अध्याय 26: नरक और भगवान का स्थूल रूप

महर्ष एतद्वैचित्र्यं लोकस्य कथमिति

maharṣa etadvaicitryaṃ lokasya kathamiti

त्रिगुणत्वात्कर्तुः श्रद्धया कर्मगतयः पृथग्विधाः
सर्वा एव सर्वस्य तारतम्येन भवन्ति

triguṇatvātkartuḥ śraddhayā karmagatayaḥ pṛthagvidhāḥ
sarvā eva sarvasya tāratamyena bhavanti

अथेदानीं प्रतिषिद्धलक्षणस्याधर्मस्य तथैव
कर्तुः श्रद्धाया वैसादृश्यात्कर्मफलं विसदृशं भवति
या ह्यनाद्यविद्यया कृतकामानां तत्परिणामलक्षणाः
सृतयः सहस्रशः प्रवृत्तास्तासां
प्राचुर्येणानुवर्णयिष्यामः

athedānīṃ pratiṣiddhalakṣaṇasyādharmasya tathaiva
kartuḥ śraddhāyā vaisādṛśyātkarmaphalaṃ visadṛśaṃ bhavati
yā hyanādyavidyayā kṛtakāmānāṃ tatpariṇāmalakṣaṇāḥ
sṛtayaḥ sahasraśaḥ pravṛttāstāsāṃ
prācuryeṇānuvarṇayiṣyāmaḥ

नरका नाम भगवन् किं देशविशेषा अथवा
बहिस्त्रिलोक्या आहोस्विदन्तरालइति

narakā nāma bhagavan kiṃ deśaviśeṣā athavā
bahistrilokyā āhosvidantarālaiti

अन्तराल एव त्रिजगत्यास्तु दिशि
दक्षिणस्यामधस्ताद्धमेरुपरिष्टाच्च जलाद्यस्याम्
अग्निष्वात्तादयः पितृगणा दिशि स्वानां गोत्राणां
परमेण समाधिना सत्या एवाशिष आशासाना
निवसन्ति

antarāla eva trijagatyāstu diśi
dakṣiṇasyāmadhastāddhamerupariṣṭācca jalādyasyām
agniṣvāttādayaḥ pitṛgaṇā diśi svānāṃ gotrāṇāṃ
parameṇa samādhinā satyā evāśiṣa āśāsānā
nivasanti

यत्र ह वाव भगवान् पितृराजो वैवस्वतः
स्वविषयं प्रापितेषु स्वपुरुषैर्जन्तुषु सम्परेतेषु
यथाकर्मावद्यं दोषमेवानुल्लङ्घितभगवच्छासनः
सगणो दमं धारयति

yatra ha vāva bhagavān pitṛrājo vaivasvataḥ
svaviṣayaṃ prāpiteṣu svapuruṣairjantuṣu sampareteṣu
yathākarmāvadyaṃ doṣamevānullaṅghitabhagavacchāsanaḥ
sagaṇo damaṃ dhārayati

तत्र हैके नरकानेकविंशतिं गणयन्ति अथ
तांस्ते राजन्नामरूपलक्षणतोऽनुक्रमिष्याम-
स्तामिस्रोऽन्धतामिस्रो रौरवो महारौरवः कुम्भीपाकः
कालसूत्रमसिपत्रवनं सूकरमुखयधकूपः कृमि-
भोजनः सन्दंशस्तप्तसूर्मिर्वज्रकण्टकशाल्मली
वैतरणी पूयोदः प्राणरोधो विशसनं लालाभक्षः
सारमेयादनमवीचिरयःपानमिति । किञ्च क्षारकर्दमो
रक्षोगणभोजनः शूलप्रोतो दन्दशूकोऽवटनिरोधनः
पर्यावर्तनः सूचीमुखमित्यष्टाविंशतिर्नरका
विविधयातनाभूमयः

tatra haike narakānekaviṃśatiṃ gaṇayanti atha
tāṃste rājannāmarūpalakṣaṇato'nukramiṣyāma-
stāmisro'ndhatāmisro rauravo mahārauravaḥ kumbhīpākaḥ
kālasūtramasipatravanaṃ sūkaramukhayadhakūpaḥ kṛmi-
bhojanaḥ sandaṃśastaptasūrmirvajrakaṇṭakaśālmalī
vaitaraṇī pūyodaḥ prāṇarodho viśasanaṃ lālābhakṣaḥ
sārameyādanamavīcirayaḥpānamiti | kiñca kṣārakardamo
rakṣogaṇabhojanaḥ śūlaproto dandaśūko'vaṭanirodhanaḥ
paryāvartanaḥ sūcīmukhamityaṣṭāviṃśatirnarakā
vividhayātanābhūmayaḥ

