अध्याय 31: दानों का फल और देहत्याग

ये नराः पापसंयुक्तास्ते गच्छन्ति यमालयम् ।
नृणां मत्साक्षिकं दत्तमनन्तफलदं भवेत्

ye narāḥ pāpasaṃyuktāste gacchanti yamālayam |
nṛṇāṃ matsākṣikaṃ dattamanantaphaladaṃ bhavet

यावद्रजः प्रमाणाब्दंस्वर्गे तिष्ठति भूमिदः ।
अश्वारूढाश्च ते यान्ति ददते ये ह्युपानहौ

yāvadrajaḥ pramāṇābdaṃsvarge tiṣṭhati bhūmidaḥ |
aśvārūḍhāśca te yānti dadate ye hyupānahau

आतपे श्रमयोगेन न दह्यन्ते च कुत्रचित् ।
छत्त्रदानेन वै प्रेता विचरन्ति सुखं पथि

ātape śramayogena na dahyante ca kutracit |
chattradānena vai pretā vicaranti sukhaṃ pathi

यमुद्दिश्य ददात्यन्नं तेन चाप्यायितो भवेत्

yamuddiśya dadātyannaṃ tena cāpyāyito bhavet

अन्धकारे महाघोरे अमूर्ते लक्ष्यवर्जिते ।
उद्द्योतेनैव ते यान्ति दीपदानेन मानवाः

andhakāre mahāghore amūrte lakṣyavarjite |
uddyotenaiva te yānti dīpadānena mānavāḥ

आश्विने कर्तिके वापि माघे मृततिथावपि ।
चतुर्दश्याञ्च दीयेत दीपदानं सुखाय वै

āśvine kartike vāpi māghe mṛtatithāvapi |
caturdaśyāñca dīyeta dīpadānaṃ sukhāya vai

प्रत्यहञ्च प्रदातव्यं मार्गे सुविषमे नरैः ।
यावत्संवत्सरं वापि प्रेतस्य सुखलिप्सया

pratyahañca pradātavyaṃ mārge suviṣame naraiḥ |
yāvatsaṃvatsaraṃ vāpi pretasya sukhalipsayā

कुले द्योतति शुद्धात्मा प्रकाशत्वं स गच्छति ।
ज्योतिर्मयोऽसौ पूज्योऽसौ दीपदानप्रदो नरः

kule dyotati śuddhātmā prakāśatvaṃ sa gacchati |
jyotirmayo'sau pūjyo'sau dīpadānaprado naraḥ

प्राङ्मुखोदङ्मुखं दीपं देवागारे द्विजातये ।
कुर्याद्याम्यमुखं पित्रे अद्भिः सङ्कल्प्य सुस्थिरम्

prāṅmukhodaṅmukhaṃ dīpaṃ devāgāre dvijātaye |
kuryādyāmyamukhaṃ pitre adbhiḥ saṅkalpya susthiram

सर्वोपहारयुक्तानि पदान्यत्र त्रयोदश ।
यो ददाति मृतस्येह जीवन्नप्यात्महेतवे ।
स गच्छति महामार्गे महाकष्टविवर्जितः

sarvopahārayuktāni padānyatra trayodaśa |
yo dadāti mṛtasyeha jīvannapyātmahetave |
sa gacchati mahāmārge mahākaṣṭavivarjitaḥ

आसनं भाजनं भोज्यं दीयते यद्द्विजायते ।
सुखे न भुञ्जमानस्तु देन गच्छत्यलं पथि

āsanaṃ bhājanaṃ bhojyaṃ dīyate yaddvijāyate |
sukhe na bhuñjamānastu dena gacchatyalaṃ pathi

कमण्डलुप्रदानेन तृषितः पिबते जलम्

kamaṇḍalupradānena tṛṣitaḥ pibate jalam

भाजनं वस्त्रदानञ्च कुसुमञ्चाङ्गुलीयकम् ।
एकादशा हे दातव्यं प्रेतोद्धरणहेतवे

bhājanaṃ vastradānañca kusumañcāṅgulīyakam |
ekādaśā he dātavyaṃ pretoddharaṇahetave

त्रयोदश पदानीत्थं प्रेतस्य शुभमिच्छता ।
दातव्यानि यथाशक्त्या प्रेतोऽसौ प्रीणितो भवेत्

trayodaśa padānītthaṃ pretasya śubhamicchatā |
dātavyāni yathāśaktyā preto'sau prīṇito bhavet

