अध्याय 27: पापविनाशन, पर्वत के तीर्थ और जाम्बवती का जन्म

सा गता स्नातुकामाथ नन्दां पापनिवारिणीम् ।
पप्रच्छ तं गुरुं विप्रं विनयावनता सुधीः

sā gatā snātukāmātha nandāṃ pāpanivāriṇīm |
papraccha taṃ guruṃ vipraṃ vinayāvanatā sudhīḥ

किन्नामेयं नदी विप्र किं कार्यं चात्र मे वद ।
जैगीषव्यस्त्वेवमुक्तो वाक्यमेतदुवाच ह

kinnāmeyaṃ nadī vipra kiṃ kāryaṃ cātra me vada |
jaigīṣavyastvevamukto vākyametaduvāca ha

शृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् ।
इयं नदी महाभागे सदा पापविनाशिनी

śṛṇu bhadre pravakṣyāmi māhātmyaṃ pāpanāśanam |
iyaṃ nadī mahābhāge sadā pāpavināśinī

ब्रह्महत्यादिपापौघो यत्र स्नानेन नश्यति ।
प्रत्यक्षं दृश्यते ह्यत्र स्नानं कर्तुं समुद्यतैः

brahmahatyādipāpaugho yatra snānena naśyati |
pratyakṣaṃ dṛśyate hyatra snānaṃ kartuṃ samudyataiḥ

जलं चाशुभ्ररूपेण पापैश्च परिदृश्यते ।
यावच्छुभ्रोदकं देवि तावत्सनानं च कारयेत्

jalaṃ cāśubhrarūpeṇa pāpaiśca paridṛśyate |
yāvacchubhrodakaṃ devi tāvatsanānaṃ ca kārayet

यावच्छुभ्रोदकं नैव तावत्पापं न नश्यति ।
शुद्धोदके समायाते पापं नष्टमिति ध्रुवम्

yāvacchubhrodakaṃ naiva tāvatpāpaṃ na naśyati |
śuddhodake samāyāte pāpaṃ naṣṭamiti dhruvam

कलावित्थं विशालाक्षि महिमा दृश्यते भुवि ।
अत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दान मुत्तमम् ।
ततश्च ज्ञानमासाद्य विविष्णुलोकं स गच्छति

kalāvitthaṃ viśālākṣi mahimā dṛśyate bhuvi |
atra snānaṃ prakartavyaṃ dātavyaṃ dāna muttamam |
tataśca jñānamāsādya viviṣṇulokaṃ sa gacchati

गुरुस्त्रीगमनाच्चन्द्र अहल्यायां गतो हरिः ।
सुरापानाच्च शुक्रस्तु सुवर्णहरणाद्बलिः

gurustrīgamanāccandra ahalyāyāṃ gato hariḥ |
surāpānācca śukrastu suvarṇaharaṇādbaliḥ

ब्रह्महत्यायाश्च रुद्रो नागो दत्तापहारकः ।
सूतस्य हननाद्रामो निर्मुक्तो ह्यत्र भामिनि

brahmahatyāyāśca rudro nāgo dattāpahārakaḥ |
sūtasya hananādrāmo nirmukto hyatra bhāmini

नानेन सदृशं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।
स्नानं कुरु महाभागे तेन सिद्धिं ह्यवाप्स्यसि

nānena sadṛśaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
snānaṃ kuru mahābhāge tena siddhiṃ hyavāpsyasi

जैगीषव्येण मुनिना पित्रा सह च कन्यका ।
स्नानं चकार विधिवदुदतिष्ठच्च भामिनि

jaigīṣavyeṇa muninā pitrā saha ca kanyakā |
snānaṃ cakāra vidhivadudatiṣṭhacca bhāmini

यावच्च पौरुषं सूक्तं तावत्कालं हि तिष्ठति ।
पश्चाज्जप्त्वा महामन्त्रं वेङ्कटेशाभिधं परम्

yāvacca pauruṣaṃ sūktaṃ tāvatkālaṃ hi tiṣṭhati |
paścājjaptvā mahāmantraṃ veṅkaṭeśābhidhaṃ param

द्विजातीन्प्रीणयित्वा सा वस्त्रद्रव्यादिभूषणैः ।
तस्माच्च प्रययौ देवी कमारीतीर्थमुत्तमम्

dvijātīnprīṇayitvā sā vastradravyādibhūṣaṇaiḥ |
tasmācca prayayau devī kamārītīrthamuttamam

कुमारीमहिमानं च श्रुत्वा स्नानं चकार सा ।
पुनरावृत्य सा देवी ह्यन्तरा विरजानदीम्

kumārīmahimānaṃ ca śrutvā snānaṃ cakāra sā |
punarāvṛtya sā devī hyantarā virajānadīm