तत्र यस्तु परवित्तापत्यकलत्राण्यपहरति स हि
कालपाशबद्धो यमपुरुषैरतिभयानकैस्तामिस्रे नरके
बलान्निपात्यते अनशनानुदपानदण्डताडन-
संतर्जनादिभिर्यातनाभिर्यात्यमानो जन्तुर्यत्र
कश्मलमासादित एकदैव मूर्च्छामुपयाति
तामिस्रप्राये

tatra yastu paravittāpatyakalatrāṇyapaharati sa hi
kālapāśabaddho yamapuruṣairatibhayānakaistāmisre narake
balānnipātyate anaśanānudapānadaṇḍatāḍana-
saṃtarjanādibhiryātanābhiryātyamāno janturyatra
kaśmalamāsādita ekadaiva mūrcchāmupayāti
tāmisraprāye

एवमेवमन्धतामिस्रे यस्तु वञ्चयित्वा पुरुषं
दारादीनुपयुङ्क्ते यत्र शरीरी निपात्यमानो
यातनास्थो वेदनया नष्टमतिर्नष्टदृष्टिश्च भवति
यथा वनस्पतिर्वृश्च्यमानमूलस्तस्मादन्धतामिस्रं
तमुपदिशन्ति

evamevamandhatāmisre yastu vañcayitvā puruṣaṃ
dārādīnupayuṅkte yatra śarīrī nipātyamāno
yātanāstho vedanayā naṣṭamatirnaṣṭadṛṣṭiśca bhavati
yathā vanaspatirvṛścyamānamūlastasmādandhatāmisraṃ
tamupadiśanti

यस्त्विह वा एतदहमिति ममेदमिति भूतद्रोहेण
केवलं स्वकुटुम्बमेवानुदिनं प्रपुष्णाति स तदिह
विहाय स्वयमेव तदशुभेन रौरवे निपतति

yastviha vā etadahamiti mamedamiti bhūtadroheṇa
kevalaṃ svakuṭumbamevānudinaṃ prapuṣṇāti sa tadiha
vihāya svayameva tadaśubhena raurave nipatati

ये त्विह यथैवामुना विहिंसिता जन्तवः परत्र
यमयातनामुपगतं त एव रुरवो भूत्वा तथा तमेव
विहिंसन्ति तस्माद्रौरवमित्याहू रुरुरिति
सर्पादतिक्रूरसत्त्वस्यापदेशः

ye tviha yathaivāmunā vihiṃsitā jantavaḥ paratra
yamayātanāmupagataṃ ta eva ruravo bhūtvā tathā tameva
vihiṃsanti tasmādrauravamityāhū rururiti
sarpādatikrūrasattvasyāpadeśaḥ

एवमेव महारौरवो यत्र निपतितं पुरुषं क्रव्यादा नाम
रुरवस्तं क्रव्येण घातयन्ति यः केवलं देहम्भरः

evameva mahārauravo yatra nipatitaṃ puruṣaṃ kravyādā nāma
ruravastaṃ kravyeṇa ghātayanti yaḥ kevalaṃ dehambharaḥ

यस्त्विह वा उग्रः पशून् पक्षिणो वा प्राणत
उपरन्धयति तमपकरुणं पुरुषादैरपि विगर्हितममुत्र
यमानुचराः कुम्भीपाकेतप्ततैले उपरन्धयन्ति

yastviha vā ugraḥ paśūn pakṣiṇo vā prāṇata
uparandhayati tamapakaruṇaṃ puruṣādairapi vigarhitamamutra
yamānucarāḥ kumbhīpāketaptataile uparandhayanti