भोजना नि तिलांश्चैव उदकुम्भांस्त्रयोदश ।
मुद्रिकां वस्त्रयुग्मञ्च तया याति परां गतिम्

bhojanā ni tilāṃścaiva udakumbhāṃstrayodaśa |
mudrikāṃ vastrayugmañca tayā yāti parāṃ gatim

योऽश्वं नावं गजं वापि ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् ।
स महिम्नोऽनुसारेण तत्तत्सुखमुपाश्नुते

yo'śvaṃ nāvaṃ gajaṃ vāpi brāhmaṇe pratipādayet |
sa mahimno'nusāreṇa tattatsukhamupāśnute

नानालोकान् विचरति महिषीञ्च ददाति यः ।
यमपुत्त्रस्य या माता महिषी सुगतिप्रदा

nānālokān vicarati mahiṣīñca dadāti yaḥ |
yamaputtrasya yā mātā mahiṣī sugatipradā

ताम्बूलं कुसुमं देयं याम्यानां हर्षवर्धनम् ।
तेन सम्प्रीणिताः सर्वे तस्मिन् क्लेशं न कुर्वते

tāmbūlaṃ kusumaṃ deyaṃ yāmyānāṃ harṣavardhanam |
tena samprīṇitāḥ sarve tasmin kleśaṃ na kurvate

गोभूतिलहिरण्यानि दानान्याहुः स्वशक्तितः

gobhūtilahiraṇyāni dānānyāhuḥ svaśaktitaḥ

मृतोद्देशेन यो यद्याज्जलपात्रञ्च मृन्मयम् ।
उदपात्रसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

mṛtoddeśena yo yadyājjalapātrañca mṛnmayam |
udapātrasahasrasya phalamāpnoti mānavaḥ

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः ।
न भीषयन्ति तं याम्या वस्त्रदाने कृते सति

yamadūtā mahāraudrāḥ karālāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ |
na bhīṣayanti taṃ yāmyā vastradāne kṛte sati

मार्गे हि गच्छमानस्तु तृष्णार्तः श्रमपीडितः ।
घटान्नदानयोगेन सुखी भवति निश्चितम्

mārge hi gacchamānastu tṛṣṇārtaḥ śramapīḍitaḥ |
ghaṭānnadānayogena sukhī bhavati niścitam

शय्या दक्षिणया युक्ता आयुधाम्बरसंयुता ।
हैमश्रीपतिना युक्ता देया विप्राय शर्मणे ।
तथा प्रेतत्वमुक्तोऽसौ मोदते सह दैवतैः

śayyā dakṣiṇayā yuktā āyudhāmbarasaṃyutā |
haimaśrīpatinā yuktā deyā viprāya śarmaṇe |
tathā pretatvamukto'sau modate saha daivataiḥ

एतत्ते कथितं तार्क्ष्य दानमन्त्येष्टिकर्मजम् ।
अधुना कथयिष्येऽहमन्यदेहप्रवेशनम्

etatte kathitaṃ tārkṣya dānamantyeṣṭikarmajam |
adhunā kathayiṣye'hamanyadehapraveśanam

जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्रुवम् ।
मृतिः कुर्यात्स्वधर्मेण यास्यतश्च परन्तप

jātasya mṛtyuloke vai prāṇino maraṇaṃ dhruvam |
mṛtiḥ kuryātsvadharmeṇa yāsyataśca parantapa

पूर्वकाले मृतानाञ्च प्राणिनाञ्च खगेश्वर ।
सूक्ष्मोभूत्वा त्वसौ वायुर्निर्गच्छत्यास्यमण्डलात्

pūrvakāle mṛtānāñca prāṇināñca khageśvara |
sūkṣmobhūtvā tvasau vāyurnirgacchatyāsyamaṇḍalāt

नवद्वारै रोमभिश्च जनानां तालुरन्ध्रके ।
पापिष्ठानामपानेन जीवो निष्क्रामति ध्रुवम्

navadvārai romabhiśca janānāṃ tālurandhrake |
pāpiṣṭhānāmapānena jīvo niṣkrāmati dhruvam

शरीरञ्च पतेत्पश्चान्निर्गते मरुतीश्वरे ।
वाताहतः पतत्येव निराधारो यथा द्रुमः

śarīrañca patetpaścānnirgate marutīśvare |
vātāhataḥ patatyeva nirādhāro yathā drumaḥ

