddehābhimānaśca mamatā yāvadeva hi |
yāvatprayatnavego'sti yāvatsaṃkalpakalpanā

यावन्नो मनसः स्थैर्यं न यावच्छास्त्रचिन्तनम् ।
यावन्न गुरुकारुण्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः

yāvanno manasaḥ sthairyaṃ na yāvacchāstracintanam |
yāvanna gurukāruṇyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

तावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् ।
वेदशास्त्रागमकथा यावत्तत्त्वं न विन्दति

tāvattapo vrataṃ tīrthaṃ japahomārcanādikam |
vedaśāstrāgamakathā yāvattattvaṃ na vindati

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा ।
तत्त्वनिष्ठो भवेत्तार्क्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः

tasmātsarvaprayatnena sarvāvasthāsu sarvadā |
tattvaniṣṭho bhavettārkṣya yadīcchenmokṣamātmanaḥ

धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च ।
तापत्रयादिसन्तप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत्

dharmajñānaprasūnasya svargamokṣaphalasya ca |
tāpatrayādisantaptaśchāyāṃ mokṣataroḥ śrayet

तस्माज्ज्ञानेनात्मतत्त्वं विज्ञेयं श्रीगुरोर्मुखात् ।
सुखेन मुच्यते जन्तुर्घोरसंसारबन्धनात्

tasmājjñānenātmatattvaṃ vijñeyaṃ śrīgurormukhāt |
sukhena mucyate janturghorasaṃsārabandhanāt

तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि तेऽधुना ।
येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम्

tattvajñasyāntimaṃ kṛtyaṃ śṛṇu vakṣyāmi te'dhunā |
yena mokṣamavāpnoti brahma nirvāṇasaṃjñakam

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।
छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु या च तम्

antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ |
chindyādasaṃgaśastreṇa spṛhāṃ dehe'nu yā ca tam

गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।
शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने

gṛhātpravrājito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ |
śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् ।
मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन्

abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param |
mano yaṣchejjitaśvāso brahma bījamavismaran

नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः ।
मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया

niyacchedviṣayebhyo'kṣānmanasā buddhi sārathiḥ |
manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā

अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् ।
एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले

ahaṃ brahma paraṃ dhāma brahmāhaṃ paramaṃ padam |
evaṃ samīkṣya cātmānamātmanyādhāya niṣkale

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran |
yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim

न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः ।
सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते

na yatra dāmbhikā yānti jñānavairāgyavarjitāḥ |
sudhiyastāṃ gatiṃ yānti tānahaṃ kathayāmi te

निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्

nirmānamohā jitasaṃgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ |
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥ khasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat

ज्ञानह्रदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे ।
यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात्

jñānahrade satyajale rāgadveṣamalāpahe |
yaḥ snāti mānase tīrthe sa vai mokṣamavāpnuyāt

प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् ।
पूर्णदृष्टिः प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात्

prauḍhavairāgyamāsthāya bhajate māmananyabhāk |
pūrṇadṛṣṭiḥ prasannātmā sa vai mokṣamavāpnuyāt

त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः ।
मुक्तिक्षेत्रेषु म्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात्

tyaktvā gṛhaṃ ca yastīrthe nivasenmaraṇotsukaḥ |
muktikṣetreṣu mriyate sa vai mokṣamavāpnuyāt

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिक ।
पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः

ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantika |
purī dvāravatī jñeyāḥ saptaitā mokṣadāyikāḥ

इति ते कथितं तार्क्ष्य मोक्षधर्मं सनातनम् ।
ज्ञानवैराग्यसहितं श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात्

iti te kathitaṃ tārkṣya mokṣadharmaṃ sanātanam |
jñānavairāgyasahitaṃ śrutvā mokṣamavāpnuyāt

मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नराः ।
पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः

mokṣaṃ gacchanti tattvajñā dhārmikāḥ svargatiṃ narāḥ |
pāpino durgatiṃ yānti saṃsaranti khagādayaḥ

स्वप्रश्रोत्तरराद्धान्तमेवं भगवतो मुखात् ।
श्रुत्वा हृष्टतनुस्तार्क्ष्यो ननाम जगदीश्वरम्

svapraśrottararāddhāntamevaṃ bhagavato mukhāt |
śrutvā hṛṣṭatanustārkṣyo nanāma jagadīśvaram

सन्देहो मे महान्नष्टो भवद्वाक्यविरोचनात् ।
इत्युक्त्वा विष्णुमामन्त्र्य स गतः कश्यपाश्रमम्

sandeho me mahānnaṣṭo bhavadvākyavirocanāt |
ityuktvā viṣṇumāmantrya sa gataḥ kaśyapāśramam

सद्यो देहान्तरं याति यथा याति विलम्बतः ।
अनयोरुभयोश्चैव न विरोधस्तथैव वः

sadyo dehāntaraṃ yāti yathā yāti vilambataḥ |
anayorubhayoścaiva na virodhastathaiva vaḥ

सर्वमाख्यातवांस्तात श्रुतो भगवतो यथा ।
मारीचोऽपि मुदं लेभे श्रुत्वा वाक्यं रमापतेः

sarvamākhyātavāṃstāta śruto bhagavato yathā |
mārīco'pi mudaṃ lebhe śrutvā vākyaṃ ramāpateḥ