यस्त्विह पितृविप्रब्रह्मध्रुक् स कालसूत्रसंज्ञके
नरके अयुतयोजनपरिमण्डले ताम्रमये तप्तखले
उपर्यधस्तादग्न्यर्काभ्यामतितप्यमानेऽभिनिवेशितः
क्षुत्पिपासाभ्यां च दह्यमानान्तर्बहिः शरीर आस्ते
शेते चेष्टते ऽवतिष्ठति परि धावति च यावन्ति
पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्राणि

yastviha pitṛviprabrahmadhruk sa kālasūtrasaṃjñake
narake ayutayojanaparimaṇḍale tāmramaye taptakhale
uparyadhastādagnyarkābhyāmatitapyamāne'bhiniveśitaḥ
kṣutpipāsābhyāṃ ca dahyamānāntarbahiḥ śarīra āste
śete ceṣṭate 'vatiṣṭhati pari dhāvati ca yāvanti
paśuromāṇi tāvadvarṣasahasrāṇi

यस्त्विह वै निजवेदपथादनापद्यपगतः
पाखण्डं चोपगतस्तमसिपत्रवनं प्रवेश्य कशया
प्रहरन्ति तत्र हासावितस्ततो धावमान उभयतोधारै-
स्तालवनासिपत्रैश्छिद्यमानसर्वाङ्गो हा हतोऽस्मीति
परमया वेदनया मूर्च्छितः पदे पदे निपतति स्वधर्महा
पाखण्डानुगतं फलं भुङ्क्ते

yastviha vai nijavedapathādanāpadyapagataḥ
pākhaṇḍaṃ copagatastamasipatravanaṃ praveśya kaśayā
praharanti tatra hāsāvitastato dhāvamāna ubhayatodhārai-
stālavanāsipatraiśchidyamānasarvāṅgo hā hato'smīti
paramayā vedanayā mūrcchitaḥ pade pade nipatati svadharmahā
pākhaṇḍānugataṃ phalaṃ bhuṅkte

यस्त्विह वै राजा राजपुरुषोवा अदण्ड्ये दण्डं
प्रणयति ब्राह्मणे वाशरीरदण्डं स पापीयान्नरकेऽमुत्र
वयवो यथै वे हे क्षुखण्ड आर्तस्वरेण स्वनयन्
क्वचिन्मूर्च्छितः कश्मलमुपगतो यथैवेहादृष्टदोषा
उपरुद्धाः

yastviha vai rājā rājapuruṣovā adaṇḍye daṇḍaṃ
praṇayati brāhmaṇe vāśarīradaṇḍaṃ sa pāpīyānnarake'mutra
vayavo yathai ve he kṣukhaṇḍa ārtasvareṇa svanayan
kvacinmūrcchitaḥ kaśmalamupagato yathaivehādṛṣṭadoṣā
uparuddhāḥ

मविविक्तपरव्यथानां स्वयं पुरुषोपकल्पितवृत्ति-
र्विविक्तपरव्यथो व्यथामाचरति स परत्रान्धकूपे
तदभिद्रोहेणनिपतति हासौ तैर्जन्तुभिःपशुमृग-
पक्षिसरीसृपैर्मशकयूकामत्कुणमक्षिकादिभिर्ये के
चाभिद्रुग्धास्तैः सर्वतोऽभिद्रुह्यमाणस्तमसि
विहतनिद्रानिर्वृतिरब्धावस्थानः परिक्रामति
यथा कुशरीरे जीवः

maviviktaparavyathānāṃ svayaṃ puruṣopakalpitavṛtti-
rviviktaparavyatho vyathāmācarati sa paratrāndhakūpe
tadabhidroheṇanipatati hāsau tairjantubhiḥpaśumṛga-
pakṣisarīsṛpairmaśakayūkāmatkuṇamakṣikādibhirye ke
cābhidrugdhāstaiḥ sarvato'bhidruhyamāṇastamasi
vihatanidrānirvṛtirabdhāvasthānaḥ parikrāmati
yathā kuśarīre jīvaḥ

