अध्याय 31: नारद का अन्तिम उपदेश और विदुर की विदाई

तत उत्पन्नविज्ञाना आश्वधोक्षजभाषितम् ।
स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात्

tata utpannavijñānā āśvadhokṣajabhāṣitam |
smaranta ātmaje bhāryāṃ visṛjya prāvrajan gṛhāt

दीक्षिता ब्रह्मसत्रेण सर्वभूतात्ममेधसा ।
प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूद् यत्र जाजलिः

dīkṣitā brahmasatreṇa sarvabhūtātmamedhasā |
pratīcyāṃ diśi velāyāṃ siddho'bhūd yatra jājaliḥ

तान्निर्जितप्राणमनोवचोदृशो
जितासनान् शान्तसमानविग्रहान् ।
परेऽमले ब्रह्मणि योजितात्मनः
सुरासुरेड्यो ददृशे स्म नारदः

tānnirjitaprāṇamanovacodṛśo
jitāsanān śāntasamānavigrahān |
pare'male brahmaṇi yojitātmanaḥ
surāsureḍyo dadṛśe sma nāradaḥ

तमागतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्द्य च ।
पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनं अथाब्रुवन्

tamāgataṃ ta utthāya praṇipatyābhinandya ca |
pūjayitvā yathādeśaṃ sukhāsīnaṃ athābruvan

स्वागतं ते सुरर्षेऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गतः ।
तव चङ्क्रमणं ब्रह्मन् अभयाय यथा रवेः

svāgataṃ te surarṣe'dya diṣṭyā no darśanaṃ gataḥ |
tava caṅkramaṇaṃ brahman abhayāya yathā raveḥ

यदादिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च ।
तद्गृहेषु प्रसक्तानां प्रायशः क्षपितं प्रभो

yadādiṣṭaṃ bhagavatā śivenādhokṣajena ca |
tadgṛheṣu prasaktānāṃ prāyaśaḥ kṣapitaṃ prabho

तन्नः प्रद्योतयाध्यात्म ज्ञानं तत्त्वार्थदर्शनम् ।
येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भवसागरम्

tannaḥ pradyotayādhyātma jñānaṃ tattvārthadarśanam |
yenāñjasā tariṣyāmo dustaraṃ bhavasāgaram

इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान् नारदो मुनिः ।
भगवति उत्तमश्लोक आविष्टात्माब्रवीन् नृपान्

iti pracetasāṃ pṛṣṭo bhagavān nārado muniḥ |
bhagavati uttamaśloka āviṣṭātmābravīn nṛpān

तज्जन्म तानि कर्माणि तदायुस्तन्मनो वचः ।
नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिरीश्वरः

tajjanma tāni karmāṇi tadāyustanmano vacaḥ |
nṛṇāṃ yena hi viśvātmā sevyate harirīśvaraḥ

किं जन्मभिः त्रिभिर्वेह शौक्रसावित्रयाज्ञिकैः ।
कर्मभिर्वा त्रयीप्रोक्तैः पुंसोऽपि विबुधायुषा

kiṃ janmabhiḥ tribhirveha śaukrasāvitrayājñikaiḥ |
karmabhirvā trayīproktaiḥ puṃso'pi vibudhāyuṣā

श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश्चित्तवृत्तिभिः ।
बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रियराधसा

śrutena tapasā vā kiṃ vacobhiścittavṛttibhiḥ |
buddhyā vā kiṃ nipuṇayā balenendriyarādhasā

किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यासस्वाध्याययोरपि ।
किं वा श्रेयोभिरन्यैश्च न यत्रात्मप्रदो हरिः

kiṃ vā yogena sāṅkhyena nyāsasvādhyāyayorapi |
kiṃ vā śreyobhiranyaiśca na yatrātmaprado hariḥ

श्रेयसामपि सर्वेषां आत्मा ह्यवधिरर्थतः ।
सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्माऽऽत्मदः प्रियः

śreyasāmapi sarveṣāṃ ātmā hyavadhirarthataḥ |
sarveṣāmapi bhūtānāṃ harirātmā''tmadaḥ priyaḥ

यथा तरोर्मूलनिषेचनेन
तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखाः ।
प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां
तथैव सर्वार्हणमच्युतेज्या

yathā tarormūlaniṣecanena
tṛpyanti tatskandhabhujopaśākhāḥ |
prāṇopahārācca yathendriyāṇāṃ
tathaiva sarvārhaṇamacyutejyā

यथैव सूर्यात्प्रभवन्ति वारः
पुनश्च तस्मिन् प्रविशन्ति काले ।
भूतानि भूमौ स्थिरजङ्गमानि
तथा हरावेव गुणप्रवाहः

yathaiva sūryātprabhavanti vāraḥ
punaśca tasmin praviśanti kāle |
bhūtāni bhūmau sthirajaṅgamāni
tathā harāveva guṇapravāhaḥ

एतत्पदं तज्जगदात्मनः परं
सकृद्विभातं सवितुर्यथा प्रभा ।
यथासवो जाग्रति सुप्तशक्तयो
द्रव्यक्रियाज्ञानभिदाभ्रमात्ययः

etatpadaṃ tajjagadātmanaḥ paraṃ
sakṛdvibhātaṃ savituryathā prabhā |
yathāsavo jāgrati suptaśaktayo
dravyakriyājñānabhidābhramātyayaḥ

