अध्याय 12: जड़भरत अपना पूर्व परिचय बताते हैं

नमो नमः कारणविग्रहाय स्वरूपतुच्छीकृतविग्रहाय
नमोऽवधूत द्विजबन्धुलिङ्ग निगूढनित्यानुभवाय तुभ्यम्

namo namaḥ kāraṇavigrahāya svarūpatucchīkṛtavigrahāya
namo'vadhūta dvijabandhuliṅga nigūḍhanityānubhavāya tubhyam

ज्वरामयार्तस्य यथागदं सत्निदाघदग्धस्य यथा हिमाम्भः
कुदेहमानाहिविदष्टदृष्टेः ब्रह्मन्वचस्तेऽमृतमौषधं मे

jvarāmayārtasya yathāgadaṃ satnidāghadagdhasya yathā himāmbhaḥ
kudehamānāhividaṣṭadṛṣṭeḥ brahmanvacaste'mṛtamauṣadhaṃ me

तस्माद्भवन्तं मम संशयार्थं प्रक्ष्यामि पश्चादधुना सुबोधम्
अध्यात्मयोगग्रथितं तवोक्तमाख्याहि कौतूहलचेतसो मे

tasmādbhavantaṃ mama saṃśayārthaṃ prakṣyāmi paścādadhunā subodham
adhyātmayogagrathitaṃ tavoktamākhyāhi kautūhalacetaso me

यदाह योगेश्वर दृश्यमानं क्रियाफलं सद्व्यवहारमूलम्
न ह्यञ्जसा तत्त्वविमर्शनाय भवानमुष्मिन्भ्रमते मनो मे

yadāha yogeśvara dṛśyamānaṃ kriyāphalaṃ sadvyavahāramūlam
na hyañjasā tattvavimarśanāya bhavānamuṣminbhramate mano me

अयं जनो नाम चलन्पृथिव्यां यः पार्थिवः पार्थिव कस्य हेतोः
तस्यापि चाङ्घ्र्योरधि गुल्फजङ्घा जानूरुमध्योरशिरोधरांसाः

ayaṃ jano nāma calanpṛthivyāṃ yaḥ pārthivaḥ pārthiva kasya hetoḥ
tasyāpi cāṅghryoradhi gulphajaṅghā jānūrumadhyoraśirodharāṃsāḥ

अंसेऽधि दार्वी शिबिका च यस्यां सौवीरराजेत्यपदेश आस्ते
यस्मिन्भवान्रूढनिजाभिमानो राजास्मि सिन्धुष्विति दुर्मदान्धः

aṃse'dhi dārvī śibikā ca yasyāṃ sauvīrarājetyapadeśa āste
yasminbhavānrūḍhanijābhimāno rājāsmi sindhuṣviti durmadāndhaḥ

शोच्यानिमांस्त्वमधिकष्टदीनान्विष्ट्या निगृह्णन्निरनुग्रहोऽसि
जनस्य गोप्तास्मि विकत्थमानो न शोभसे वृद्धसभासु धृष्टः

śocyānimāṃstvamadhikaṣṭadīnānviṣṭyā nigṛhṇanniranugraho'si
janasya goptāsmi vikatthamāno na śobhase vṛddhasabhāsu dhṛṣṭaḥ

यदा क्षितावेव चराचरस्य विदाम निष्ठां प्रभवं च नित्यम्
तन्नामतोऽन्यद्व्यवहारमूलं निरूप्यतां सत्क्रिययानुमेयम्

yadā kṣitāveva carācarasya vidāma niṣṭhāṃ prabhavaṃ ca nityam
tannāmato'nyadvyavahāramūlaṃ nirūpyatāṃ satkriyayānumeyam

एवं निरुक्तं क्षितिशब्दवृत्तमसन्निधानात्परमाणवो ये
अविद्यया मनसा कल्पितास्ते येषां समूहेन कृतो विशेषः

evaṃ niruktaṃ kṣitiśabdavṛttamasannidhānātparamāṇavo ye
avidyayā manasā kalpitāste yeṣāṃ samūhena kṛto viśeṣaḥ

एवं कृशं स्थूलमणुर्बृहद्यदसच्च सज्जीवमजीवमन्यत्
द्रव्यस्वभावाशयकालकर्म नाम्नाजयावेहि कृतं द्वितीयम्

evaṃ kṛśaṃ sthūlamaṇurbṛhadyadasacca sajjīvamajīvamanyat
dravyasvabhāvāśayakālakarma nāmnājayāvehi kṛtaṃ dvitīyam

ज्ञानं विशुद्धं परमार्थमेकमनन्तरं त्वबहिर्ब्रह्म सत्यम्
प्रत्यक्प्रशान्तं भगवच्छब्दसंज्ञं यद्वासुदेवं कवयो वदन्ति

jñānaṃ viśuddhaṃ paramārthamekamanantaraṃ tvabahirbrahma satyam
pratyakpraśāntaṃ bhagavacchabdasaṃjñaṃ yadvāsudevaṃ kavayo vadanti

रहूगणैतत्तपसा न याति न चेज्यया निर्वपणाद्गृहाद्वा
न च्छन्दसा नैव जलाग्निसूर्यैर्विना महत्पादरजोऽभिषेकम्

rahūgaṇaitattapasā na yāti na cejyayā nirvapaṇādgṛhādvā
na cchandasā naiva jalāgnisūryairvinā mahatpādarajo'bhiṣekam

यत्रोत्तमश्लोकगुणानुवादः प्रस्तूयते ग्राम्यकथाविघातः
निषेव्यमाणोऽनुदिनं मुमुक्षोर्मतिं सतीं यच्छति वासुदेवे

yatrottamaślokaguṇānuvādaḥ prastūyate grāmyakathāvighātaḥ
niṣevyamāṇo'nudinaṃ mumukṣormatiṃ satīṃ yacchati vāsudeve

अहं पुरा भरतो नाम राजा विमुक्तदृष्टश्रुतसङ्गबन्धः
आराधनं भगवत ईहमानो मृगोऽभवं मृगसङ्गाद्धतार्थः

ahaṃ purā bharato nāma rājā vimuktadṛṣṭaśrutasaṅgabandhaḥ
ārādhanaṃ bhagavata īhamāno mṛgo'bhavaṃ mṛgasaṅgāddhatārthaḥ

सा मां स्मृतिर्मृगदेहेऽपि वीर कृष्णार्चनप्रभवा नो जहाति
अथो अहं जनसङ्गादसङ्गो विशङ्कमानोऽविवृतश्चरामि

sā māṃ smṛtirmṛgadehe'pi vīra kṛṣṇārcanaprabhavā no jahāti
atho ahaṃ janasaṅgādasaṅgo viśaṅkamāno'vivṛtaścarāmi

तस्मान्नरोऽसङ्गसुसङ्गजात ज्ञानासिनेहैव विवृक्णमोहः
हरिं तदीहाकथनश्रुताभ्यां लब्धस्मृतिर्यात्यतिपारमध्वनः

tasmānnaro'saṅgasusaṅgajāta jñānāsinehaiva vivṛkṇamohaḥ
hariṃ tadīhākathanaśrutābhyāṃ labdhasmṛtiryātyatipāramadhvanaḥ