यस्त्विह वा असंविभज्याश्नाति यत्किञ्चनो-
पनतमनिर्मितपश्चयज्ञो वायससंस्तुतः स परत्र
कृमिभोजने नरकाधमे निपतति तत्र शतसहस्रयोजने
कृमिकुण्डे कृमिभूतः स्वयं कृमिभिरेव भक्ष्यमाणः
कृमिभोजनो यावत्तदप्रत्ताप्रहुतादोऽनिर्वेशमात्मानं
यातयते

yastviha vā asaṃvibhajyāśnāti yatkiñcano-
panatamanirmitapaścayajño vāyasasaṃstutaḥ sa paratra
kṛmibhojane narakādhame nipatati tatra śatasahasrayojane
kṛmikuṇḍe kṛmibhūtaḥ svayaṃ kṛmibhireva bhakṣyamāṇaḥ
kṛmibhojano yāvattadaprattāprahutādo'nirveśamātmānaṃ
yātayate

यस्त्विह वै स्तेयेन बलाद्वा हिरण्यरत्नादीनि
ब्राह्मणस्य वापहरत्यन्यस्य वानापदि पुरुषस्तममुत्र
राजन् यमपुरुषा अयस्मयैरग्निपिण्डैः सन्दंशैस्त्वचि
निष्कृषन्ति

yastviha vai steyena balādvā hiraṇyaratnādīni
brāhmaṇasya vāpaharatyanyasya vānāpadi puruṣastamamutra
rājan yamapuruṣā ayasmayairagnipiṇḍaiḥ sandaṃśaistvaci
niṣkṛṣanti

यस्त्विह वा अगम्यां स्त्रियमगम्यं वा पुरुषं
योषिदभिगच्छति तावमुत्र कशया ताडयन्त-
स्तिग्मया सूर्म्या लोहमय्या पुरुषमालिङ्गयन्ति स्त्रियं
च पुरुषरूपया सूर्म्या

yastviha vā agamyāṃ striyamagamyaṃ vā puruṣaṃ
yoṣidabhigacchati tāvamutra kaśayā tāḍayanta-
stigmayā sūrmyā lohamayyā puruṣamāliṅgayanti striyaṃ
ca puruṣarūpayā sūrmyā

यस्त्विह वै सर्वाभिगमस्तममुत्र निरये वर्तमानं
वज्रकण्टकशाल्मलीमारोप्य निष्कर्षन्ति

yastviha vai sarvābhigamastamamutra niraye vartamānaṃ
vajrakaṇṭakaśālmalīmāropya niṣkarṣanti

ये त्विह वै राजन्या राजपुरुषा वा अपाखण्डा
धर्मसेतून् भिन्दन्ति ते सम्परेत्य वैतरण्यां निपतन्ति
भिन्नमर्यादास्तस्यां निरयपरिखाभूतायां नद्यां
यादोगणैरितस्ततो भक्ष्यमाणा आत्मना न
वियुज्यमानाश्चासुभिरुह्यमानाः स्वाघेन
कर्मपाकमनुस्मरन्तो विण्मूत्रपूयशोणितकेश-
नखास्थिमेदोमांसवसावाहिन्यामुपतप्यन्ते

ye tviha vai rājanyā rājapuruṣā vā apākhaṇḍā
dharmasetūn bhindanti te samparetya vaitaraṇyāṃ nipatanti
bhinnamaryādāstasyāṃ nirayaparikhābhūtāyāṃ nadyāṃ
yādogaṇairitastato bhakṣyamāṇā ātmanā na
viyujyamānāścāsubhiruhyamānāḥ svāghena
karmapākamanusmaranto viṇmūtrapūyaśoṇitakeśa-
nakhāsthimedomāṃsavasāvāhinyāmupatapyante

ये त्विह वै वृषलीपतयो नष्टशौचाचारनियमा-
स्त्यक्तलज्जाः पशुचर्यां चरन्ति ते चापि प्रेत्य
पूयविण्मूत्रश्लेष्ममलापूर्णार्णवे निपतन्तित देवाति-
बीभत्सितमश्नन्ति

ye tviha vai vṛṣalīpatayo naṣṭaśaucācāraniyamā-
styaktalajjāḥ paśucaryāṃ caranti te cāpi pretya
pūyaviṇmūtraśleṣmamalāpūrṇārṇave nipatantita devāti-
bībhatsitamaśnanti

