अध्याय 221: ब्रह्मा शंकर को धर्म का सार बताते हैं

धर्मसारमहं वक्ष्ये संक्षेपाच्छुणु शङ्कर ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं सूक्ष्मं सर्वपापविनाशनम्

dharmasāramahaṃ vakṣye saṃkṣepācchuṇu śaṅkara |
bhuktimuktipradaṃ sūkṣmaṃ sarvapāpavināśanam

श्रुतं धर्मं बलं धैर्यं सुखमुत्साहमेव च ।
शोको हरति वै नॄणां तस्माच्छोकं परित्यजेत्

śrutaṃ dharmaṃ balaṃ dhairyaṃ sukhamutsāhameva ca |
śoko harati vai nṝṇāṃ tasmācchokaṃ parityajet

कर्मदाराः कर्मलोकाः कर्मसम्बन्धिबान्धवाः ।
कर्माणि प्रेरयन्तीह पुरुषं सुखदुः खयोः

karmadārāḥ karmalokāḥ karmasambandhibāndhavāḥ |
karmāṇi prerayantīha puruṣaṃ sukhaduḥ khayoḥ

दानमे परो धर्मो दानात्सर्वमवाप्यते ।
दानाःत्स्वर्गश्च राज्यञ्च दद्याद्दनं ततो नरः

dāname paro dharmo dānātsarvamavāpyate |
dānāḥtsvargaśca rājyañca dadyāddanaṃ tato naraḥ

एकतो दानमेवाहुः समग्रवरदक्षिणम् ।
एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम्

ekato dānamevāhuḥ samagravaradakṣiṇam |
ekato bhayabhītasya prāṇinaḥ prāṇarakṣaṇam

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैः स्नानेन वा पुनः ।
धर्मस्य नाशका ये च ते वै निरयगामिनः

tapasā brahmacaryeṇa yajñaiḥ snānena vā punaḥ |
dharmasya nāśakā ye ca te vai nirayagāminaḥ

ये च होमजपस्नानदेवतार्चनतत्पराः ।
सत्यक्षमादयायुक्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः

ye ca homajapasnānadevatārcanatatparāḥ |
satyakṣamādayāyuktāste narāḥ svargagāminaḥ

न दाता सुखदुः खानां न च हर्तास्ति कश्चन ।
भुञ्जते स्वकृतान्येव दुः खानि च सुखानि च

na dātā sukhaduḥ khānāṃ na ca hartāsti kaścana |
bhuñjate svakṛtānyeva duḥ khāni ca sukhāni ca

धर्मार्थं जीवितं येषां दुर्गाण्यतितरन्ति ते ।
सन्तुष्टः को न शक्नोति फलमूलैश्च वर्तितुम्

dharmārthaṃ jīvitaṃ yeṣāṃ durgāṇyatitaranti te |
santuṣṭaḥ ko na śaknoti phalamūlaiśca vartitum

सर्व एव हि सौख्येन सङ्कटान्यवगाहते ।
इदमेव हि लोभस्य कार्यं स्या दतिदुष्करम्

sarva eva hi saukhyena saṅkaṭānyavagāhate |
idameva hi lobhasya kāryaṃ syā datiduṣkaram

लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभाद्द्रोहः प्रवर्तते ।
लोभान्मोहश्च माया च मानो मत्सर एव च

lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhāddrohaḥ pravartate |
lobhānmohaśca māyā ca māno matsara eva ca

रागद्वेषानृतक्रोधलोममोहमदोज्झितः ।
यः स शान्तः परं लोकं याति पापविवर्जितः

rāgadveṣānṛtakrodhalomamohamadojjhitaḥ |
yaḥ sa śāntaḥ paraṃ lokaṃ yāti pāpavivarjitaḥ

देवता मुनयो नागा गन्धर्वा गुह्यका हर ।
धार्मिकं पूजयन्तीह न धनाढ्यं न कामिनम्

devatā munayo nāgā gandharvā guhyakā hara |
dhārmikaṃ pūjayantīha na dhanāḍhyaṃ na kāminam

अनन्तबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा ।
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिवेदना

anantabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vā |
alabhyaṃ labhate martyastatra kā parivedanā

सर्वसत्त्वदयालुत्वं सर्वेन्द्रियविनिग्रहः ।
सर्वत्रानित्यबुद्धित्वं श्रेयः परमिदं स्मृतम्

sarvasattvadayālutvaṃ sarvendriyavinigrahaḥ |
sarvatrānityabuddhitvaṃ śreyaḥ paramidaṃ smṛtam

पश्यन्निवाग्रतो मृत्युं यो धर्मं नाचरेन्नरः ।
अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम्

paśyannivāgrato mṛtyuṃ yo dharmaṃ nācarennaraḥ |
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam

भ्रूणहा ब्रह्महा गोघ्नः पितृहा गुरुतल्पगः ।
भूमिं सर्वगुणोपेतां दत्त्वा पापैः प्रमुच्यते

bhrūṇahā brahmahā goghnaḥ pitṛhā gurutalpagaḥ |
bhūmiṃ sarvaguṇopetāṃ dattvā pāpaiḥ pramucyate

न गोदानात्परं दानं किञ्चिदस्तीति मे मतिः ।
या गौर्न्यायार्जिता दत्ता कृत्स्नं तारयते कुलम्

na godānātparaṃ dānaṃ kiñcidastīti me matiḥ |
yā gaurnyāyārjitā dattā kṛtsnaṃ tārayate kulam

नान्नदानात्परं दानं किञ्चिदस्ति वृषध्वज ।
अन्नेन धार्यते सर्वं चराचरमिदं जगत्

nānnadānātparaṃ dānaṃ kiñcidasti vṛṣadhvaja |
annena dhāryate sarvaṃ carācaramidaṃ jagat

कन्यादानं वृषोत्सर्गस्तीर्थसेवा श्रुतं तथा ।
हस्त्यश्वरथदानानि मणिरत्नवसुन्धराः

kanyādānaṃ vṛṣotsargastīrthasevā śrutaṃ tathā |
hastyaśvarathadānāni maṇiratnavasundharāḥ

अन्नदानस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।
अन्नात्प्राणा बलं तेजश्चान्नाद्वीर्यं धृतिः स्मृतिः

annadānasya sarvāṇi kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm |
annātprāṇā balaṃ tejaścānnādvīryaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ

कूपवापीतडागादीनारामांश्चैव कारयेत् ।
त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते

kūpavāpītaḍāgādīnārāmāṃścaiva kārayet |
trisaptakulamuddhṛtya viṣṇuloke mahīyate

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थादपि विशिष्यते ।
कालेन तीर्थं फलति सद्यः साधुसमागमः

sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthādapi viśiṣyate |
kālena tīrthaṃ phalati sadyaḥ sādhusamāgamaḥ

सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषश्च क्षमार्जवम् ।
ज्ञानं शमो दया दानमेष धर्मः सनातनः

satyaṃ damastapaḥ śaucaṃ santoṣaśca kṣamārjavam |
jñānaṃ śamo dayā dānameṣa dharmaḥ sanātanaḥ