अध्याय 3: यमराज दूतों को भगवान की महिमा बताते हैं

निशम्य देवः स्वभटोपवर्णितं प्रत्याह किं तानपि धर्मराजः ।
एवं हताज्ञो विहतान्मुरारेर्नैदेशिकैर्यस्य वशे जनोऽयम्

niśamya devaḥ svabhaṭopavarṇitaṃ pratyāha kiṃ tānapi dharmarājaḥ |
evaṃ hatājño vihatānmurārernaideśikairyasya vaśe jano'yam

यमस्य देवस्य न दण्डभङ्गः कुतश्चनर्षे श्रुतपूर्व आसीत् ।
एतन्मुने वृश्चति लोकसंशयं न हि त्वदन्य इति मे विनिश्चितम्

yamasya devasya na daṇḍabhaṅgaḥ kutaścanarṣe śrutapūrva āsīt |
etanmune vṛścati lokasaṃśayaṃ na hi tvadanya iti me viniścitam

भगवत्पुरुषै राजन्याम्याः प्रतिहतोद्यमाः ।
पतिं विज्ञापयामासुर्यमं संयमनीपतिम्

bhagavatpuruṣai rājanyāmyāḥ pratihatodyamāḥ |
patiṃ vijñāpayāmāsuryamaṃ saṃyamanīpatim

कति सन्तीह शास्तारो जीवलोकस्य वै प्रभो ।
त्रैविध्यं कुर्वतः कर्म फलाभिव्यक्तिहेतवः

kati santīha śāstāro jīvalokasya vai prabho |
traividhyaṃ kurvataḥ karma phalābhivyaktihetavaḥ

यदि स्युर्बहवो लोके शास्तारो दण्डधारिणः ।
कस्य स्यातां न वा कस्य मृत्युश्चामृतमेव वा

yadi syurbahavo loke śāstāro daṇḍadhāriṇaḥ |
kasya syātāṃ na vā kasya mṛtyuścāmṛtameva vā

किन्तु शास्तृबहुत्वे स्याद्बहूनामिह कर्मिणाम् ।
शास्तृत्वमुपचारो हि यथा मण्डलवर्तिनाम्

kintu śāstṛbahutve syādbahūnāmiha karmiṇām |
śāstṛtvamupacāro hi yathā maṇḍalavartinām

अतस्त्वमेको भूतानां सेश्वराणामधीश्वरः ।
शास्ता दण्डधरो नॄणां शुभाशुभविवेचनः

atastvameko bhūtānāṃ seśvarāṇāmadhīśvaraḥ |
śāstā daṇḍadharo nṝṇāṃ śubhāśubhavivecanaḥ

तस्य ते विहितो दण्डो न लोके वर्ततेऽधुना ।
चतुर्भिरद्भुतैः सिद्धैराज्ञा ते विप्रलम्भिता

tasya te vihito daṇḍo na loke vartate'dhunā |
caturbhiradbhutaiḥ siddhairājñā te vipralambhitā

नीयमानं तवादेशादस्माभिर्यातनागृहान् ।
व्यामोचयन्पातकिनं छित्त्वा पाशान्प्रसह्य ते

nīyamānaṃ tavādeśādasmābhiryātanāgṛhān |
vyāmocayanpātakinaṃ chittvā pāśānprasahya te

तांस्ते वेदितुमिच्छामो यदि नो मन्यसे क्षमम् ।
नारायणेत्यभिहिते मा भैरित्याययुर्द्रुतम्

tāṃste veditumicchāmo yadi no manyase kṣamam |
nārāyaṇetyabhihite mā bhairityāyayurdrutam

इति देवः स आपृष्टः प्रजासंयमनो यमः ।
प्रीतः स्वदूतान्प्रत्याह स्मरन्पादाम्बुजं हरेः

iti devaḥ sa āpṛṣṭaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ |
prītaḥ svadūtānpratyāha smaranpādāmbujaṃ hareḥ

परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्च ओतं प्रोतं पटवद्यत्र विश्वम् ।
यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा नस्योतवद्यस्य वशे च लोकः

paro madanyo jagatastasthuṣaśca otaṃ protaṃ paṭavadyatra viśvam |
yadaṃśato'sya sthitijanmanāśā nasyotavadyasya vaśe ca lokaḥ

यो नामभिर्वाचि जनं निजायां बध्नाति तन्त्र्यामिव दामभिर्गाः ।
यस्मै बलिं त इमे नामकर्म निबन्धबद्धाश्चकिता वहन्ति

yo nāmabhirvāci janaṃ nijāyāṃ badhnāti tantryāmiva dāmabhirgāḥ |
yasmai baliṃ ta ime nāmakarma nibandhabaddhāścakitā vahanti

