अध्याय 3: हरि का वीर्य, सत्य प्रकृति और पञ्चभेद

बभूवेच्छा मम देवस्य विष्णोः स्रष्टुं सृज्यान्मोक्षयोग्यांश्च मोक्तुम् ।
इच्छाशक्तिः सर्वदैवास्ति विष्णोस्तथापि तद्व्याहरणं च लौकिकम्

babhūvecchā mama devasya viṣṇoḥ sraṣṭuṃ sṛjyānmokṣayogyāṃśca moktum |
icchāśaktiḥ sarvadaivāsti viṣṇostathāpi tadvyāharaṇaṃ ca laukikam

तदा हरिर्जगृहे लौकिकं च तमः पानं तेन रूपेण चक्रे ।
तद्रूपमाहुः प्राकृतं वै तदज्ञा ह्यन्धं तमः प्रविशन्त्येव सर्वे

tadā harirjagṛhe laukikaṃ ca tamaḥ pānaṃ tena rūpeṇa cakre |
tadrūpamāhuḥ prākṛtaṃ vai tadajñā hyandhaṃ tamaḥ praviśantyeva sarve

अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः ।
पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात्पूर्णाः समुद्गताः

avatārā mahāviṣṇoḥ sarve pūrṇāḥ prakīrtitāḥ |
pūrṇaṃ ca tatparaṃ rūpaṃ pūrṇātpūrṇāḥ samudgatāḥ

परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः ।
न देशकालसामर्थ्यात्पारावर्यं कथञ्चन

parāvaratvaṃ teṣāṃ tu vyaktimātraviśeṣataḥ |
na deśakālasāmarthyātpārāvaryaṃ kathañcana

पूर्वरूपं च पूर्णं च पूर्णं पदवितारगम् ।
रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावशिष्यते

pūrvarūpaṃ ca pūrṇaṃ ca pūrṇaṃ padavitāragam |
rūpaṃ tadātmanyādāya pūrṇamevāvaśiṣyate

लौकिकव्यवहारोयं भूभारक्षपणादिकः ।
तस्य दृर्ष्टि विना नान्यो लयः कृष्णादिना क्वचित्

laukikavyavahāroyaṃ bhūbhārakṣapaṇādikaḥ |
tasya dṛrṣṭi vinā nānyo layaḥ kṛṣṇādinā kvacit

तत्त्वे पीडा न कर्तव्या तया दुः खानि विन्दति ।
अत्यन्तपीडनात्तस्य रोगस्तस्य न संशयः

tattve pīḍā na kartavyā tayā duḥ khāni vindati |
atyantapīḍanāttasya rogastasya na saṃśayaḥ

ज्ञातव्यांशे तु पीडा तु कर्तव्या गुरुणा सह ।
तमन्तेवासिनं चाहुः स एव चु गुरुः स्मृतः

jñātavyāṃśe tu pīḍā tu kartavyā guruṇā saha |
tamantevāsinaṃ cāhuḥ sa eva cu guruḥ smṛtaḥ

ये कुर्वन्ति हरेस्तत्त्वविचारं तु परस्परम् ।
तावेव गुरुशिष्यौ तु विनतानन्दसंयुत

ye kurvanti harestattvavicāraṃ tu parasparam |
tāveva guruśiṣyau tu vinatānandasaṃyuta

गुरुणापि समं हास्यं कर्तव्यं कुटिलं विना ।
हर्षामर्षयुतः शिष्यो गुरुः कौटिल्यसंयुतः

guruṇāpi samaṃ hāsyaṃ kartavyaṃ kuṭilaṃ vinā |
harṣāmarṣayutaḥ śiṣyo guruḥ kauṭilyasaṃyutaḥ

