अध्याय 23: जाम्बवती की भक्ति और शेषाचल की यात्रा

सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया ।
तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना

somasya putrī pūrvasarge babhūva bhāryā madīyā jāmbavatī mama priyā |
tāsāṃ madhye hyadhikā vīndra kiñcidrudrādibhyaḥ pañcaguṇairvihīnā

यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानास प्रियते केशवोलम् ।
यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः

yadāveśo balavānsyādramāyāṃ tadānāsa priyate keśavolam |
yadāveśāddhrāsamupaiti kāle tadā tāsāṃ sāmyamāhurmahāntaḥ

लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति

lakṣmyāveśaḥ kiñcidastyeva nityamatastābhyaḥ kiñcidādhikyamasti

तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार ।
तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव

tāsāṃ madhye jāmbavantī tu kṛṣṇa ārādhanaṃ kīdṛśaṃ sā cakāra |
tanme brūhi kṛpayā viśvamūrte ādhikye vai kāraṇaṃ tābhya eva

गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः ।
मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम्

garuḍenaivamuktastu bhagavān devakīsutaḥ |
meghagaṃbhīrayā vācā uvāca vinatāsutam

या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी ।
जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च

yā pūrvasarge somaputrī babhūva piturgṛhe vartamānāpi sādhvī |
janma svakīyaṃ sārthakaṃ vai cakāra pitrā sākaṃ viṣṇuśuśrūṣaṇe na ca

शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम् ।
चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा

śuśrāva nityaṃ satpurāṇāni caivaṃ cakre sadā viṣṇupādapraṇāmam |
cakre sadā tārakasyāpi viṣṇoḥ pradakṣiṇaṃ smaraṇaṃ kurvatī sā

पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव ।
केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च

pitrā sākaṃ sā tu kanyā khagendra vairāgyayuktā śravaṇātsaṃbabhūva |
keśaṃ ca mitraṃ dviradādikaṃ ca anarghyaratnāni gṛhādikaṃ ca

सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च ।
येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे

sarvaṃ hyetannaśvaraṃ caiva mene mamādhīnaṃ hariṇā vai kṛtaṃ ca |
yenaiva dattaṃ putramitrādikaṃ ca tenā hṛtaṃ vedanāṃ naiva cakre

अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्तेन सुष्ठु ।
पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे

adyaiva viṣṇuḥ paramo dayāluḥ dayāṃ mayi kṛtavāṃstena suṣṭhu |
pitrā sākaṃ kanyakā sā tu vīndra sadātmani hyamale vāsudeve

एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी ।
अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव

ekāntatvaṃ suṣṭhu bhaktyā gatā sā yadṛcchayā sopapannena devī |
akalpayantyātmano vīndra vṛttiṃ cakāra yatsāvadhirādhaṃ prathaiva

सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार ।
वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक्चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव

sā vai vittaṃ viṣṇupādāravinde duḥ khārṇavāttarāke saṃcakāra |
vāgīndridriyaṃ khaga samyakcakāra harerguṇānāṃ varṇane vā sadaiva

हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् ।
श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च

hastau ca viṣṇorgṛhasaṃmārjanādau cakāra devī gātramalāpahāram |
śrotraṃ ca cakre harisatkathodaye mokṣādimārge hyamṛtopame ca

नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी ।
सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक्

netraṃ ca cakre pratimādidarśane anādikālīnamalāpahariṇī |
sadvaiṣṇavānāṃ sparśane caiva saṃge nirmālyagandhānuvilepane tvak

घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च ।
जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च

ghrārṇedriyaṃ sā haripādasāre cakāra saṃsāravimuktide ca |
jihvendriyaṃ harinaivedyaśeṣe śrīmattulasyādivimiśrite ca

पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने ।
कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति

pādau hareḥ kṣetrapathānusarpaṇe śiro hṛṣīkeśapadābhivandane |
kāmaṃ hṛdāsye tu haridāsyakāmyā tathottamaślokajanāścaranti

निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार ।
एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः

niṣkāmarūpe ca matiṃ cakāra vāgindriyaṃ stavanaṃ svīcakāra |
evaṃ sadā kāryasamūhamātmanā samarpayitvā parameśapādayoḥ

तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव ।
आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः

tīrthāṭanārthaṃ tu jagāma pitrā sākaṃ hareḥ prīṇanādyarthameva |
ārādhayitvā brāhmaṇānviṣṇubhaktānādau gṛhe vastrasaṃbhūṣaṇādyaiḥ

पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव ।
यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि

paścātkalpaṃ kārayāmāsa devī viṣṇoragre tīrthayātrārthameva |
yāvatkālaṃ tīrthayātrā mukunda tāvatkālaṃ tūrdhvaretā bhavāmi

यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् ।
हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम्

yāvatkālaṃ tīrthayātrāṃ kariṣye tāvaddattādvaiṣṇavānāṃ ca saṃgam |
hareḥ kathāśravaṇaṃ syānmukunda nāvaiṣṇavānāṃ saṃgināmaṅgasaṃgam

सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द ।
कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द

suhṛjjanaiḥ putramitrādikaiśca dīrthāṭanaṃ naiva kuryāṃ mukunda |
kurvanti ye kāmyayā tīrthayātrāṃ teṣāṃ saṃgaṃ kuru dūre mukunda

शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः ।
यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा

śālagrāmaṃ ye vihāyaiva yātrāṃ kurvanti teṣāṃ kiṃ phalaṃ prāhurāryāḥ |
yadā tīrthānāṃ darśanaṃ syāttadaiva śālagrāmaṃ purataḥ sthāpayitvā

तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र ।
पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः

tīrthāṭanaṃ pādacairaiḥ kṛtaṃ cetpūrṇaṃ phalaṃ prāhurāryāḥ khagendra |
pādatrāṇaṃ pādarakṣāṃ ca kṛtvā tīrthāṭanaṃ pādahīnaṃ tadāhuḥ

यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् ।
वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः

yo vāhane turage copaviṣṭastīrthāṭanaṃ kurute cārdhahīnam |
vṛṣādīnāṃ vāhane pādamāhuḥ parānnānāṃ bhojane vyarthamāhuḥ

महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः ।
संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव

mahātmanāṃ vedavidāṃ yatīnāṃ parānnānāṃ bhojane naiva doṣaḥ |
saṃkalpayitvā paramādareṇa jagāma sā tīrthayātrārthameva

आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार ।
पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम

ādau snātvā harinirmātyagandhaṃ visarjayitvā śravaṇaṃ vai cakāra |
pitrā sākaṃ bhojanaṃ cāpi kṛtvā agre dine krośamekaṃ jagāma

तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी ।
एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः

tatra dvijānpūjayitvānnapāna rātrau tattvaṃ śrāvayāmāsa devī |
evaṃ yātrāṃ ye prakurvanti nityaṃ teṣāṃ yātrāṃ saphalāṃ prāhurāryāḥ

विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः ।
दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र

vinā dayāṃ tīrthayātrā khagendravyarthetyevaṃ vīndra cāhurmahāntaḥ |
divā rātrau ye na śṛṇvanti divyāṃ hareḥ kathāṃ tīrthamārge khagendra

व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि ।
अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः

vyarthaṃvyarthaṃ tasya cāhurgataṃ vai aśvādīnāṃ vāhanānāṃ ca viddhi |
aśvādīnāmaparādhaṃ vadasva gaṅgādīnāṃ darśanātpāpanāśaḥ

क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व ।
क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व

kṣetrasthaviṣṇordarśanātpāpanāśo mārjārasyāpyaparādhaṃ vadasva |
kṣetrasthaviṣṇoḥ pūjanātpāpanāśaḥ pūjāvatāmaparādhaṃ vadasva

जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाघनाशः ।
अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः

japādīnāṃ kurvatāṃ pāpanāśo viṣṇordhyānātsadya evāghanāśaḥ |
anusaṃdhānādrahitaṃ sarvameva kṛtaṃ vyarthameveti cāhuḥ

अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र ।
दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र

ato hareḥ pāpavināśinīṃ kathāṃ śrutvā viṣṇorbhaktimānsyātkhagendra |
dṛṣṭvādṛṣṭvā haripādāṅkitaṃ ca smṛtvāsmṛtvā bhaktimānsyātkhagendra

पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् ।
जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च

pitrā sākaṃ kanyakā sāpi vīndra śeṣācalasthaṃ śrīnivāsaṃ ca draṣṭum |
jagāma sā mārgamadhye hariṃ ca sā cintayāmāsa ramāpatiṃ ca

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च ।
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च

kadā drakṣye śrīnivāsasya vakṣaḥ śrīvatsaratnairbhūṣitaṃ vistṛtaṃ ca |
kadā drakṣye śrīnivāsasya tundaṃ valitrayeṇāṅkitaṃ suṃdaraṃ ca

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् ।
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम्

kadā drakṣye śrīnivāsasya kaṇṭhaṃ maharlokasyāśrayaṃ kaṃbutulyam |
kadā drakṣye śrīnivāsasya nābhiṃ sadāntarikṣasyāśrayaṃ vai supūrṇam

कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव

kadā drakṣye vadanaṃ vai murārerjanalokasyāśrayaṃ sarvadaiva

शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव ।
कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव

śiraḥ kadā śrīnivāsasya drakṣye satyasya lokasyāśrayaṃ sarvadaiva |
kaṭiṃ kadā śrīnivāsasya drakṣye bhūrlokasyāśrayaṃ sarvadaiva

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव ।
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च

kadā drakṣye śrīnivāsasya coru talātalasyāśrayaṃ sarvadaiva |
kadā drakṣye śrīnivāsasya jānu sukomalaṃ sutalasyāśrayaṃ ca

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव ।
कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव

kadā drakṣye śrīnivāsasya jaṅghe rasātalasyāśrayeḥ sarvadaiva |
kadā drakṣye pādatalaṃ hareśca pātālalokasyāśrayaṃ sarvadaiva

इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श ।
फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः

itthaṃ mārge cintayantī ca devī śeṣācale śeṣadevaṃ dadarśa |
phaṇaiḥ sahasraiḥ suvirājamānaṃ nānādrumairvānarairvānarībhiḥ

अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि ।
तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना

ananta janmārjitapuṇyasaṃcayānmayādya dṛṣṭaḥ paramācalo hi |
taddarśanādvāṣpakalākulekṣaṇā sadyaḥ samutthāya nanāma mūrdhnā

मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् ।
सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरोऽस्य

mukhaṃ ca dṛṣṭvā namanaṃ ca kāryaṃ pṛṣṭhādibhāge namanaṃ na kāryam |
sāpi dviṣaṭkaṃ namanaṃ ca cakre śālagrāmaṃ sthāpayitvā puro'sya

इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् ।
मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः

itthaṃ kāryaṃ vaiṣṇavaiḥ parvatasya tvaṃ vaiṣṇavairviparītaṃ ca kāryam |
madhvāntaḥsthaḥ parvatāgresti nityaṃ ramābrahmādyaiḥ pūjitaḥ śrīnivāsaḥ

सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्येऽथाहं ह्यारुरुक्षेऽचलञ्च ।
इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव

susattamaṃ paramaṃ śrīnivāsaṃ drakṣye'thāhaṃ hyārurukṣe'calañca |
ityevamuktvā kapilākhyatīrthe sthānaṃ cakre sā svapitrā sahaiva

अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति ।
आदौ स्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे

atraivāste śrīnivāso haristu dravyeṇa rūpeṇa na cānyatheti |
ādau snātvā muṇḍanaṃ tatra kṛtvā tīrthaśrāddhaṃ kārayitvā sutīrthe

गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी ।
शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या

gobhūhiraṇyādisamastadānaṃ dattvā śailaṃ cārurohātha sādhvī |
śālagrāmaṃ sthāpayitvā sa cāgre punaḥ praṇāmaṃ sāpi cakre subhaktyā

सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र ।
शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वै वेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम्

sopānānāṃ śataparyantamevamāruhya sā hyupaviṣṭā tu tatra |
śuśrāva sā bhāgavataṃ purāṇaṃ śuśrāva vai veṅkaṭādreḥ praśaṃsām

जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम्

jaigīṣavyādgurupādātsubhaktyā suśrāva tattvaṃ veṅkaṭādreśca sarvam