अपाकृतस्तु सन्देहो ब्राह्मणा भवतां मया ।
उक्तं सुपर्णसंज्ञन्तु पुराणं परमाद्भुतम्

apākṛtastu sandeho brāhmaṇā bhavatāṃ mayā |
uktaṃ suparṇasaṃjñantu purāṇaṃ paramādbhutam

इदमाप हरेस्तार्क्ष्यस्तार्क्ष्यादाप ततो भृगुः ।
भृगोर्वसिष्ठः संप्राप वामदेवस्ततः पुनः

idamāpa harestārkṣyastārkṣyādāpa tato bhṛguḥ |
bhṛgorvasiṣṭhaḥ saṃprāpa vāmadevastataḥ punaḥ

पराशरमुनिः प्राप तस्माद्व्यासस्ततो ह्यहम् ।
मया तु भवतां प्रोक्तं परं गुह्यं हरेरिदम्

parāśaramuniḥ prāpa tasmādvyāsastato hyaham |
mayā tu bhavatāṃ proktaṃ paraṃ guhyaṃ hareridam

य इदं शृणुयान्मर्त्यो यो वाप्यभिदधाति च ।
इहामुत्र च लोके स सर्वत्र सुखमाप्नुयात्

ya idaṃ śṛṇuyānmartyo yo vāpyabhidadhāti ca |
ihāmutra ca loke sa sarvatra sukhamāpnuyāt

व्रजतः संयमन्यां यद्दुः खमत्र निरूपितम् ।
अस्य श्रवणतः पुण्यं तन्मुक्तो जायते ततः

vrajataḥ saṃyamanyāṃ yadduḥ khamatra nirūpitam |
asya śravaṇataḥ puṇyaṃ tanmukto jāyate tataḥ

अत्रोक्तकर्मपाकादिश्रवणाच्च नृणामिह ।
वैराग्यमावहेद्यस्मात्तस्माच्छ्रोतव्यमेव च

atroktakarmapākādiśravaṇācca nṛṇāmiha |
vairāgyamāvahedyasmāttasmācchrotavyameva ca

भजत जितहृषीकाः कृष्णमेनं मुनीशं समजनि बत यस्माद्गीः सुधासारधारा ।
पृषतमपि यदीयं वर्णरूपं निपीय श्रुतिपुटचुलुकेन प्राप्नुयादात्मनैक्यम्

bhajata jitahṛṣīkāḥ kṛṣṇamenaṃ munīśaṃ samajani bata yasmādgīḥ sudhāsāradhārā |
pṛṣatamapi yadīyaṃ varṇarūpaṃ nipīya śrutipuṭaculukena prāpnuyādātmanaikyam

इति सूतमुखोद्गीर्णांसर्वशास्त्रार्थमण्डिताम् ।
वैष्णवीं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः

iti sūtamukhodgīrṇāṃsarvaśāstrārthamaṇḍitām |
vaiṣṇavīṃ vāksudhāṃ pītvā ṛṣayastuṣṭimāyayuḥ

प्रशशंसुस्तथान्योन्यं सूतं सर्वार्थदर्शिनम् ।
प्रहर्षमतुलं प्रापुर्मुनयः शौनकादयः

praśaśaṃsustathānyonyaṃ sūtaṃ sarvārthadarśinam |
praharṣamatulaṃ prāpurmunayaḥ śaunakādayaḥ

इति हरिवचनानि सूतवाचा खगपतिसंशयभेदकानि यानि ।
स मुनिरपि निशम्य शौनकेन्द्रो बहुतरमानयति स्म चात्मनि स्वम्

iti harivacanāni sūtavācā khagapatisaṃśayabhedakāni yāni |
sa munirapi niśamya śaunakendro bahutaramānayati sma cātmani svam

अपूजयंस्ते मुनयस्तदानीमुदाखाग्भिर्मुहुरेव सूतम् ।
धन्योऽसि सूत त्वमिहेत्युदैरयन्व्यसर्जयंस्तं च निवर्तितेऽध्वरे

apūjayaṃste munayastadānīmudākhāgbhirmuhureva sūtam |
dhanyo'si sūta tvamihetyudairayanvyasarjayaṃstaṃ ca nivartite'dhvare

पुराणं गारुडं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ।
शृण्वतां कामनापूरं श्रोतव्यं सर्वदैव हि

purāṇaṃ gāruḍaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam |
śṛṇvatāṃ kāmanāpūraṃ śrotavyaṃ sarvadaiva hi

श्रुत्वा दानानि देयानि वाचकायाखिलानि च ।
पूर्वोक्तशयनादीनि नान्यथा सफलं भवेत्

śrutvā dānāni deyāni vācakāyākhilāni ca |
pūrvoktaśayanādīni nānyathā saphalaṃ bhavet

पुराणं पूजयेत्पूर्वं वाचकं तदनन्तरम् ।
वस्त्रालङ्कारगोदानैर्दक्षिणाभिश्च सादरम्

purāṇaṃ pūjayetpūrvaṃ vācakaṃ tadanantaram |
vastrālaṅkāragodānairdakṣiṇābhiśca sādaram

अन्नदानैर्हेमदानैर्भमिदानैश्च भूरिभिः ।
पूजयेद्वाचकं भक्त्या बहुपुण्यफलाप्तये

annadānairhemadānairbhamidānaiśca bhūribhiḥ |
pūjayedvācakaṃ bhaktyā bahupuṇyaphalāptaye

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यथापि परिकीर्तयेत् ।
विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं व्रजेत्

yaścedaṃ śṛṇuyānmartyo yathāpi parikīrtayet |
vihāya yātanāṃ ghorāṃ dhūtapāpo divaṃ vrajet