अहं महेन्द्रो निरृतिः प्रचेताः सोमोऽग्निरीशः पवनो विरिञ्चिः ।
आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः

ahaṃ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥ somo'gnirīśaḥ pavano viriñciḥ |
ādityaviśve vasavo'tha sādhyā marudgaṇā rudragaṇāḥ sasiddhāḥ

अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशा भृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्काः ।
यस्येहितं न विदुः स्पृष्टमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये

anye ca ye viśvasṛjo'mareśā bhṛgvādayo'spṛṣṭarajastamaskāḥ |
yasyehitaṃ na viduḥ spṛṣṭamāyāḥ sattvapradhānā api kiṃ tato'nye

यं वै न गोभिर्मनसासुभिर्वा हृदा गिरा वासुभृतो विचक्षते ।
आत्मानमन्तर्हृदि सन्तमात्मनां चक्षुर्यथैवाकृतयस्ततः परम्

yaṃ vai na gobhirmanasāsubhirvā hṛdā girā vāsubhṛto vicakṣate |
ātmānamantarhṛdi santamātmanāṃ cakṣuryathaivākṛtayastataḥ param

तस्यात्मतन्त्रस्य हरेरधीशितुः परस्य मायाधिपतेर्महात्मनः ।
प्रायेण दूता इह वै मनोहराश्चरन्ति तद्रूपगुणस्वभावाः

tasyātmatantrasya hareradhīśituḥ parasya māyādhipatermahātmanaḥ |
prāyeṇa dūtā iha vai manoharāścaranti tadrūpaguṇasvabhāvāḥ

भूतानि विष्णोः सुरपूजितानि दुर्दर्शलिङ्गानि महाद्भुतानि ।
रक्षन्ति तद्भक्तिमतः परेभ्यो मत्तश्च मर्त्यानथ सर्वतश्च

bhūtāni viṣṇoḥ surapūjitāni durdarśaliṅgāni mahādbhutāni |
rakṣanti tadbhaktimataḥ parebhyo mattaśca martyānatha sarvataśca

धर्मं तु साक्षाद्भगवत्प्रणीतं न वै विदुरृषयो नापि देवाः ।
न सिद्धमुख्या असुरा मनुष्याः कुतो नु विद्याधरचारणादयः

dharmaṃ tu sākṣādbhagavatpraṇītaṃ na vai vidurṛṣayo nāpi devāḥ |
na siddhamukhyā asurā manuṣyāḥ kuto nu vidyādharacāraṇādayaḥ

स्वयम्भूर्नारदः शम्भुः कुमारः कपिलो मनुः ।
प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम्

svayambhūrnāradaḥ śambhuḥ kumāraḥ kapilo manuḥ |
prahlādo janako bhīṣmo balirvaiyāsakirvayam

द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटाः ।
गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते

dvādaśaite vijānīmo dharmaṃ bhāgavataṃ bhaṭāḥ |
guhyaṃ viśuddhaṃ durbodhaṃ yaṃ jñātvāmṛtamaśnute

एतावानेव लोकेऽस्मिन्पुंसां धर्मः परः स्मृतः ।
भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः

etāvāneva loke'sminpuṃsāṃ dharmaḥ paraḥ smṛtaḥ |
bhaktiyogo bhagavati tannāmagrahaṇādibhiḥ

नामोच्चारणमाहात्म्यं हरेः पश्यत पुत्रकाः ।
अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत

nāmoccāraṇamāhātmyaṃ hareḥ paśyata putrakāḥ |
ajāmilo'pi yenaiva mṛtyupāśādamucyata

एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसां ।
सङ्कीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् ।
विक्रुश्य पुत्रमघवान्यदजामिलोऽपि ।
नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम्

etāvatālamaghanirharaṇāya puṃsāṃ |
saṅkīrtanaṃ bhagavato guṇakarmanāmnām |
vikruśya putramaghavānyadajāmilo'pi |
nārāyaṇeti mriyamāṇa iyāya muktim

प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽयं ।
देव्या विमोहितमतिर्बत माययालम् ।
त्रय्यां जडीकृतमतिर्मधुपुष्पितायां ।
वैतानिके महति कर्मणि युज्यमानः

prāyeṇa veda tadidaṃ na mahājano'yaṃ |
devyā vimohitamatirbata māyayālam |
trayyāṃ jaḍīkṛtamatirmadhupuṣpitāyāṃ |
vaitānike mahati karmaṇi yujyamānaḥ

एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते ।
सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् ।
ते मे न दण्डमर्हन्त्यथ यद्यमीषां ।
स्यात्पातकं तदपि हन्त्युरुगायवादः

evaṃ vimṛśya sudhiyo bhagavatyanante |
sarvātmanā vidadhate khalu bhāvayogam |
te me na daṇḍamarhantyatha yadyamīṣāṃ |
syātpātakaṃ tadapi hantyurugāyavādaḥ

ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा ।
ये साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः ।
तान्नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान् ।
नैषां वयं न च वयः प्रभवाम दण्डे

te devasiddhaparigītapavitragāthā |
ye sādhavaḥ samadṛśo bhagavatprapannāḥ |
tānnopasīdata harergadayābhiguptān |
naiṣāṃ vayaṃ na ca vayaḥ prabhavāma daṇḍe

तानानयध्वमसतो विमुखान्मुकुन्द ।
पादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् ।
निष्किञ्चनैः परमहंसकुलैरसङ्गैर् ।
जुष्टाद्गृहे निरयवर्त्मनि बद्धतृष्णान्

tānānayadhvamasato vimukhānmukunda |
pādāravindamakarandarasādajasram |
niṣkiñcanaiḥ paramahaṃsakulairasaṅgair |
juṣṭādgṛhe nirayavartmani baddhatṛṣṇān

जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं ।
चेतश्च न स्मरति तच्चरणारविन्दम् ।
कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि ।
तानानयध्वमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान्

jihvā na vakti bhagavadguṇanāmadheyaṃ |
cetaśca na smarati taccaraṇāravindam |
kṛṣṇāya no namati yacchira ekadāpi |
tānānayadhvamasato'kṛtaviṣṇukṛtyān

तत्क्षम्यतां स भगवान्पुरुषः पुराणो ।
नारायणः स्वपुरुषैर्यदसत्कृतं नः ।
स्वानामहो न विदुषां रचिताञ्जलीनां ।
क्षान्तिर्गरीयसि नमः पुरुषाय भूम्ने

tatkṣamyatāṃ sa bhagavānpuruṣaḥ purāṇo |
nārāyaṇaḥ svapuruṣairyadasatkṛtaṃ naḥ |
svānāmaho na viduṣāṃ racitāñjalīnāṃ |
kṣāntirgarīyasi namaḥ puruṣāya bhūmne

तस्मात्सङ्कीर्तनं विष्णोर्जगन्मङ्गलमंहसाम् ।
महतामपि कौरव्य विद्ध्यैकान्तिकनिष्कृतम्

tasmātsaṅkīrtanaṃ viṣṇorjaganmaṅgalamaṃhasām |
mahatāmapi kauravya viddhyaikāntikaniṣkṛtam

शृण्वतां गृणतां वीर्याण्युद्दामानि हरेर्मुहुः ।
यथा सुजातया भक्त्या शुद्ध्येन्नात्मा व्रतादिभिः

śṛṇvatāṃ gṛṇatāṃ vīryāṇyuddāmāni harermuhuḥ |
yathā sujātayā bhaktyā śuddhyennātmā vratādibhiḥ

कृष्णाङ्घ्रिपद्ममधुलिण् न पुनर्विसृष्ट ।
मायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु ।
अन्यस्तु कामहत आत्मरजः प्रमार्ष्टुम् ।
ईहेत कर्म यत एव रजः पुनः स्यात्

kṛṣṇāṅghripadmamadhuliṇ na punarvisṛṣṭa |
māyāguṇeṣu ramate vṛjināvaheṣu |
anyastu kāmahata ātmarajaḥ pramārṣṭum |
īheta karma yata eva rajaḥ punaḥ syāt

इत्थं स्वभर्तृगदितं भगवन्महित्वं ।
संस्मृत्य विस्मितधियो यमकिङ्करास्ते ।
नैवाच्युताश्रयजनं प्रतिशङ्कमाना ।
द्रष्टुं च बिभ्यति ततः प्रभृति स्म राजन्

itthaṃ svabhartṛgaditaṃ bhagavanmahitvaṃ |
saṃsmṛtya vismitadhiyo yamakiṅkarāste |
naivācyutāśrayajanaṃ pratiśaṅkamānā |
draṣṭuṃ ca bibhyati tataḥ prabhṛti sma rājan

इतिहासमिमं गुह्यं भगवान्कुम्भसम्भवः ।
कथयामास मलय आसीनो हरिमर्चयन्

itihāsamimaṃ guhyaṃ bhagavānkumbhasambhavaḥ |
kathayāmāsa malaya āsīno harimarcayan