उभौ तौ निरयं यातो यावदाचन्द्रतारकम् ।
साक्षाद्धरिः पुरुषः पिङ्गलाक्षः स्वमायायां गुणमय्यां महात्मा ।
स्वपौरुषेणैव सुमङ्गलेन अधात्तु वीर्यं भगवान्वीर्यवांश्च

ubhau tau nirayaṃ yāto yāvadācandratārakam |
sākṣāddhariḥ puruṣaḥ piṅgalākṣaḥ svamāyāyāṃ guṇamayyāṃ mahātmā |
svapauruṣeṇaiva sumaṅgalena adhāttu vīryaṃ bhagavānvīryavāṃśca

वीर्यस्वरूपं ब्रूहि मे वासुदेव वीर्ये त्वदीये संशयो मे विभाति ।
किं वीर्यमीशस्य स्वरूपभूतं किं वा विभिन्नं वद साधु वेत्सि

vīryasvarūpaṃ brūhi me vāsudeva vīrye tvadīye saṃśayo me vibhāti |
kiṃ vīryamīśasya svarūpabhūtaṃ kiṃ vā vibhinnaṃ vada sādhu vetsi

यद्वीर्यमाधत्त हरिः स्वयं प्रभुर्मायाभिधायां विनतातनूज ।
तद्वीर्यमाहुर्नृहरेः स्वरूपं विपश्चितो निश्चिततत्त्वदर्शिनः

yadvīryamādhatta hariḥ svayaṃ prabhurmāyābhidhāyāṃ vinatātanūja |
tadvīryamāhurnṛhareḥ svarūpaṃ vipaścito niścitatattvadarśinaḥ

भिन्नं तदाहुः प्राकृतमेव चाहुः स्वनाभिपद्मादिकवच्च बोध्यम् ।
नैतावता ज्ञानरूपस्य विष्णोर्न वीर्यहानिरिति चिन्तनीयम्

bhinnaṃ tadāhuḥ prākṛtameva cāhuḥ svanābhipadmādikavacca bodhyam |
naitāvatā jñānarūpasya viṣṇorna vīryahāniriti cintanīyam

वीर्यस्वरूपी भगवान्वा सुदेवः सर्वत्र देशेपि च सर्वकाले ।
सर्वार्थवान्यदि न स्यात्खगेन्द्र तर्हीश्वरः पुरुषो नैव स स्यात्

vīryasvarūpī bhagavānvā sudevaḥ sarvatra deśepi ca sarvakāle |
sarvārthavānyadi na syātkhagendra tarhīśvaraḥ puruṣo naiva sa syāt

अचिन्त्यवीर्यैश्चिन्त्यवीर्यैर्द्विरूपः स्त्रीरूपमेकं पुरुषं तथा परम् ।
उभे रूपे वीर्यवती खगेन्द्र तयोरभेदश्चिन्तनीयो हि सम्यकू

acintyavīryaiścintyavīryairdvirūpaḥ strīrūpamekaṃ puruṣaṃ tathā param |
ubhe rūpe vīryavatī khagendra tayorabhedaścintanīyo hi samyakū

स्त्रीरूपवान्यदि न स्यात्खर्गेद्रस्त्रीणां कथं प्रतिबिंबत्वमेव

strīrūpavānyadi na syātkhargedrastrīṇāṃ kathaṃ pratibiṃbatvameva

स्त्रीरूपमस्माद्ब्रह्मजं
चिन्तनीयं स्वरूपमेतन्नान्यथा चिन्तनीयम् ।
स्त्रीरूपवन्नैव विचिन्तनीयं नपुंसकं त्बस्य जन्यं हि विद्धि

strīrūpamasmādbrahmajaṃ
cintanīyaṃ svarūpametannānyathā cintanīyam |
strīrūpavannaiva vicintanīyaṃ napuṃsakaṃ tbasya janyaṃ hi viddhi

नपुंसकं नवैव स्वरूपभूतमतो हरौ नास्ति विचिन्तनीयम् ।
स्त्रीबिंबभूते हरिरूपे खगेन्द्र श्रीरूपमस्तीति विचिन्तनीयम्

napuṃsakaṃ navaiva svarūpabhūtamato harau nāsti vicintanīyam |
strībiṃbabhūte harirūpe khagendra śrīrūpamastīti vicintanīyam