ये त्विह वै श्वगर्दभपतयो ब्राह्मणादयो मृगया-
विहारा अतीर्थे च मृगान्निघ्नन्ति तानपि सम्परेताँ-
ल्लक्ष्यभूतान् यमपुरुषा इषुभिर्विध्यन्ति

ye tviha vai śvagardabhapatayo brāhmaṇādayo mṛgayā-
vihārā atīrthe ca mṛgānnighnanti tānapi samparetām̐-
llakṣyabhūtān yamapuruṣā iṣubhirvidhyanti

ये त्विह वै दाम्भिका दम्भयज्ञेषु पशून्
विशसन्ति तानमुष्मिँल्लोके वैशसे नरके
पतितान्निरयपतयो यातयित्वा विशसन्ति

ye tviha vai dāmbhikā dambhayajñeṣu paśūn
viśasanti tānamuṣmim̐lloke vaiśase narake
patitānnirayapatayo yātayitvā viśasanti

य स्त्विह वै सवर्णां भार्यां द्विजो रेतः पाययति
काममोहितस्तं पापकृतममुत्र रेतःकुल्यायां
पातयित्वा रेतः सम्पाययन्ति

ya stviha vai savarṇāṃ bhāryāṃ dvijo retaḥ pāyayati
kāmamohitastaṃ pāpakṛtamamutra retaḥkulyāyāṃ
pātayitvā retaḥ sampāyayanti

ये त्विह वै दस्यवोऽग्निदा गरदा ग्रामान् सार्थान्
वा विलुम्पन्ति राजानो राजभटा वा तांश्चापि हि
परेत्य यमदूता वज्रदंष्ट्राः श्वानः सप्तशतानि
विंशतिश्च सरभसं खादन्ति

ye tviha vai dasyavo'gnidā garadā grāmān sārthān
vā vilumpanti rājāno rājabhaṭā vā tāṃścāpi hi
paretya yamadūtā vajradaṃṣṭrāḥ śvānaḥ saptaśatāni
viṃśatiśca sarabhasaṃ khādanti

यस्त्विह वाअनृतं वदति साक्ष्ये द्रव्यविनिमये
दाने वा कथञ्चित्स वै प्रेत्य नरकेऽवीचिमत्यधःशिरा
निरवकाशे योजनशतोच्छ्रायाद् गिरिमूर्ध्रः
सम्पात्यते यत्र जलमिव स्थलमश्मपृष्ठमवभासते
तदवीचिमत्तिलशो विशीर्यमाणशरीरो न
म्रियमाणः पुनरारोपितो निपतति

yastviha vāanṛtaṃ vadati sākṣye dravyavinimaye
dāne vā kathañcitsa vai pretya narake'vīcimatyadhaḥśirā
niravakāśe yojanaśatocchrāyād girimūrdhraḥ
sampātyate yatra jalamiva sthalamaśmapṛṣṭhamavabhāsate
tadavīcimattilaśo viśīryamāṇaśarīro na
mriyamāṇaḥ punarāropito nipatati

यस्त्विह वै विप्रो राजन्यो वैश्यो वा सोमपीथ-
स्तत्कलत्र वा सुरां व्रतस्थोऽपि वा पिबति प्रमाद-
तस्तेषां निरयं नीतानामुरसि पदाऽऽक्रम्यास्ये वह्निना
द्रवमाणं कार्ष्णायसं निषिश्चन्ति

yastviha vai vipro rājanyo vaiśyo vā somapītha-
statkalatra vā surāṃ vratastho'pi vā pibati pramāda-
tasteṣāṃ nirayaṃ nītānāmurasi padā''kramyāsye vahninā
dravamāṇaṃ kārṣṇāyasaṃ niṣiścanti

