अध्याय 2: ग्राह द्वारा गजेन्द्र का पकड़ा जाना

आसीद् गिरिवरो राजन् त्रिकूट इति विश्रुतः ।
क्षीरोदेनावृतः श्रीमान् योजनायुतमुच्छ्रितः

āsīd girivaro rājan trikūṭa iti viśrutaḥ |
kṣīrodenāvṛtaḥ śrīmān yojanāyutamucchritaḥ

तावता विस्तृतः पर्यक्त्रिभिः श्रृङ्गैः पयोनिधिम् ।
दिशः खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयैः

tāvatā vistṛtaḥ paryaktribhiḥ śrṛṅgaiḥ payonidhim |
diśaḥ khaṃ rocayannāste raupyāyasahiraṇmayaiḥ

अन्यैश्च ककुभः सर्वा रत्नधातुविचित्रितैः ।
नानाद्रुमलतागुल्मैः निर्घोषैः निर्झराम्भसाम्

anyaiśca kakubhaḥ sarvā ratnadhātuvicitritaiḥ |
nānādrumalatāgulmaiḥ nirghoṣaiḥ nirjharāmbhasām

स चावनिज्यमानाङ्घ्रिः समन्तात् पयऊर्मिभिः ।
करोति श्यामलां भूमिं हरिन् मरकताश्मभिः

sa cāvanijyamānāṅghriḥ samantāt payaūrmibhiḥ |
karoti śyāmalāṃ bhūmiṃ harin marakatāśmabhiḥ

सिद्धचारणगन्धर्व विद्याधरमहोरगैः ।
किन्नरैः अप्सरोभिश्च क्रीडद्भिः जुष्टकन्दरः

siddhacāraṇagandharva vidyādharamahoragaiḥ |
kinnaraiḥ apsarobhiśca krīḍadbhiḥ juṣṭakandaraḥ

यत्र सङ्गीतसन्नादैः नदद्गुहममर्षया ।
अभिगर्जन्ति हरयः श्लाघिनः परशंकया

yatra saṅgītasannādaiḥ nadadguhamamarṣayā |
abhigarjanti harayaḥ ślāghinaḥ paraśaṃkayā

नानारण्यपशुव्रात संकुलद्रोण्यलंकृतः ।
चित्रद्रुमसुरोद्यान कलकण्ठविहंगमः

nānāraṇyapaśuvrāta saṃkuladroṇyalaṃkṛtaḥ |
citradrumasurodyāna kalakaṇṭhavihaṃgamaḥ

सरित्सरोभिरच्छोदैः पुलिनैः मणिवालुकैः ।
देवस्त्रीमज्जनामोद सौरभाम्ब्वनिलैर्युतः

saritsarobhiracchodaiḥ pulinaiḥ maṇivālukaiḥ |
devastrīmajjanāmoda saurabhāmbvanilairyutaḥ

तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मनः ।
उद्यानं ऋतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम्

tasya droṇyāṃ bhagavato varuṇasya mahātmanaḥ |
udyānaṃ ṛtumannāma ākrīḍaṃ surayoṣitām

सर्वतोऽलंकृतं दिव्यैः नित्यपुष्पफलद्रुमैः ।
मन्दारैः पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकैः

sarvato'laṃkṛtaṃ divyaiḥ nityapuṣpaphaladrumaiḥ |
mandāraiḥ pārijātaiśca pāṭalāśokacampakaiḥ

चूतैः पियालैः पनसैः आम्रैः आम्रातकैरपि ।
क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैः बीजपूरकैः

cūtaiḥ piyālaiḥ panasaiḥ āmraiḥ āmrātakairapi |
kramukairnārikelaiśca kharjūraiḥ bījapūrakaiḥ

मधुकैः शालतालैश्च तमालै रसनार्जुनैः ।
अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैः वटैः किंशुकचन्दनैः

madhukaiḥ śālatālaiśca tamālai rasanārjunaiḥ |
ariṣṭoḍumbaraplakṣaiḥ vaṭaiḥ kiṃśukacandanaiḥ