स्त्रिया स्त्रियश्च संयोगं व्यर्थमहुर्मनीषिणः ।
स्त्रीरूपभूते विंबे तु स्त्रीरूपाः सन्ति सर्वदा

striyā striyaśca saṃyogaṃ vyarthamahurmanīṣiṇaḥ |
strīrūpabhūte viṃbe tu strīrūpāḥ santi sarvadā

स्थितौ तत्र निमित्तं च ब्रूहि कृष्ण मम प्रभो

sthitau tatra nimittaṃ ca brūhi kṛṣṇa mama prabho

स्त्रीबिंबभूतस्त्रीरूपे लक्ष्मीर्न स्यात्खगेश्वर ।
नित्यावियोगिनी देवी कथं स्यात्परमात्मनः

strībiṃbabhūtastrīrūpe lakṣmīrna syātkhageśvara |
nityāviyoginī devī kathaṃ syātparamātmanaḥ

हरेरनन्तरूपाणां स्त्रीरूपाणां खगेश्वर ।
अनन्तानन्तरूपेण नित्यं शुश्रूषणे रता

hareranantarūpāṇāṃ strīrūpāṇāṃ khageśvara |
anantānantarūpeṇa nityaṃ śuśrūṣaṇe ratā

अतो लक्ष्म्या वियोगस्तु शङ्कनीयः कथञ्चन ।
नारायणो नाम हरिः स्वतन्त्रः श्रिया विना नास्ति कदापि तार्क्ष्य ।
हरेर्मुकुन्दस्य पदारविन्दे शुश्रूषमाणा परमादरेण

ato lakṣmyā viyogastu śaṅkanīyaḥ kathañcana |
nārāyaṇo nāma hariḥ svatantraḥ śriyā vinā nāsti kadāpi tārkṣya |
harermukundasya padāravinde śuśrūṣamāṇā paramādareṇa

हरिं विना श्रीरपि देशकाले नास्तीति मोक्षेच्छुभिरेव वेद्यम् ।
यस्यामधाद्वीर्यमनुक्षणं च सा मामिका चेन्द्रजाला त्मिकेति

hariṃ vinā śrīrapi deśakāle nāstīti mokṣecchubhireva vedyam |
yasyāmadhādvīryamanukṣaṇaṃ ca sā māmikā cendrajālā tmiketi

वदन्ति ये असुरा मूढरूपा अधंमतः प्रविशन्त्येव सर्वे ।
माया नाम प्रकृतिस्त्वेमाहुः सुसूक्ष्मरूपा न तु चेन्द्रजालिका

vadanti ye asurā mūḍharūpā adhaṃmataḥ praviśantyeva sarve |
māyā nāma prakṛtistvemāhuḥ susūkṣmarūpā na tu cendrajālikā

तस्याभिमानः श्रीरिति वेदितव्यो वीर्याधानं तत्र तेषां च मेलः ।
कार्योन्मुखं मेलनं चाहुरार्या इतो रूपं नाहुराय्याश्च विष्णोः

tasyābhimānaḥ śrīriti veditavyo vīryādhānaṃ tatra teṣāṃ ca melaḥ |
kāryonmukhaṃ melanaṃ cāhurāryā ito rūpaṃ nāhurāyyāśca viṣṇoḥ

सानादि नित्या सत्यरूपा च विष्णोर्मिथ्या रूपा सा कथं स्यात्खगेन्द्र ।
सत्या तनुः प्रकृतेस्तन्निगूढा सत्यत्वमाहुर्व्यवहारार्थरूपम्

sānādi nityā satyarūpā ca viṣṇormithyā rūpā sā kathaṃ syātkhagendra |
satyā tanuḥ prakṛtestannigūḍhā satyatvamāhurvyavahārārtharūpam

व्यवहाररूपा सत्यता चेत्प्रकृत्यास्तदा कथं स्याद्यदनादिभूता ।
अनादिनित्या यदि न स्यात्खगेन्द्र सुशूक्ष्मरूपेण न कारणं स्यात्

vyavahārarūpā satyatā cetprakṛtyāstadā kathaṃ syādyadanādibhūtā |
anādinityā yadi na syātkhagendra suśūkṣmarūpeṇa na kāraṇaṃ syāt