पृथिव्यां लीयते पृथ्वी आपश्चैव तथाप्सु च ।
तेजस्तेजसि लीयते समीरणः समीरणे ।
आकाशे च तथा काशः सर्वव्यापी च शङ्करे

pṛthivyāṃ līyate pṛthvī āpaścaiva tathāpsu ca |
tejastejasi līyate samīraṇaḥ samīraṇe |
ākāśe ca tathā kāśaḥ sarvavyāpī ca śaṅkare

तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च ।
एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः

tatra kāmastathā krodhaḥ kāye pañcendriyāṇi ca |
ete tārkṣya samākhyātā dehe tiṣṭhanti taskarāḥ

कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः ।
संहारकश्च कालोऽयं पुण्यपापसमन्वितः

kāmaḥ krodho hyahaṅkāro manastatraiva nāyakaḥ |
saṃhārakaśca kālo'yaṃ puṇyapāpasamanvitaḥ

जगतश्च स्वरूपन्तु निर्मितं स्वेन कर्मणा ।
पुनर्देहान्तरं याति सुकृतैर्दुष्कृतैर्नरः

jagataśca svarūpantu nirmitaṃ svena karmaṇā |
punardehāntaraṃ yāti sukṛtairduṣkṛtairnaraḥ

पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं सकलैर्विष्यैः सह ।
प्रविशेत्स नवं देहं गृहे दग्धे यथा गृही

pañcendriyasamāyuktaṃ sakalairviṣyaiḥ saha |
praviśetsa navaṃ dehaṃ gṛhe dagdhe yathā gṛhī

शरीरे ये समासीना सम्भवेत्सर्वधातवः ।
षाट्कौशिको ह्ययं कायो माता पित्रोश्च धातवः

śarīre ye samāsīnā sambhavetsarvadhātavaḥ |
ṣāṭkauśiko hyayaṃ kāyo mātā pitrośca dhātavaḥ

सम्भवेयुस्तथा तार्क्ष्य सर्वे वाताश्च देहिनाम् ।
मूत्रं पुरीषं तद्योगा ये चान्ये व्याधयस्तथा

sambhaveyustathā tārkṣya sarve vātāśca dehinām |
mūtraṃ purīṣaṃ tadyogā ye cānye vyādhayastathā

अस्थि शुक्रं तथा स्नायुः देहेन सह दह्यते ।
एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनाशः सर्वदेहिनाम्

asthi śukraṃ tathā snāyuḥ dehena saha dahyate |
eṣa te kathitastārkṣya vināśaḥ sarvadehinām

कथयामि पुनस्तेषां शरीरञ्च यथा भवेत् ।
एकस्तम्भं स्नायुबद्धं स्थूणाद्वयसमुद्धृतम्

kathayāmi punasteṣāṃ śarīrañca yathā bhavet |
ekastambhaṃ snāyubaddhaṃ sthūṇādvayasamuddhṛtam

इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम् ।
विषयैश्च समाक्रान्तं कामक्रोधसमाकुलम्

indriyaiśca samāyuktaṃ navadvāraṃ śarīrakam |
viṣayaiśca samākrāntaṃ kāmakrodhasamākulam

रागद्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गसुदुस्तरम् ।
लोभजालसमायुक्तं पुरं पुरुषसंज्ञितम्

rāgadveṣasamākīrṇaṃ tṛṣṇādurgasudustaram |
lobhajālasamāyuktaṃ puraṃ puruṣasaṃjñitam

एतद्गुणसमायुक्तं शरीरं सर्वदेहिनाम् ।
तिष्ठन्ति देवताः सर्वा भुवनानि चतुर्दश

etadguṇasamāyuktaṃ śarīraṃ sarvadehinām |
tiṣṭhanti devatāḥ sarvā bhuvanāni caturdaśa

आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः ।
एवमेतन्मयाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम्

ātmānaṃ ye na jānanti te narāḥ paśavaḥ smṛtāḥ |
evametanmayākhyātaṃ śarīraṃ te caturvidham

चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा ।
उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः

caturaśītilakṣāṇi nirmitā yonayaḥ purā |
udbhijjāḥ svedajāścaiva aṇḍajāśca jarāyujāḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोहं त्वयानघ

etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭohaṃ tvayānagha