पिचुमर्दैः कोविदारैः सरलैः सुरदारुभिः ।
द्राक्षेक्षु रम्भाजम्बुभिः बदर्यक्षाभयामलैः

picumardaiḥ kovidāraiḥ saralaiḥ suradārubhiḥ |
drākṣekṣu rambhājambubhiḥ badaryakṣābhayāmalaiḥ

बिल्वैः कपित्थैर्जम्बीरैः वृतो भल्लातकादिभिः ।
तस्मिन्सरः सुविपुलं लसत्काञ्चनपंकजम्

bilvaiḥ kapitthairjambīraiḥ vṛto bhallātakādibhiḥ |
tasminsaraḥ suvipulaṃ lasatkāñcanapaṃkajam

कुमुदोत्पलकह्लार शतपत्रश्रियोर्जितम् ।
मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनैः

kumudotpalakahlāra śatapatraśriyorjitam |
mattaṣaṭpadanirghuṣṭaṃ śakuntaiśca kalasvanaiḥ

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वैः सारसैरपि ।
जलकुक्कुटकोयष्टि दात्यूहकुलकूजितम्

haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakrāhvaiḥ sārasairapi |
jalakukkuṭakoyaṣṭi dātyūhakulakūjitam

मत्स्यकच्छपसञ्चार चलत्पद्मरजःपयः ।
कदम्बवेतसनल नीपवञ्जुलकैर्वृतम्

matsyakacchapasañcāra calatpadmarajaḥpayaḥ |
kadambavetasanala nīpavañjulakairvṛtam

कुन्दैः कुरुबकाशोकैः शिरीषैः कूटजेङ्गुदैः ।
कुब्जकैः स्वर्णयूथीभिः नागपुन्नाग जातिभिः

kundaiḥ kurubakāśokaiḥ śirīṣaiḥ kūṭajeṅgudaiḥ |
kubjakaiḥ svarṇayūthībhiḥ nāgapunnāga jātibhiḥ

मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभिः ।
शोभितं तीरजैश्चान्यैः नित्यर्तुभिरलं द्रुमैः

mallikāśatapatraiśca mādhavījālakādibhiḥ |
śobhitaṃ tīrajaiścānyaiḥ nityartubhiralaṃ drumaiḥ

तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रयः
करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् ।
सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रवद्
विशालगुल्मं प्ररुजन् वनस्पतीन्

tatraikadā tadgirikānanāśrayaḥ
kareṇubhirvāraṇayūthapaścaran |
sakaṇṭakaṃ kīcakaveṇuvetravad
viśālagulmaṃ prarujan vanaspatīn

यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा
व्याघ्रादयो व्यालमृगाः सखड्गाः ।
महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति
सगौरकृष्णाः सरभाश्चमर्यः

yadgandhamātrāddharayo gajendrā
vyāghrādayo vyālamṛgāḥ sakhaḍgāḥ |
mahoragāścāpi bhayāddravanti
sagaurakṛṣṇāḥ sarabhāścamaryaḥ

वृका वराहा महिषर्क्षशल्या
गोपुच्छशालावृकमर्कटाश्च ।
अन्यत्र क्षुद्रा हरिणाः शशादयः
चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण

vṛkā varāhā mahiṣarkṣaśalyā
gopucchaśālāvṛkamarkaṭāśca |
anyatra kṣudrā hariṇāḥ śaśādayaḥ
carantyabhītā yadanugraheṇa

स घर्मतप्तः करिभिः करेणुभिः
वृतो मदच्युत्कलभैरनुद्रुतः ।
गिरिं गरिम्णा परितः प्रकम्पयन्
निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनैः

sa gharmataptaḥ karibhiḥ kareṇubhiḥ
vṛto madacyutkalabhairanudrutaḥ |
giriṃ garimṇā paritaḥ prakampayan
niṣevyamāṇo'likulairmadāśanaiḥ

सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं
जिघ्रन् विदूरान् मदविह्वलेक्षणः ।
वृतः स्वयूथेन तृषार्दितेन तत्
सरोवराभ्याशमथागमद् द्रुतम्

saro'nilaṃ paṅkajareṇurūṣitaṃ
jighran vidūrān madavihvalekṣaṇaḥ |
vṛtaḥ svayūthena tṛṣārditena tat
sarovarābhyāśamathāgamad drutam

विगाह्य तस्मिन् अमृताम्बु निर्मलं
हेमारविन्दोत्पलरेणुवासितम् ।
पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृतं
आत्मानमद्भिः स्नपयन्गतक्लमः

vigāhya tasmin amṛtāmbu nirmalaṃ
hemāravindotpalareṇuvāsitam |
papau nikāmaṃ nijapuṣkaroddhṛtaṃ
ātmānamadbhiḥ snapayangataklamaḥ

स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभिः
निपाययन् संस्नपयन्यथा गृही ।
घृणी करेणुः करभांश्च दुर्मदो
नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया

sa puṣkareṇoddhṛtaśīkarāmbubhiḥ
nipāyayan saṃsnapayanyathā gṛhī |
ghṛṇī kareṇuḥ karabhāṃśca durmado
nācaṣṭa kṛcchraṃ kṛpaṇo'jamāyayā

तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितो
ग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् ।
यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो
यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे

taṃ tatra kaścinnṛpa daivacodito
grāho balīyāṃścaraṇe ruṣāgrahīt |
yadṛcchayaivaṃ vyasanaṃ gato gajo
yathābalaṃ so'tibalo vicakrame

तथाऽऽतुरं यूथपतिं करेणवो
विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा ।
विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजाः
पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन्

tathā''turaṃ yūthapatiṃ kareṇavo
vikṛṣyamāṇaṃ tarasā balīyasā |
vicukruśurdīnadhiyo'pare gajāḥ
pārṣṇigrahāstārayituṃ na cāśakan

नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयोः
विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथः ।
समाः सहस्रं व्यगमन् महीपते
सप्राणयोश्चित्रममंसतामराः

niyudhyatorevamibhendranakrayoḥ
vikarṣatorantarato bahirmithaḥ |
samāḥ sahasraṃ vyagaman mahīpate
saprāṇayościtramamaṃsatāmarāḥ

ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां
कालेन दीर्घेण महानभूद् व्ययः ।
विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतो
विपर्ययोऽभूत् सकलं जलौकसः

tato gajendrasya manobalaujasāṃ
kālena dīrgheṇa mahānabhūd vyayaḥ |
vikṛṣyamāṇasya jale'vasīdato
viparyayo'bhūt sakalaṃ jalaukasaḥ

इत्थं गजेन्द्रः स यदाप संकटं
प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया ।
अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं
दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत

itthaṃ gajendraḥ sa yadāpa saṃkaṭaṃ
prāṇasya dehī vivaśo yadṛcchayā |
apārayannātmavimokṣaṇe ciraṃ
dadhyāvimāṃ buddhimathābhyapadyata

न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजाः
कुतः करिण्यः प्रभवन्ति मोचितुम् ।
ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतोऽपि
अहं च तं यामि परं परायणम्

na māmime jñātaya āturaṃ gajāḥ
kutaḥ kariṇyaḥ prabhavanti mocitum |
grāheṇa pāśena vidhāturāvṛto'pi
ahaṃ ca taṃ yāmi paraṃ parāyaṇam

यः कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगात्
प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् ।
भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भयात्
मृत्युः प्रधावत्यरणं तमीमहि

yaḥ kaścaneśo balino'ntakoragāt
pracaṇḍavegādabhidhāvato bhṛśam |
bhītaṃ prapannaṃ paripāti yadbhayāt
mṛtyuḥ pradhāvatyaraṇaṃ tamīmahi