सूक्ष्मेण रूपेण च कारणं स्यात्तर्हि प्रपञ्चस्य च कारणं वद ।
अविद्याया वशतो विष्णुरेव नानारूपैर्दृश्यते विष्णुरेव

sūkṣmeṇa rūpeṇa ca kāraṇaṃ syāttarhi prapañcasya ca kāraṇaṃ vada |
avidyāyā vaśato viṣṇureva nānārūpairdṛśyate viṣṇureva

शास्त्रज्ञानान्नाशमेति ह्यविद्या न संशयो हरिणा चैक्यमेति ।
एवं ब्रूषे यदि वादत्खगेन्द्र वक्ष्येहं ते तत्र युक्तिं शृणु त्वम्

śāstrajñānānnāśameti hyavidyā na saṃśayo hariṇā caikyameti |
evaṃ brūṣe yadi vādatkhagendra vakṣyehaṃ te tatra yuktiṃ śṛṇu tvam

सर्वज्ञरूपस्य हि मे मुरारेः कथं हरेर्घटते ह्यज्ञता च ।
सूर्ये यथा तमो नास्ति तथा नारायणे हरौ ।
अज्ञानं नास्ति पक्षीद्र कथं तत्वं ब्रवीष्यहो

sarvajñarūpasya hi me murāreḥ kathaṃ harerghaṭate hyajñatā ca |
sūrye yathā tamo nāsti tathā nārāyaṇe harau |
ajñānaṃ nāsti pakṣīdra kathaṃ tatvaṃ bravīṣyaho

अतो नाहं ब्राह्मणस्त्वादिकालादुपाधिसंबन्धवशादज्ञताचेत् ।
सर्वज्ञोसौ कुत्र पक्षीन्द्र विष्णुरल्पज्ञजीवो ज्ञानशून्यश्च कुत्र

ato nāhaṃ brāhmaṇastvādikālādupādhisaṃbandhavaśādajñatācet |
sarvajñosau kutra pakṣīndra viṣṇuralpajñajīvo jñānaśūnyaśca kutra

विरुद्धयोश्चानयोः सर्वदैव कथं चैक्यं संवादिष्यन्ति वेदाः ।
देशे काले सर्वदा द्दुः खहीनो जगत्कर्ता पूर्णशक्तिः सदैव

viruddhayoścānayoḥ sarvadaiva kathaṃ caikyaṃ saṃvādiṣyanti vedāḥ |
deśe kāle sarvadā dduḥ khahīno jagatkartā pūrṇaśaktiḥ sadaiva

जीवः सदा स्वल्पकर्तास्ति पूर्णः संसाररूपे दुः खरूपे च नित्यम् ।
विरुद्धयोश्चानयोरैक्यमाहुरीशस्य मायावशतो मायिनश्च

jīvaḥ sadā svalpakartāsti pūrṇaḥ saṃsārarūpe duḥ kharūpe ca nityam |
viruddhayoścānayoraikyamāhurīśasya māyāvaśato māyinaśca

ये वैष्णवा वैष्णवदासवश्यास्तेषां द्रोहं सर्वदा संचरेद्यः ।
हरिप्रीतिस्तेन भवेन्न नित्यमानन्दवृद्धिस्तेन भवेन्न मुक्तौ

ye vaiṣṇavā vaiṣṇavadāsavaśyāsteṣāṃ drohaṃ sarvadā saṃcaredyaḥ |
hariprītistena bhavenna nityamānandavṛddhistena bhavenna muktau

मायी सदा मायिभृत्यस्तथापि भेदज्ञानान्निन्द्यते कार्यते च ।
तेनापि तेषां दुः खवृद्धिर्भवेच्च ह्यधं तमः पुनरावृत्तिहीनम्

māyī sadā māyibhṛtyastathāpi bhedajñānānnindyate kāryate ca |
tenāpi teṣāṃ duḥ khavṛddhirbhavecca hyadhaṃ tamaḥ punarāvṛttihīnam