यथा नभस्यभ्रतमःप्रकाशा
भवन्ति भूपा न भवन्त्यनुक्रमात् ।
एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस्त्वमू
रजस्तमः सत्त्वमिति प्रवाहः

yathā nabhasyabhratamaḥprakāśā
bhavanti bhūpā na bhavantyanukramāt |
evaṃ pare brahmaṇi śaktayastvamū
rajastamaḥ sattvamiti pravāhaḥ

तेनैकमात्मानमशेषदेहिनां
कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् ।
स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं
आत्मैकभावेन भजध्वमद्धा

tenaikamātmānamaśeṣadehināṃ
kālaṃ pradhānaṃ puruṣaṃ pareśam |
svatejasā dhvastaguṇapravāhaṃ
ātmaikabhāvena bhajadhvamaddhā

दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्ट्या येन केन वा ।
सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जनार्दनः

dayayā sarvabhūteṣu santuṣṭyā yena kena vā |
sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyatyāśu janārdanaḥ

अपहतसकलैषणामलात्मनि
अविरतमेधितभावनोपहूतः ।
निजजनवशगत्वमात्मनोऽयन्
न सरति छिद्रवदक्षरः सतां हि

apahatasakalaiṣaṇāmalātmani
aviratamedhitabhāvanopahūtaḥ |
nijajanavaśagatvamātmano'yan
na sarati chidravadakṣaraḥ satāṃ hi

न भजति कुमनीषिणां स इज्यां
हरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञः ।
श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्ये
विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु

na bhajati kumanīṣiṇāṃ sa ijyāṃ
hariradhanātmadhanapriyo rasajñaḥ |
śrutadhanakulakarmaṇāṃ madairye
vidadhati pāpamakiñcaneṣu satsu

श्रियमनुचरतीं तदर्थिनश्च
द्विपदपतीन् विबुधांश्च यत्स्वपूर्णः ।
न भजति निजभृत्यवर्गतन्त्रः
कथममुमुद्विसृजेत्पुमान् कृतज्ञः

śriyamanucaratīṃ tadarthinaśca
dvipadapatīn vibudhāṃśca yatsvapūrṇaḥ |
na bhajati nijabhṛtyavargatantraḥ
kathamamumudvisṛjetpumān kṛtajñaḥ

इति प्रचेतसो राजन् अन्याश्च भगवत्कथाः ।
श्रावयित्वा ब्रह्मलोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनिः

iti pracetaso rājan anyāśca bhagavatkathāḥ |
śrāvayitvā brahmalokaṃ yayau svāyambhuvo muniḥ

तेऽपि तन्मुखनिर्यातं यशो लोकमलापहम् ।
हरेर्निशम्य तत्पादं ध्यायन्तस्तद्गतिं ययुः

te'pi tanmukhaniryātaṃ yaśo lokamalāpaham |
harerniśamya tatpādaṃ dhyāyantastadgatiṃ yayuḥ

एतत्तेऽभिहितं क्षत्तः यन्मां त्वं परिपृष्टवान् ।
प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरिकीर्तनम्

etatte'bhihitaṃ kṣattaḥ yanmāṃ tvaṃ paripṛṣṭavān |
pracetasāṃ nāradasya saṃvādaṃ harikīrtanam

य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णितः ।
वंशः प्रियव्रतस्यापि निबोध नृपसत्तम

ya eṣa uttānapado mānavasyānuvarṇitaḥ |
vaṃśaḥ priyavratasyāpi nibodha nṛpasattama

यो नारदादात् आत्मविद्यां अधिगम्य पुनर्महीम् ।
भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात्पदम्

yo nāradādāt ātmavidyāṃ adhigamya punarmahīm |
bhuktvā vibhajya putrebhya aiśvaraṃ samagātpadam

इमां तु कौषारविणोपवर्णितां
क्षत्ता निशम्याजितवादसत्कथाम् ।
प्रवृद्धभावोऽश्रुकलाकुलो मुनेः
दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरेः

imāṃ tu kauṣāraviṇopavarṇitāṃ
kṣattā niśamyājitavādasatkathām |
pravṛddhabhāvo'śrukalākulo muneḥ
dadhāra mūrdhnā caraṇaṃ hṛdā hareḥ

सोऽयमद्य महायोगिन् भवता करुणात्मना ।
दर्शितस्तमसः पारो यत्राकिञ्चनगो हरिः

so'yamadya mahāyogin bhavatā karuṇātmanā |
darśitastamasaḥ pāro yatrākiñcanago hariḥ

इत्यानम्य तमामन्त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् ।
स्वानां दिदृक्षुः प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशयः

ityānamya tamāmantrya viduro gajasāhvayam |
svānāṃ didṛkṣuḥ prayayau jñātīnāṃ nirvṛtāśayaḥ

एतद् यः शृणुयाद् राजन् राज्ञां हर्यर्पितात्मनाम् ।
आयुर्धनं यशः स्वस्ति गतिमैश्वर्यमाप्नुयात्

etad yaḥ śṛṇuyād rājan rājñāṃ haryarpitātmanām |
āyurdhanaṃ yaśaḥ svasti gatimaiśvaryamāpnuyāt