अध्याय 9: मार्कण्डेय को माया का दर्शन

संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता ।
नारायणो नरसखः प्रीत आह भृगूद्वहम्

saṃstuto bhagavānitthaṃ mārkaṇḍeyena dhīmatā |
nārāyaṇo narasakhaḥ prīta āha bhṛgūdvaham

भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना ।
मयि भक्त्यानपायिन्या तपःस्वाध्यायसंयमैः

bho bho brahmarṣivaryo'si siddha ātmasamādhinā |
mayi bhaktyānapāyinyā tapaḥsvādhyāyasaṃyamaiḥ

वयं ते परितुष्टाः स्म त्वद्बृहद्व्रतचर्यया ।
वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदेशादभीप्सितम्

vayaṃ te parituṣṭāḥ sma tvadbṛhadvratacaryayā |
varaṃ pratīccha bhadraṃ te varadeśādabhīpsitam

जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत ।
वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत

jitaṃ te devadeveśa prapannārtiharācyuta |
vareṇaitāvatālaṃ no yad bhavān samadṛśyata

गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत् पादाब्जदर्शनम् ।
मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षगोचरः

gṛhītvājādayo yasya śrīmat pādābjadarśanam |
manasā yogapakvena sa bhavān me'kṣagocaraḥ

अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे ।
द्रक्ष्ये मायां यया लोकः सपालो वेद सद्भिदाम्

athāpyambujapatrākṣa puṇyaślokaśikhāmaṇe |
drakṣye māyāṃ yayā lokaḥ sapālo veda sadbhidām

इतीडितोऽर्चितः कामम् ऋषिणा भगवान् मुने ।
तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्याश्रममीश्वरः

itīḍito'rcitaḥ kāmam ṛṣiṇā bhagavān mune |
tatheti sa smayan prāgād badaryāśramamīśvaraḥ

तमेव चिन्तयन्नर्थम् ऋषिः स्वाश्रम एव सः ।
वसन् अग्न्यर्कसोमाम्बु भूवायुवियदात्मसु

tameva cintayannartham ṛṣiḥ svāśrama eva saḥ |
vasan agnyarkasomāmbu bhūvāyuviyadātmasu

ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् ।
क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुतः

dhyāyan sarvatra ca hariṃ bhāvadravyairapūjayat |
kvacit pūjāṃ visasmāra premaprasarasamplutaḥ

तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुनेः ।
उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान्

tasyaikadā bhṛguśreṣṭha puṣpabhadrātaṭe muneḥ |
upāsīnasya sandhyāyāṃ brahman vāyurabhūnmahān

तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं
बलाहका अन्वभवन् करालाः ।
अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भिः
स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधाराः

taṃ caṇḍaśabdaṃ samudīrayantaṃ
balāhakā anvabhavan karālāḥ |
akṣasthaviṣṭhā mumucustaḍidbhiḥ
svananta uccairabhivarṣadhārāḥ

ततो व्यदृश्यन्त चतुःसमुद्राः
समन्ततः क्ष्मातलमाग्रसन्तः ।
समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र-
महाभयावर्तगभीरघोषाः

tato vyadṛśyanta catuḥsamudrāḥ
samantataḥ kṣmātalamāgrasantaḥ |
samīravegormibhirugranakra-
mahābhayāvartagabhīraghoṣāḥ

अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभिः खरैः
शतह्रदाभिरुपतापितं जगत् ।
चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनिः
जलाप्लुतां क्ष्मां विमनाः समत्रसत्

antarbahiścādbhiratidyubhiḥ kharaiḥ
śatahradābhirupatāpitaṃ jagat |
caturvidhaṃ vīkṣya sahātmanā muniḥ
jalāplutāṃ kṣmāṃ vimanāḥ samatrasat

तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषणः
प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णवः ।
आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदैः
क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवर्षाद्रिभिः समम्

tasyaivamudvīkṣata ūrmibhīṣaṇaḥ
prabhañjanāghūrṇitavārmahārṇavaḥ |
āpūryamāṇo varaṣadbhirambudaiḥ
kṣmāmapyadhād dvīpavarṣādribhiḥ samam

सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं
त्रैलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्लुतम् ।
स एक एवोर्वरितो महामुनिः
बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत्

sakṣmāntarikṣaṃ sadivaṃ sabhāgaṇaṃ
trailokyamāsīt saha digbhirāplutam |
sa eka evorvarito mahāmuniḥ
babhrāma vikṣipya jaṭā jaḍāndhavat

क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलैः
उपद्रुतो वीचिनभस्वताहतः ।
तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो
न वेद खं गां च परिश्रमेषितः

kṣuttṛṭparīto makaraistimiṅgilaiḥ
upadruto vīcinabhasvatāhataḥ |
tamasyapāre patito bhraman diśo
na veda khaṃ gāṃ ca pariśrameṣitaḥ

क्वचिद् गतो महावर्ते तरलैस्ताडितः क्वचित् ।
यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयं अन्योन्यघातिभिः

kvacid gato mahāvarte taralaistāḍitaḥ kvacit |
yādobhirbhakṣyate kvāpi svayaṃ anyonyaghātibhiḥ