खगेन्द्रातः प्रकृतिः सूक्ष्मरूपा सा नित्या सा सत्यभूता सदैव ।
एवं स्वयं कालवाय्वादिकानां परा
णवः सत्यरूपाश्च सन्ति

khagendrātaḥ prakṛtiḥ sūkṣmarūpā sā nityā sā satyabhūtā sadaiva |
evaṃ svayaṃ kālavāyvādikānāṃ parā
ṇavaḥ satyarūpāśca santi

परा
नां लक्षणं वेदितव्यं ज्ञानेच्छुभिर्नान्यथा वेदितव्यम् ।
पदार्थानां पार्थिवानां खगेन्द्र विशेषाणां चरमाख्यो विशेषः

parā
nāṃ lakṣaṇaṃ veditavyaṃ jñānecchubhirnānyathā veditavyam |
padārthānāṃ pārthivānāṃ khagendra viśeṣāṇāṃ caramākhyo viśeṣaḥ

स एवः स्यात्परमाणुर्द्विजेन्द्र योन्त्योवि
शेषोवयवश्च स स्मृतः

sa evaḥ syātparamāṇurdvijendra yontyovi
śeṣovayavaśca sa smṛtaḥ

हे कृष्ण हे माधव सात्त्वतां पते पदार्थानां चरमांशः पराणु

he kṛṣṇa he mādhava sāttvatāṃ pate padārthānāṃ caramāṃśaḥ parāṇu

इति प्रोक्तं तत्र मे संशयोस्ति योन्त्यो विशेषः स तु नांशयुक्तः ।
यो ह्यंशयुक्तो न तु सोंत्यो विशेष एवं ममाभाति वचस्तु तथ्यम्

iti proktaṃ tatra me saṃśayosti yontyo viśeṣaḥ sa tu nāṃśayuktaḥ |
yo hyaṃśayukto na tu soṃtyo viśeṣa evaṃ mamābhāti vacastu tathyam

य एव लोके संस्थिता मानुषास्तु विशेषाणां दर्शने शक्तियुक्ताः ।
तथापि ते यस्य चांशित्वमेव विशेषं वै नैव द्रष्टुं समर्थाः

ya eva loke saṃsthitā mānuṣāstu viśeṣāṇāṃ darśane śaktiyuktāḥ |
tathāpi te yasya cāṃśitvameva viśeṣaṃ vai naiva draṣṭuṃ samarthāḥ

तमेवाहुश्चरमांशं विशेषं ये चैवमाहुर्मुनयस्तेन चान्ये ।
ये काणादा गौतमाद्याः खगेन्द्र निरंशकं परमाणुं वदन्ति

tamevāhuścaramāṃśaṃ viśeṣaṃ ye caivamāhurmunayastena cānye |
ye kāṇādā gautamādyāḥ khagendra niraṃśakaṃ paramāṇuṃ vadanti

अनन्तांशैः संयुतत्वेपि तांश्च निरंशिनो भ्रान्तिदृष्ट्या वदन्ति ।
तस्मात्परा
णोः परमाणुत्वमस्ति तदंशानां विनतागर्भजात

anantāṃśaiḥ saṃyutatvepi tāṃśca niraṃśino bhrāntidṛṣṭyā vadanti |
tasmātparā
ṇoḥ paramāṇutvamasti tadaṃśānāṃ vinatāgarbhajāta

परा
णूनामेकदेशे खगेन्द्र तन्नो संति प्राणिनां राशयश्च ।
प्रत्येकश संति रूपा हरेश्च ह्यतश्च तत्परमाणोरणीयः

parā
ṇūnāmekadeśe khagendra tanno saṃti prāṇināṃ rāśayaśca |
pratyekaśa saṃti rūpā hareśca hyataśca tatparamāṇoraṇīyaḥ