अथ च यस्त्विह वा आत्मसम्भावनेन
स्वयमधमो जन्मतपोविद्याचारवर्णाश्रमवतो
वरीयसो न बहु मन्येत स मृतक एव मृत्वा क्षारकर्दमे
निरयेऽवाक् शिरा निपातितो दुरन्ता यातना
ह्यश्रुते

atha ca yastviha vā ātmasambhāvanena
svayamadhamo janmatapovidyācāravarṇāśramavato
varīyaso na bahu manyeta sa mṛtaka eva mṛtvā kṣārakardame
niraye'vāk śirā nipātito durantā yātanā
hyaśrute

ये त्विह वै पुरुषाः पुरुषमेधेन यजन्ते याश्च
स्त्रियो नृपशन् खादन्ति तांश्च ते पशव इव निहता
यमसदने यातयन्तो रक्षोगणाः सौनिका इव
स्वधितिनाऽवदायासृक् पिबन्ति नृत्यन्ति च
गायन्ति च हृष्यमाणा यथेह पुरुषादाः

ye tviha vai puruṣāḥ puruṣamedhena yajante yāśca
striyo nṛpaśan khādanti tāṃśca te paśava iva nihatā
yamasadane yātayanto rakṣogaṇāḥ saunikā iva
svadhitinā'vadāyāsṛk pibanti nṛtyanti ca
gāyanti ca hṛṣyamāṇā yatheha puruṣādāḥ

ये त्विह वा अनागसोऽरण्ये ग्रामे वा
वैश्रम्भकैरुपसृतानुपविश्रम्भय्य जिजीविषून्
शूलसूत्रादिषूपप्रोतान् क्रीडनकतया यातयन्ति
तेऽपि च प्रेत्य यमयातनासु शूलादिषु प्रोतात्मानः
क्षुतृड्भ्यां चाभिहताः कङ्कवटादिभिश्चेतस्तत-
स्तिग्मतुण्डैराहन्यमाना आत्मशमलं स्मरन्ति

ye tviha vā anāgaso'raṇye grāme vā
vaiśrambhakairupasṛtānupaviśrambhayya jijīviṣūn
śūlasūtrādiṣūpaprotān krīḍanakatayā yātayanti
te'pi ca pretya yamayātanāsu śūlādiṣu protātmānaḥ
kṣutṛḍbhyāṃ cābhihatāḥ kaṅkavaṭādibhiścetastata-
stigmatuṇḍairāhanyamānā ātmaśamalaṃ smaranti

ये त्विह वै भूतान्युद्वेजयन्ति नरा उल्बणस्वभावा
यथा दन्दशूकास्तेऽपि प्रेत्य नरके दन्दशूकाख्ये
निपतन्ति यत्र नृप दन्दशूकाः पञ्चमुखाः
सप्तमुखा उपसृत्य ग्रसन्ति यथा बिलेशयान्

ye tviha vai bhūtānyudvejayanti narā ulbaṇasvabhāvā
yathā dandaśūkāste'pi pretya narake dandaśūkākhye
nipatanti yatra nṛpa dandaśūkāḥ pañcamukhāḥ
saptamukhā upasṛtya grasanti yathā bileśayān

ये त्विह वा अन्धावटकुसूलगुहादिषु भूतानि
निरुन्धन्ति तथामुत्र तेष्वेवोपवेश्य सगरेण वह्निना
धूमेन निरुध्यधन्ति

ye tviha vā andhāvaṭakusūlaguhādiṣu bhūtāni
nirundhanti tathāmutra teṣvevopaveśya sagareṇa vahninā
dhūmena nirudhyadhanti

यस्त्विह वा अतिथीनभ्यागतान् वा
गृहपतिरसकृदुपगतमन्युर्दिधक्षुरिव पापेन चक्षुषा
निरीक्षते तस्य चापि निरये पापदृष्टेरक्षिणी वज्रतुण्डा
गृध्राः कङ्ककाकवटादयः प्रसह्योरुबलादुत्पाटयन्ति

yastviha vā atithīnabhyāgatān vā
gṛhapatirasakṛdupagatamanyurdidhakṣuriva pāpena cakṣuṣā
nirīkṣate tasya cāpi niraye pāpadṛṣṭerakṣiṇī vajratuṇḍā
gṛdhrāḥ kaṅkakākavaṭādayaḥ prasahyorubalādutpāṭayanti

