अध्याय 10: दधीचि का देहदान और युद्ध का आरम्भ

इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावनः ।
पश्यतां अनिमेषाणां अत्रैवान्तर्दधे हरिः

indramevaṃ samādiśya bhagavān viśvabhāvanaḥ |
paśyatāṃ animeṣāṇāṃ atraivāntardadhe hariḥ

तथाभियाचितो देवैः ऋषिः आथर्वणो महान् ।
मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत

tathābhiyācito devaiḥ ṛṣiḥ ātharvaṇo mahān |
modamāna uvācedaṃ prahasanniva bhārata

अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् ।
संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दुःसहश्चेतनापहः

api vṛndārakā yūyaṃ na jānītha śarīriṇām |
saṃsthāyāṃ yastvabhidroho duḥsahaścetanāpahaḥ

जिजीविषूणां जीवानां आत्मा प्रेष्ठ इहेप्सितः ।
क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे

jijīviṣūṇāṃ jīvānāṃ ātmā preṣṭha ihepsitaḥ |
ka utsaheta taṃ dātuṃ bhikṣamāṇāya viṣṇave

किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् ।
भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम्

kiṃ nu tad dustyajaṃ brahman puṃsāṃ bhūtānukampinām |
bhavadvidhānāṃ mahatāṃ puṇyaślokeḍyakarmaṇām

नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् ।
यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वरः

nūnaṃ svārthaparo loko na veda parasaṅkaṭam |
yadi veda na yāceta neti nāha yadīśvaraḥ

धर्मं वः श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृताः ।
एष वः प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम्

dharmaṃ vaḥ śrotukāmena yūyaṃ me pratyudāhṛtāḥ |
eṣa vaḥ priyamātmānaṃ tyajantaṃ santyajāmyaham

योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यशः पुमान् ।
ईहेत भूतदयया स शोच्यः स्थावरैरपि

yo'dhruveṇātmanā nāthā na dharmaṃ na yaśaḥ pumān |
īheta bhūtadayayā sa śocyaḥ sthāvarairapi

एतावानव्ययो धर्मः पुण्यश्लोकैरुपासितः ।
यो भूतशोकहर्षाभ्यां आत्मा शोचति हृष्यति

etāvānavyayo dharmaḥ puṇyaślokairupāsitaḥ |
yo bhūtaśokaharṣābhyāṃ ātmā śocati hṛṣyati

अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यैः क्षणभङ्गुरैः ।
यन्नोपकुर्यादस्वार्थैः मर्त्यः स्वज्ञातिविग्रहैः

aho dainyamaho kaṣṭaṃ pārakyaiḥ kṣaṇabhaṅguraiḥ |
yannopakuryādasvārthaiḥ martyaḥ svajñātivigrahaiḥ

एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् ।
परे भगवति ब्रह्मणि आत्मानं सन्नयन्जहौ

evaṃ kṛtavyavasito dadhyaṅṅātharvaṇastanum |
pare bhagavati brahmaṇi ātmānaṃ sannayanjahau

यताक्षासुमनोबुद्धिः तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धनः ।
आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे गतम्

yatākṣāsumanobuddhiḥ tattvadṛg dhvastabandhanaḥ |
āsthitaḥ paramaṃ yogaṃ na dehaṃ bubudhe gatam

अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा ।
मुनेः शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत् तेजसान्वितः

athendro vajramudyamya nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
muneḥ śaktibhirutsikto bhagavat tejasānvitaḥ

वृतो देवगणैः सर्वैः गजेन्द्रोपर्यशोभत ।
स्तूयमानो मुनिगणैः त्रैलोक्यं हर्षयन्निव

vṛto devagaṇaiḥ sarvaiḥ gajendroparyaśobhata |
stūyamāno munigaṇaiḥ trailokyaṃ harṣayanniva

वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुं असुरानीकयूथपैः ।
पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम्

vṛtramabhyadravacchatruṃ asurānīkayūthapaiḥ |
paryastamojasā rājan kruddho rudra ivāntakam

ततः सुराणामसुरै रणः परमदारुणः ।
त्रेतामुखे नर्मदायां अभवत् प्रथमे युगे

tataḥ surāṇāmasurai raṇaḥ paramadāruṇaḥ |
tretāmukhe narmadāyāṃ abhavat prathame yuge

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैः अश्विभ्यां पितृवह्निभिः ।
मरुद्भिः ऋभुभिः साध्यैः विश्वेदेवैः मरुत्पतिम्

rudrairvasubhirādityaiḥ aśvibhyāṃ pitṛvahnibhiḥ |
marudbhiḥ ṛbhubhiḥ sādhyaiḥ viśvedevaiḥ marutpatim

दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया ।
नामृष्यन्नसुरा राजन् मृधे वृत्रपुरःसराः

dṛṣṭvā vajradharaṃ śakraṃ rocamānaṃ svayā śriyā |
nāmṛṣyannasurā rājan mṛdhe vṛtrapuraḥsarāḥ