यो वा त्वणीयान्परमस्य विष्णोः स एव रूपो महतो महीयान् ।
तेषामन्योन्यं न विशेषोस्ति कश्चिदचिन्त्यरूपे च विचिन्तनीयः

yo vā tvaṇīyānparamasya viṣṇoḥ sa eva rūpo mahato mahīyān |
teṣāmanyonyaṃ na viśeṣosti kaścidacintyarūpe ca vicintanīyaḥ

कालकोटिविहीनत्वं कालानन्त्यं विदुर्बुधाः ।
देशकोटिविहीनत्वं देशानन्त्यं विदुर्बुधाः

kālakoṭivihīnatvaṃ kālānantyaṃ vidurbudhāḥ |
deśakoṭivihīnatvaṃ deśānantyaṃ vidurbudhāḥ

गुणानामप्रमेयत्वे गुणानन्त्यं विदुर्बुधाः ।
आनन्त्यं त्रिविधं नित्यं हरेर्नान्यस्य कस्यचित्

guṇānāmaprameyatve guṇānantyaṃ vidurbudhāḥ |
ānantyaṃ trividhaṃ nityaṃ harernānyasya kasyacit

तस्य सर्वस्वरूपेषु चानन्त्यं तु त्रिलक्षणम् ।
तथापि देशतस्तस्य परिच्छेदोपि युज्यते

tasya sarvasvarūpeṣu cānantyaṃ tu trilakṣaṇam |
tathāpi deśatastasya paricchedopi yujyate

परिच्छेदस्तथा व्याप्तेरेकरूपेपि युज्यते ।
तस्याचिन्त्याद्भुतैश्वर्यं व्यवहारार्थमेव च

paricchedastathā vyāpterekarūpepi yujyate |
tasyācintyādbhutaiśvaryaṃ vyavahārārthameva ca

गुणतः कालतश्चैव परिच्छेदो न कुत्रचित् ।
व्याप्तत्वं देशतो ह्यस्ति सर्वभूतेषु यद्यापि

guṇataḥ kālataścaiva paricchedo na kutracit |
vyāptatvaṃ deśato hyasti sarvabhūteṣu yadyāpi

न च भेदः क्वचित्तस्य ह्यणुमात्रेपि युज्यते ।
तथापि विद्यतेणुत्वं तस्मादैश्वर्ययोगतः

na ca bhedaḥ kvacittasya hyaṇumātrepi yujyate |
tathāpi vidyateṇutvaṃ tasmādaiśvaryayogataḥ

तस्माद्विद्ध्यवतारार्थं व्याप्तत्वं चापि भण्यते ।
यत्तस्य व्यापकं रूपं परं नारायणं विदुः

tasmādviddhyavatārārthaṃ vyāptatvaṃ cāpi bhaṇyate |
yattasya vyāpakaṃ rūpaṃ paraṃ nārāyaṇaṃ viduḥ

अतश्च परमाणूनां पार्थिवाऽनन्त्यवादिनाम् ।
भेदः परस्परं ज्ञेयस्तथेशस्य महात्मनः

ataśca paramāṇūnāṃ pārthivā'nantyavādinām |
bhedaḥ parasparaṃ jñeyastatheśasya mahātmanaḥ

जडेशयोर्जडानां च जीवानां च परस्परम् ।
तथैव जडजीवानां नित्यं भेदो जडेशयोः

jaḍeśayorjaḍānāṃ ca jīvānāṃ ca parasparam |
tathaiva jaḍajīvānāṃ nityaṃ bhedo jaḍeśayoḥ

पञ्च भेदा इमे नित्यं सर्वावस्थासु सर्वशः ।
एतादृश्यां तु मायायां वीर्यमाधत्त वीर्यवान्

pañca bhedā ime nityaṃ sarvāvasthāsu sarvaśaḥ |
etādṛśyāṃ tu māyāyāṃ vīryamādhatta vīryavān

पुरुषाख्यो हरिस्तस्मात्त्रिगुणानसृजत्प्रभुः

puruṣākhyo haristasmāttriguṇānasṛjatprabhuḥ