दृष्ट्वा पप्रच्छ सा देवी जैगीषव्यं गुरुं प्रभुम् ।
किं संज्ञिकेयं विप्रेन्द्र किं कार्यं ह्यत्र मे वद

dṛṣṭvā papraccha sā devī jaigīṣavyaṃ guruṃ prabhum |
kiṃ saṃjñikeyaṃ viprendra kiṃ kāryaṃ hyatra me vada

जैगीषव्यः पृष्ट एव मुवाच करुणानिधिः ।
इयं भागीरथी कन्ये आयाति ह्यन्तरेण तु

jaigīṣavyaḥ pṛṣṭa eva muvāca karuṇānidhiḥ |
iyaṃ bhāgīrathī kanye āyāti hyantareṇa tu

अतः सा प्रोच्यते ह्यन्तर्गङ्गेति परमर्षिभिः ।
कन्ये त्वस्यास्तु सलिलं श्रीनिनिवासप्रियं सदा

ataḥ sā procyate hyantargaṅgeti paramarṣibhiḥ |
kanye tvasyāstu salilaṃ śrīninivāsapriyaṃ sadā

अत्र स्नानं यः करोति स याति परमां गतिम् ।
स्नानं चकार सा कन्या जले परमपावने

atra snānaṃ yaḥ karoti sa yāti paramāṃ gatim |
snānaṃ cakāra sā kanyā jale paramapāvane

दानादिकं तथा ज्ञात्वा जजाप परमं मनुम् ।
श्रीनिवाससमीपं तु पुनरागत्य भामिनी

dānādikaṃ tathā jñātvā jajāpa paramaṃ manum |
śrīnivāsasamīpaṃ tu punarāgatya bhāminī

अङ्गप्रदक्षिणं चक्रे भक्त्या वेङ्कटनायकम् ।
ब्राह्मणादीन्प्रीणयित्वा वस्त्रगन्धादिभूषणैः

aṅgapradakṣiṇaṃ cakre bhaktyā veṅkaṭanāyakam |
brāhmaṇādīnprīṇayitvā vastragandhādibhūṣaṇaiḥ

पुनः परदिने प्रातः स्वामिपुष्करिणीजले ।
स्नानं कृत्वा महाभागा ययौ तुंबुरुसंज्ञिकाम्

punaḥ paradine prātaḥ svāmipuṣkariṇījale |
snānaṃ kṛtvā mahābhāgā yayau tuṃburusaṃjñikām

पप्रच्छ तं गुरुं देवी नाथं किन्नामिका त्वयम् ।
(जैगीषव्य उवाच)
इयं तुंबरुकाभिज्ञा नारी वै वरवर्णिनी

papraccha taṃ guruṃ devī nāthaṃ kinnāmikā tvayam |
(jaigīṣavya uvāca)
iyaṃ tuṃbarukābhijñā nārī vai varavarṇinī

पुरा तुं बुरुणा साकं नारदस्तपसि स्थितः ।
अत्र प्रादुरभूद्विष्णुर्नारदस्य हिताय च

purā tuṃ buruṇā sākaṃ nāradastapasi sthitaḥ |
atra prādurabhūdviṣṇurnāradasya hitāya ca

स्नानं यः कुरुते ह्यत्र स याति परमां गतिम् ।
अत्र स्नानं मनुष्याणां सर्वेषां दुर्लभं कलौ

snānaṃ yaḥ kurute hyatra sa yāti paramāṃ gatim |
atra snānaṃ manuṣyāṇāṃ sarveṣāṃ durlabhaṃ kalau

अत्र स्नानं मनुष्याणां नाल्पस्य तपसः फलम् ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च दत्त्वा दानान्यकेशः

atra snānaṃ manuṣyāṇāṃ nālpasya tapasaḥ phalam |
tatra snātvā ca pītvā ca dattvā dānānyakeśaḥ

पुनरागत्य सा देवी श्रीनिवासं ननाम ह ।
तस्मिमन्दिने ब्राह्मणांश्च तर्पयामास भमिनि

punarāgatya sā devī śrīnivāsaṃ nanāma ha |
tasmimandine brāhmaṇāṃśca tarpayāmāsa bhamini

स्वामिपुष्करिणीं प्राप्य दीपान्प्राज्वालयत्सती ।
सोपानेषु महाभागा दीपावलिभिरञ्जसा ।
प्रीणयामास देवेशं श्रीनिवासं जगद्गुरुम्

svāmipuṣkariṇīṃ prāpya dīpānprājvālayatsatī |
sopāneṣu mahābhāgā dīpāvalibhirañjasā |
prīṇayāmāsa deveśaṃ śrīnivāsaṃ jagadgurum

पुनः परदिने प्राप्ते शक्रतीर्थमनुत्तमम् ।
कपिलाख्योर्ध्वदेशे तु तत्तीर्थं पावनं स्मृतम्

punaḥ paradine prāpte śakratīrthamanuttamam |
kapilākhyordhvadeśe tu tattīrthaṃ pāvanaṃ smṛtam