क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद् दुखं सुखं भयम् ।
क्वचित् मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दितः

kvacicchokaṃ kvacinmohaṃ kvacid dukhaṃ sukhaṃ bhayam |
kvacit mṛtyumavāpnoti vyādhyādibhirutārditaḥ

अयुतायतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च ।
व्यतीयुर्भ्रमतः तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मनः

ayutāyatavarṣāṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca |
vyatīyurbhramataḥ tasmin viṣṇumāyāvṛtātmanaḥ

स कदाचिद् भ्रमन् तस्मिन् पृथिव्याः ककुदि द्विजः ।
न्याग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लवशोभितम्

sa kadācid bhraman tasmin pṛthivyāḥ kakudi dvijaḥ |
nyāgrodhapotaṃ dadṛśe phalapallavaśobhitam

प्रागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् ।
शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तमः

prāguttarasyāṃ śākhāyāṃ tasyāpi dadṛśe śiśum |
śayānaṃ parṇapuṭake grasantaṃ prabhayā tamaḥ

महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् ।
कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनासं सुन्दरभ्रुवम्

mahāmarakataśyāmaṃ śrīmadvadanapaṅkajam |
kambugrīvaṃ mahoraskaṃ sunāsaṃ sundarabhruvam

श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् ।
विद्रुमाधरभासेषत् शोणायित सुधास्मितम्

śvāsaijadalakābhātaṃ kambuśrīkarṇadāḍimam |
vidrumādharabhāseṣat śoṇāyita sudhāsmitam

पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् ।
श्वासैजद्बलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम्

padmagarbhāruṇāpāṅgaṃ hṛdyahāsāvalokanam |
śvāsaijadbalisaṃvignanimnanābhidalodaram

चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्याम् उन्नीय चरणाम्बुजम् ।
मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मितः

cārvaṅgulibhyāṃ pāṇibhyām unnīya caraṇāmbujam |
mukhe nidhāya viprendro dhayantaṃ vīkṣya vismitaḥ

तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा
प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुजः ।
प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कितः
प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम्

taddarśanād vītapariśramo mudā
protphullahṛtpadmavilocanāmbujaḥ |
prahṛṣṭaromādbhutabhāvaśaṅkitaḥ
praṣṭuṃ purastaṃ prasasāra bālakam

तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गवः
सोऽन्तः शरीरं मशको यथाविशत् ।
तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो
यथा पुरामुह्यदतीव विस्मितः

tāvacchiśorvai śvasitena bhārgavaḥ
so'ntaḥ śarīraṃ maśako yathāviśat |
tatrāpyado nyastamacaṣṭa kṛtsnaśo
yathā purāmuhyadatīva vismitaḥ

खं रोदसी भागणानद्रिसागरान्
द्वीपान् सवर्षान् ककुभः सुरासुरान् ।
वनानि देशान् सरितः पुराकरान्
खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तयः

khaṃ rodasī bhāgaṇānadrisāgarān
dvīpān savarṣān kakubhaḥ surāsurān |
vanāni deśān saritaḥ purākarān
kheṭān vrajānāśramavarṇavṛttayaḥ

महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ
कालं च नानायुग कल्पकल्पनम् ।
यत्किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं
ददर्श विश्वं सदिवावभासितम्

mahānti bhūtānyatha bhautikānyasau
kālaṃ ca nānāyuga kalpakalpanam |
yatkiñcidanyad vyavahārakāraṇaṃ
dadarśa viśvaṃ sadivāvabhāsitam

हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं
निजाश्रमं तत्र ऋषीन् अपश्यत ।
विश्वं विपश्यञ्छ्वसिताच्छिशोर्वै
बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ

himālayaṃ puṣpavahāṃ ca tāṃ nadīṃ
nijāśramaṃ tatra ṛṣīn apaśyata |
viśvaṃ vipaśyañchvasitācchiśorvai
bahirnirasto nyapatallayābdhau

तस्मिन् पृथिव्याः ककुदि प्ररूढं
वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् ।
तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन
निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन

tasmin pṛthivyāḥ kakudi prarūḍhaṃ
vaṭaṃ ca tatparṇapuṭe śayānam |
tokaṃ ca tatpremasudhāsmitena
nirīkṣito'pāṅganirīkṣaṇena

अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि ।
अभ्ययादतिसङ्क्लिष्टः परिष्वक्तुं अधोक्षजम्

atha taṃ bālakaṃ vīkṣya netrābhyāṃ dhiṣṭhitaṃ hṛdi |
abhyayādatisaṅkliṣṭaḥ pariṣvaktuṃ adhokṣajam

तावत्स भगवान् साक्षात् योगाधीशो गुहाशयः ।
अन्तर्दधे ऋषेः सद्यो यथेहानीशनिर्मिता

tāvatsa bhagavān sākṣāt yogādhīśo guhāśayaḥ |
antardadhe ṛṣeḥ sadyo yathehānīśanirmitā

तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लवः ।
तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववन् स्थितः

tamanvatha vaṭo brahman salilaṃ lokasamplavaḥ |
tirodhāyi kṣaṇādasya svāśrame pūrvavan sthitaḥ