यस्त्विह वा आढ्याभिमतिरहङ्कृतिस्तिर्यक्-
प्रेक्षणः सर्वतोऽभिविशङ्की अर्थव्ययनाशचिन्तया
परिशुष्यमाणहृदयवदनो निर्वृतिमनवगतो ग्रह
इवार्थमभिरक्षति स चापि प्रेत्य तदुत्पादनोत्कर्षण-
संरक्षणशमलग्रहः सूचीमुखे नरके निपतति यत्र ह
वित्तग्रहं पापपुरुषं धर्मराजपुरुषा वायका इव
सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रैः परिवयन्ति

yastviha vā āḍhyābhimatirahaṅkṛtistiryak-
prekṣaṇaḥ sarvato'bhiviśaṅkī arthavyayanāśacintayā
pariśuṣyamāṇahṛdayavadano nirvṛtimanavagato graha
ivārthamabhirakṣati sa cāpi pretya tadutpādanotkarṣaṇa-
saṃrakṣaṇaśamalagrahaḥ sūcīmukhe narake nipatati yatra ha
vittagrahaṃ pāpapuruṣaṃ dharmarājapuruṣā vāyakā iva
sarvato'ṅgeṣu sūtraiḥ parivayanti

एवंविधा नरका यमालये सन्ति शतशः
सहस्रशस्तेषु सर्वेषु च सर्व एवाधर्मवर्तिनो ये
केचिदिहोदिता अनुदिताश्चावनिपते पर्यायेण
विशन्ति तथैव धर्मानुवर्तिन इतरत्र इह तु पुनर्भवे
त उभयशेषाभ्यां निविशन्ति

evaṃvidhā narakā yamālaye santi śataśaḥ
sahasraśasteṣu sarveṣu ca sarva evādharmavartino ye
kecidihoditā anuditāścāvanipate paryāyeṇa
viśanti tathaiva dharmānuvartina itaratra iha tu punarbhave
ta ubhayaśeṣābhyāṃ niviśanti

निवृत्तिलक्षणमार्ग आदावेव व्याख्यातः ।
एतावानेवाण्डकोशो यश्चतुर्दशधा पुराणेषु
विकल्पित उपगीयते यत्तद्भगवतो नारायणस्य
साक्षान्महापुरुषस्य स्थविष्ठं रूपमात्ममाया-
गुणमयमनुवर्णितमादृतः पठति शृणोति श्रावयति
स उपगेयं भगवतः परमात्मनोऽग्राह्यमपि
श्रद्धाभक्तिविशुद्धबुद्धिर्वेद

nivṛttilakṣaṇamārga ādāveva vyākhyātaḥ |
etāvānevāṇḍakośo yaścaturdaśadhā purāṇeṣu
vikalpita upagīyate yattadbhagavato nārāyaṇasya
sākṣānmahāpuruṣasya sthaviṣṭhaṃ rūpamātmamāyā-
guṇamayamanuvarṇitamādṛtaḥ paṭhati śṛṇoti śrāvayati
sa upageyaṃ bhagavataḥ paramātmano'grāhyamapi
śraddhābhaktiviśuddhabuddhirveda

श्रुत्वा स्थूलं तथा सूक्ष्मं रूपं भगवतो यतिः ।
स्थूले निर्जितमात्मानं शनैःसूक्ष्मं धिया नयेदिति

śrutvā sthūlaṃ tathā sūkṣmaṃ rūpaṃ bhagavato yatiḥ |
sthūle nirjitamātmānaṃ śanaiḥsūkṣmaṃ dhiyā nayediti

पातालदिङ्नरकभागणलोकसंस्था ।
गीता मया तव नृपाद्भुतमीश्वरस्य
स्थूलं वपुः सकलजीवनिकायधाम

pātāladiṅnarakabhāgaṇalokasaṃsthā |
gītā mayā tava nṛpādbhutamīśvarasya
sthūlaṃ vapuḥ sakalajīvanikāyadhāma