तत्र स्नात्वा महाभागा तदूर्ध्वं स्नापयेत्स्वयम् ।
विष्वसेनसरस्तत्र सर्वपापविनाशनम्

tatra snātvā mahābhāgā tadūrdhvaṃ snāpayetsvayam |
viṣvasenasarastatra sarvapāpavināśanam

तत ऊर्ध्वं महाभागा ययौ तत्र ददर्श सा ।
पञ्चायुधानां तीर्थानि तेषु स्नानं चकार सा

tata ūrdhvaṃ mahābhāgā yayau tatra dadarśa sā |
pañcāyudhānāṃ tīrthāni teṣu snānaṃ cakāra sā

तदूर्ध्वं चाग्निकुण्डं स्याद्दुरारोहं ततोग्रतः ।
तस्योपरि ब्रह्मतीर्थं ब्रह्महत्याविमोचनम्

tadūrdhvaṃ cāgnikuṇḍaṃ syāddurārohaṃ tatogrataḥ |
tasyopari brahmatīrthaṃ brahmahatyāvimocanam

सप्तर्षीणां तदूर्ध्वं तु पुण्यतीर्थं च सत्फलम् ।
दशाधिकफलं तेषा तीर्थानामुत्तरोत्तरम्

saptarṣīṇāṃ tadūrdhvaṃ tu puṇyatīrthaṃ ca satphalam |
daśādhikaphalaṃ teṣā tīrthānāmuttarottaram

एतेषां चैव माहात्म्यं को वा वक्तुमिहार्हति ।
ऋषितीर्थेषु सा कन्या चचार तप उत्तमम्

eteṣāṃ caiva māhātmyaṃ ko vā vaktumihārhati |
ṛṣitīrtheṣu sā kanyā cacāra tapa uttamam

ममावतारपर्यन्तं चरित्वा तप उत्तमम् ।
योगधारण या देहं त्यक्त्वा जांबवतो गृहे

mamāvatāraparyantaṃ caritvā tapa uttamam |
yogadhāraṇa yā dehaṃ tyaktvā jāṃbavato gṛhe

जाता जांबवती नाम ववृधे तस्य वेश्मनि ।
तस्याः पिता जांबवान्स समादात्कन्यकां तदा ।
रुक्म्या अनं तरा सैषा मम भार्या खगेश्वर

jātā jāṃbavatī nāma vavṛdhe tasya veśmani |
tasyāḥ pitā jāṃbavānsa samādātkanyakāṃ tadā |
rukmyā anaṃ tarā saiṣā mama bhāryā khageśvara

इदं हि परमाख्यानं वेङ्कटाद्रेर्महागिरेः ।
को वा वर्णयितुं शक्तो मदन्यः पुरुषो भुवि

idaṃ hi paramākhyānaṃ veṅkaṭādrermahāgireḥ |
ko vā varṇayituṃ śakto madanyaḥ puruṣo bhuvi

वेङ्कटेशस्य नैवेद्यं सदा लक्ष्मीः करोति वै ।
ब्रह्मा पूजयते नित्यमेवं शास्त्रस्य निर्णयः

veṅkaṭeśasya naivedyaṃ sadā lakṣmīḥ karoti vai |
brahmā pūjayate nityamevaṃ śāstrasya nirṇayaḥ

नैवेद्यभक्षिणां पुंसामुपहासं न कारयेत् ।
स्वस्य प्राशस्त्यभावे तु नैवेद्यादि गुडादिकम् ।
ग्राह्यमेव न संदेहो अन्यथा नारकी भवेत्

naivedyabhakṣiṇāṃ puṃsāmupahāsaṃ na kārayet |
svasya prāśastyabhāve tu naivedyādi guḍādikam |
grāhyameva na saṃdeho anyathā nārakī bhavet

श्रीनिवासात्परो देवो न भूतो न भविष्यति ।
स्वयं च पाचयित्वात्वं घृतपक्वादिकं तथा ।
श्रीनिवासस्य नैवेद्यं दत्त्वा भोजनमाचरेत्

śrīnivāsātparo devo na bhūto na bhaviṣyati |
svayaṃ ca pācayitvātvaṃ ghṛtapakvādikaṃ tathā |
śrīnivāsasya naivedyaṃ dattvā bhojanamācaret

इदं तु परमं गोप्यं तवोक्तं च खगेश्वर ।
न कस्यापि च वक्तव्यं गोप्यत्वात्खगसत्तम ।
इतः परं प्रवक्ष्यामि तारतम्यं शृणु प्रभो

idaṃ tu paramaṃ gopyaṃ tavoktaṃ ca khageśvara |
na kasyāpi ca vaktavyaṃ gopyatvātkhagasattama |
itaḥ paraṃ pravakṣyāmi tāratamyaṃ śṛṇu prabho