नमुचिः शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽम्बरः ।
हयग्रीवः शङ्कुशिरा विप्रचित्तिः अयोमुखः

namuciḥ śambaro'narvā dvimūrdhā ṛṣabho'mbaraḥ |
hayagrīvaḥ śaṅkuśirā vipracittiḥ ayomukhaḥ

पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कलः ।
दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रशः

pulomā vṛṣaparvā ca prahetirhetirutkalaḥ |
daiteyā dānavā yakṣā rakṣāṃsi ca sahasraśaḥ

सुमालिमालिप्रमुखाः कार्तस्वरपरिच्छदाः ।
प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम्

sumālimālipramukhāḥ kārtasvaraparicchadāḥ |
pratiṣidhyendrasenāgraṃ mṛtyorapi durāsadam

अभ्यर्दयन् असम्भ्रान्ताः सिंहनादेन दुर्मदाः ।
गदाभिः परिघैर्बाणैः प्रासमुद्गरतोमरैः

abhyardayan asambhrāntāḥ siṃhanādena durmadāḥ |
gadābhiḥ parighairbāṇaiḥ prāsamudgaratomaraiḥ

शूलैः परश्वधैः खड्गैः शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभिः ।
सर्वतोऽवाकिरन्शस्त्रैः अस्त्रैश्च विबुधर्षभान्

śūlaiḥ paraśvadhaiḥ khaḍgaiḥ śataghnībhirbhuśuṇḍibhiḥ |
sarvato'vākiranśastraiḥ astraiśca vibudharṣabhān

न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्नाः शरजालैः समन्ततः ।
पुङ्खानुपुङ्खपतितैः ज्योतींषीव नभोघनैः

na te'dṛśyanta sañchannāḥ śarajālaiḥ samantataḥ |
puṅkhānupuṅkhapatitaiḥ jyotīṃṣīva nabhoghanaiḥ

न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदुः सुरसैनिकान् ।
छिन्नाः सिद्धपथे देवैः लघुहस्तैः सहस्रधा

na te śastrāstravarṣaughā hyāseduḥ surasainikān |
chinnāḥ siddhapathe devaiḥ laghuhastaiḥ sahasradhā

अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिश्रृङ्गद्रुमोपलैः ।
अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत्

atha kṣīṇāstraśastraughā giriśrṛṅgadrumopalaiḥ |
abhyavarṣan surabalaṃ cicchidustāṃśca pūrvavat

तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य
शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथाः ।
द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिश्रृङ्गैः
अविक्षतान् तत्रसुरिन्द्रसैनिकान्

tānakṣatān svastimato niśāmya
śastrāstrapūgairatha vṛtranāthāḥ |
drumairdṛṣadbhirvividhādriśrṛṅgaiḥ
avikṣatān tatrasurindrasainikān

सर्वे प्रयासा अभवन्विमोघाः
कृताः कृता देवगणेषु दैत्यैः ।
कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु
क्षुद्रैः प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाचः

sarve prayāsā abhavanvimoghāḥ
kṛtāḥ kṛtā devagaṇeṣu daityaiḥ |
kṛṣṇānukūleṣu yathā mahatsu
kṣudraiḥ prayuktā ūṣatī rūkṣavācaḥ

ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य
हरावभक्ता हतयुद्धदर्पाः ।
पलायनायाजिमुखे विसृज्य
पतिं मनस्ते दधुरात्तसाराः

te svaprayāsaṃ vitathaṃ nirīkṣya
harāvabhaktā hatayuddhadarpāḥ |
palāyanāyājimukhe visṛjya
patiṃ manaste dadhurāttasārāḥ

वृत्रोऽसुरान् तान् अनुगान् मनस्वी
प्रधावतः प्रेक्ष्य बभाष एतत् ।
पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं
भयेन तीव्रेण विहस्य वीरः

vṛtro'surān tān anugān manasvī
pradhāvataḥ prekṣya babhāṣa etat |
palāyitaṃ prekṣya balaṃ ca bhagnaṃ
bhayena tīvreṇa vihasya vīraḥ

कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां
मुवाच वाचं पुरुषप्रवीरः ।
हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन्
मयानर्वन्छम्बर मे श्रृणुध्वम्

kālopapannāṃ rucirāṃ manasvināṃ
muvāca vācaṃ puruṣapravīraḥ |
he vipracitte namuce puloman
mayānarvanchambara me śrṛṇudhvam

जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वतः
प्रतिक्रिया यस्य न चेह कॢप्ता ।
लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं
को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम्

jātasya mṛtyurdhruva eva sarvataḥ
pratikriyā yasya na ceha kḷptā |
loko yaśaścātha tato yadi hyamuṃ
ko nāma mṛtyuṃ na vṛṇīta yuktam

द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ
यद्ब्रह्मसन्धारणया जितासुः ।
कलेवरं योगरतो विजह्याद्
यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्तः

dvau sammatāviha mṛtyū durāpau
yadbrahmasandhāraṇayā jitāsuḥ |
kalevaraṃ yogarato vijahyād
yadagraṇīrvīraśaye'nivṛttaḥ